Program nauczania edukacji zdrowotnej w klasach IV–VIII – swoboda czy dodatkowy obowiązek nauczyciela?
Najważniejsze: rozporządzenie nie dzieli treści osobno na klasy IV, V, VI, VII i VIII. Tworzy dwa bloki wymagań:
- klasy IV–VI,
- klasy VII–VIII.
Czyli nie ma urzędowego zapisu: „w klasie IV należy zrealizować działy 1–3, a w klasie V działy 4–6”. Podział na poszczególne klasy przygotowuje autor programu albo nauczyciel. Musi jednak dopilnować, aby wszystkie obowiązkowe wymagania z danego bloku zostały zrealizowane odpowiednio do końca klasy VI lub VIII.
Dziewięć obowiązkowych obszarów
W obu blokach wiekowych występuje tych samych dziewięć działów:
- Wartości i postawy
- Zdrowie fizyczne
- Aktywność fizyczna
- Odżywianie
- Zdrowie psychiczne
- Zdrowie społeczne
- Dojrzewanie
- Zdrowie środowiskowe
- Internet i profilaktyka uzależnień
„Wartości i postawy” są działem nadrzędnym – mają przenikać wszystkie pozostałe obszary. Nie muszą więc być realizowane wyłącznie jako oddzielny blok lekcji. Podstawa programowa – Dz.U. 2026 poz. 958.
Czego uczą się klasy IV–VI?
W tym bloku uczniowie poznają przede wszystkim podstawy:
- wartości i postawy – zdrowie jako wartość, odpowiedzialność za siebie i innych, empatia, szacunek, poczucie własnej wartości;
- zdrowie fizyczne – higiena, zdrowie jamy ustnej, nadwaga i otyłość, badania profilaktyczne, szczepienia, objawy chorób, gorączka, wizyta u lekarza, podstawowe reagowanie w nagłych sytuacjach;
- aktywność fizyczna – znaczenie ruchu, ograniczanie siedzącego trybu życia, prawidłowa postawa, relaksacja, sen i regeneracja;
- odżywianie – talerz zdrowego żywienia, nawodnienie, przygotowanie prostych posiłków, czytanie etykiet, alergeny, przechowywanie żywności i niemarnowanie jedzenia;
- zdrowie psychiczne – emocje, stres, samoocena, asertywność, przemoc, autoagresja, komunikacja, szukanie pomocy oraz potrzeby osób m.in. w spektrum autyzmu i z ADHD;
- zdrowie społeczne – koleżeństwo, przyjaźń, rodzina, zmiany zachodzące w rodzinie, granice osobiste i miejsca uzyskania pomocy;
- dojrzewanie – zmiany fizyczne, psychiczne, emocjonalne i społeczne, higiena okresu dojrzewania oraz podstawowe wiadomości o cyklu miesiączkowym;
- zdrowie środowiskowe – jakość powietrza i wody, hałas, kontakt z naturą, zmiana klimatu i działania proekologiczne;
- Internet i profilaktyka uzależnień – higiena cyfrowa, cyberprzemoc, hejt, patostreaming, grooming, phishing, deepfake, AI, gry komputerowe oraz zagrożenia związane z alkoholem, tytoniem i napojami energetyzującymi.
Czego uczą się klasy VII–VIII?
Te same obszary są rozwijane na wyższym poziomie:
- godność człowieka, akceptacja osób chorych i z niepełnosprawnościami, zdrowie publiczne i wolontariat;
- choroby zakaźne i cywilizacyjne, szczepienia, dezinformacja medyczna, parametry zdrowotne i profilaktyka;
- planowanie aktywności, aktywny transport, profilaktyka chorób i prawidłowa postawa;
- samodzielne komponowanie posiłków, dieta przy wysiłku, suplementy, energetyki i doping;
- zależności między myślami, emocjami, ciałem i zachowaniem, obraz ciała, media społecznościowe i pierwsza pomoc emocjonalna;
- relacje, zakochanie i miłość, manipulacja, odpowiedzialność, konflikty i mediacje;
- wyzwania dojrzewania, rozwój płciowy, profilaktyka układu moczowo-płciowego i zdrowie menstruacyjne;
- wpływ zmiany klimatu i degradacji środowiska na zdrowie;
- seksting, pornografia, uzależnienia behawioralne, substancje psychoaktywne, presja rówieśnicza i asertywność.
Co jest elastyczne, a co obowiązkowe?
Nauczyciel może samodzielnie:
- zdecydować, w której klasie zrealizuje konkretne wymaganie z bloku IV–VI albo VII–VIII;
- ustalić kolejność działów;
- łączyć kilka obszarów podczas jednej lekcji;
- wracać do tematów w układzie spiralnym;
- dobierać metody, materiały, projekty, przykłady i sposoby sprawdzania wiedzy;
- rozszerzyć treści ponad podstawę.
