Czy można dobrze poradzić sobie z testem, a jednocześnie mieć poczucie, że szkoła nie pomaga? Polska edycja PISA 2025 podsuwa właśnie takie pytanie. Warto je zadać bez alarmizmu — i bez sprowadzania dziewcząt do opowieści o „słabych kompetencjach”. Dane mówią coś innego: dziewczęta wyraźnie lepiej rozumieją tekst, a chłopcy osiągają niewielką przewagę w matematyce. Najmocniejszy sygnał dotyczący dziewcząt dotyczy ich zadowolenia z życia.

Najpierw korekta: dziewczęta rozumieją tekst lepiej

Jeśli z wyników PISA wyciągamy wniosek o trudnościach z czytaniem, łatwo odwrócić obraz. W Polsce średni wynik dziewcząt z rozumienia czytanego tekstu wyniósł 500 punktów, a chłopców 463. Wśród uczniów poniżej podstawowego poziomu 2 znalazło się 18% dziewcząt i 30% chłopców. To nie znaczy, że każda uczennica dobrze czyta — oznacza, że w tej grupie dziewczęta radzą sobie lepiej niż chłopcy.

Matematyka to inny obraz: przewaga chłopców wyniosła 13 punktów i była statystycznie istotna. W 2022 roku różnica nie była istotna. Odsetek uczniów poniżej poziomu 2 był zbliżony: 27% dziewcząt i 25% chłopców; wśród najlepszych, na poziomach 5–6, było 8% dziewcząt i 12% chłopców. To uzasadnia pytanie o pewność siebie, zachęty i doświadczenia uczennic, ale sam wynik testu nie wyjaśnia przyczyn.

Wynik testu to nie poczucie własnej wartości

PISA nie mierzy samooceny ani „poczucia wartości”. Pyta jednak o zadowolenie z życia w skali 0–10. W Polsce dziewczęta wskazały średnio 6,5, chłopcy 7,3. Różnica 0,8 punktu jest większa niż przeciętna różnica w krajach OECD (ok. 0,5) i UE (ok. 0,47). To ważny sygnał o dobrostanie, ale nie diagnoza stanu psychicznego i nie dowód, że przyczyną jest szkoła.

Ostrożny wniosek brzmi: obok rozmowy o wynikach warto pytać o doświadczenie uczennic — o to, czy czują się zauważone, czy mogą bez wstydu popełniać błędy i czy mają dostęp do pomocy, kiedy materiał staje się trudny. PISA wskazuje obszary do rozmowy, ale nie mówi, co przeżywa konkretna osoba.

Polska na tle trzech mocnych systemów UE

Do porównania wybraliśmy Estonię, Finlandię i Irlandię: pierwsze dwa kraje osiągają bardzo wysokie wyniki w naukach przyrodniczych, Estonia jest mocna w całej trójce dziedzin, a Irlandia wyróżnia się czytaniem. Wykres pokazuje odsetek uczniów, którzy osiągnęli co najmniej podstawowy poziom 2 — to użyteczniejszy obraz fundamentów niż sama pozycja w rankingu.

Co uczniowie mówią o wsparciu nauczyciela?

W ankiecie PISA polscy uczniowie najrzadziej spośród uczestniczących systemów deklarowali regularne wsparcie nauczycieli nauk przyrodniczych. W Polsce 51% mówiło, że nauczyciel interesuje się postępami każdego ucznia na większości lub wszystkich lekcjach, 48% — że kontynuuje wyjaśnianie, aż uczniowie zrozumieją, a 41% — że daje dodatkową pomoc, gdy jest potrzebna.

To porównanie nie dowodzi, że Finlandia czy Irlandia osiągają lepsze wyniki dzięki jednej technice. Pokazuje natomiast, że badane doświadczenie ucznia — zainteresowanie postępami, cierpliwe wyjaśnianie, dostępność pomocy — bardzo różni się między systemami. Dla szkoły to praktyczne pytanie: czy uczeń ma szansę powiedzieć „nie rozumiem” i otrzymać pomoc zanim problem urośnie?

W czym różnią się te systemy?

To krótkie przykłady opisów polityk i praktyk systemowych, nie pełna ewaluacja szkół. „Edukacja włączająca” nie jest jednym identycznym modelem w każdym kraju: obejmuje organizację wsparcia, specjalistów, zadania, dostosowanie środowiska i udział ucznia w zwykłym życiu klasy. PISA mierzy część doświadczeń i osiągnięć, a nie całą jakość tych rozwiązań.

A co z pracą domową?

W PISA 2025 piętnastolatkowie w krajach OECD deklarowali średnio około 1,4 godziny pracy domowej dziennie — o około 10 minut mniej niż w 2022 roku. Związek czasu z wynikiem z nauk przyrodniczych przypomina odwróconą literę U: do ok. dwóch godzin dłuższy czas wiąże się z lepszym wynikiem, powyżej tego progu związek zmienia kierunek. OECD podkreśla, że to nie dowód, iż praca domowa szkodzi: uczniowie z trudnościami mogą po prostu potrzebować więcej czasu. Więcej pracy nie jest więc prostym zamiennikiem skutecznej pomocy w szkole.

Co warto zrobić z tymi wynikami?

• Oddzielać kompetencje od samopoczucia. Dziewczęta osiągają w Polsce lepsze wyniki w czytaniu; niższe zadowolenie z życia to osobny sygnał wymagający uważności.
• Sprawdzać, kto dostaje głos i pomoc. Krótkie, regularne pytania o niezrozumiałe treści mogą ujawnić problem wcześniej niż test końcowy.
• Przyglądać się matematyce bez stereotypów. Różnica na korzyść chłopców nie mówi, że dziewczęta „nie są matematyczne”. Zachęty, sposób oceniania i możliwość poprawy błędu są tematami do sprawdzenia lokalnie.
• Traktować dane jako punkt startu. PISA pokazuje wzorce dla populacji. O przyczynach i potrzebach konkretnej klasy trzeba rozmawiać z uczniami, rodzicami i nauczycielami.

Najciekawsze pytanie po lekturze tych wykresów nie brzmi: „który kraj wygrał?”. Brzmi: „jak sprawić, by uczennice i uczniowie czuli, że mogą się uczyć, prosić o pomoc i popełniać błędy — a jednocześnie rozwijali solidne kompetencje?”. PISA nie daje na nie gotowej recepty. Daje za to liczby, od których rozmowa może się zacząć.

Zostań ze Zdrową Lekcją na dłużej

Na Facebooku, Instagramie i YouTube znajdziesz praktyczne materiały dla nauczycieli, informacje o zmianach w przepisach i pomysły, które da się przenieść z ekranu prosto do prawdziwej klasy.