Nie może natomiast dowolnie pominąć:
- żadnego obowiązkowego wymagania zapisanego w podstawie;
- całego obszaru tematycznego;
- wymagań oznaczonych jako moduł klimatyczny;
- obowiązku realizacji przynajmniej jednego praktycznego doświadczenia edukacyjnego w każdym roku szkolnym.
W klasach VII–VIII pojawiają się dodatkowo pozycje opisane jako „wymagania do wyboru”. Tam nauczyciel nie realizuje wszystkich propozycji, ale wybiera przynajmniej jedno wymaganie w danym dziale, w którym taki wybór przewidziano.
Wniosek jest więc taki: podział między klasy jest elastyczny, ale końcowy zakres osiągnięć ucznia nie jest dowolny. Nauczyciel ma autonomię organizacyjną, lecz pracuje w granicach obowiązkowych efektów określonych w rozporządzeniu.
Dla naszych materiałów najlepiej będzie stworzyć autorski, logiczny podział:
- klasa IV – podstawowe pojęcia i nawyki;
- klasa V – rozwijanie wiedzy i prostych umiejętności;
- klasa VI – zastosowanie, utrwalenie i domknięcie wymagań IV–VI;
- klasa VII – zagadnienia bardziej złożone i problemowe;
- klasa VIII – samodzielność, profilaktyka, krytyczna analiza i domknięcie wymagań VII–VIII.
Oddzielny przedmiot „edukacja zdrowotna – zdrowie seksualne” ma własną podstawę programową. Nie należy go traktować jako dziesiątego działu obowiązkowej edukacji zdrowotnej.
Elastyczność, która może stać się obciążeniem
Nowa podstawa programowa daje nauczycielowi znaczną swobodę. Nie określa jednak osobno, czego należy uczyć w klasie IV, V, VI, VII i VIII. Wymagania zostały zapisane wspólnie dla klas IV–VI oraz VII–VIII.
Oznacza to, że nauczyciel lub autor programu musi samodzielnie:
- rozdzielić wymagania między poszczególne klasy;
- ustalić kolejność realizacji dziewięciu obszarów;
- zaplanować powracanie do tematów w kolejnych latach;
- dobrać materiały, ćwiczenia i źródła wiedzy;
- zaplanować obowiązkowe doświadczenia edukacyjne;
- określić sposoby sprawdzania wiedzy i umiejętności;
- dostosować program do wieku, potrzeb i możliwości uczniów.
Taka konstrukcja podstawy daje możliwość dostosowania zajęć do konkretnej klasy. Jednocześnie rodzi jednak pytanie: na podstawie jakiego programu i jakich materiałów ma pracować nauczyciel, skoro nie otrzymuje gotowego podziału treści na poszczególne roczniki?
Autonomia nauczyciela nie oznacza dowolności. Nauczyciel może sam zdecydować, kiedy i w jaki sposób zrealizuje wymagania, ale musi zapewnić osiągnięcie wszystkich obowiązkowych efektów przewidzianych dla danego bloku klas.
Czy nauczyciel musi przygotować materiały sam?
Nie musi tworzyć wszystkiego od początku. Może korzystać z gotowego programu nauczania, scenariuszy, materiałów ZPE, publikacji instytucji publicznych oraz własnych pomocy. W praktyce musi jednak sprawdzić:
- czy materiały są zgodne z podstawą obowiązującą od 1 września 2026 roku;
- których wymagań nie obejmują;
- do jakiej klasy i wieku uczniów są odpowiednie;
- czy zawierają rzetelną wiedzę opartą na aktualnych źródłach.
To szczególnie ważne, ponieważ dostępny przykładowy program MEN i część materiałów ZPE powstały na podstawie wcześniejszej wersji podstawy z 2025 roku. Mogą być bardzo pomocne, lecz wymagają aktualizacji zgodnie z rozporządzeniem z 8 lipca 2026 roku.
Bezpłatne źródła dla nauczyciela
- ZPE – edukacja zdrowotna – program, scenariusze i podręcznik metodyczny dla nauczycieli;
- przykładowy program nauczania MEN – pomoc przy planowaniu, wymagająca dostosowania do podstawy z 2026 roku;
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej – żywienie, aktywność, materiały i infografiki;
- Pacjent.gov.pl – profilaktyka, szczepienia i zdrowie fizyczne;
- ORE – materiały dotyczące zdrowia psychicznego, relacji i pracy wychowawczej.
Właśnie tutaj jest realna wartość naszych produktów: nie tylko przedstawimy listę wymagań, lecz wykonamy za nauczyciela najtrudniejszą część pracy — podzielimy je między klasy, połączymy z tematami lekcji, kryteriami oceniania, doświadczeniami edukacyjnymi i aktualnymi źródłami.