EDUKACJA ZDROWOTNA · KLASA VI · LEKCJA 26
Włosy, które wcześniej długo zachowywały świeżość, zaczynają szybciej się przetłuszczać. Po wysiłku wyraźniej czuć pot, pojawiają się też pierwsze zaskórniki. Takie zmiany mogą zaskoczyć ucznia, który nadal myje się i pielęgnuje skórę tak jak dotychczas. Komentarze kolegów czy reklamy kosmetyków dodatkowo podsycają obawę, że robi coś niewłaściwie.
Rozmowa o higienie dojrzewania powinna wyjaśniać, z czego wynikają nowe potrzeby ciała i jak na nie odpowiadać. Uczeń potrzebuje wiedzieć, co zmienić w codziennych nawykach, kiedy sięgnąć po poradę i jak ocenić, czy reklamowany produkt jest mu rzeczywiście potrzebny. Nie każda obietnica dotycząca wyglądu skóry ma związek z jej zdrowiem.
Dlaczego zmieniają się skóra, włosy i zapach ciała?
Zmiany hormonalne okresu dojrzewania wpływają między innymi na pracę gruczołów łojowych. Wydzielają one sebum, czyli łój skórny. Jego większa ilość może powodować wyraźniejsze przetłuszczanie się twarzy i włosów. Sebum pełni jednak także funkcję ochronną; pielęgnacja nie powinna polegać na usuwaniu go za wszelką cenę. [1]
Zmienia się również aktywność gruczołów potowych. W powstawaniu charakterystycznego zapachu uczestniczą bakterie obecne na skórze, które rozkładają składniki wydzielin. Po wysiłku trzeba więc zadbać także o ubranie: przepoconą koszulkę zmienić, a następnie wyprać. Pachnący spray może zmienić jej zapach, ale nie usunie potu i zabrudzeń z tkaniny. [2]
Wyjaśniając te procesy, nauczyciel daje uczniom słownictwo do rozmowy o ciele. Można powiedzieć, że koszulka jest przepocona i wymaga prania, bez nazywania osoby „brudną” czy „zaniedbaną”. Taka precyzja jest szczególnie potrzebna tam, gdzie komentarze o zapachu zaczynają służyć ośmieszaniu kogoś z klasy.
Co warto wyjaśnić o trądziku?
Zaskórniki i zmiany zapalne mogą pojawić się także u osoby, która regularnie i prawidłowo myje twarz. Trądzik dotyczy mieszków włosowych i gruczołów łojowych; nie da się ocenić nawyków higienicznych ucznia na podstawie samego wyglądu jego skóry. Choroba może mieć różne nasilenie, obejmować twarz, plecy lub klatkę piersiową oraz pozostawiać blizny. [3]
Rada „musisz porządniej szorować twarz” może więc kierować ucznia ku działaniu, które dodatkowo podrażni skórę. W pielęgnacji cery trądzikowej zaleca się łagodne oczyszczanie i unikanie wyciskania zmian. Jeśli wykwity są głębokie i bolesne, pozostawiają blizny albo stan skóry mocno wpływa na samopoczucie, potrzebna jest porada medyczna. [3]
Nauczyciel nie dobiera leczenia i nie komentuje wyglądu twarzy konkretnego ucznia na forum klasy. Podczas zajęć może natomiast wyjaśnić, że trądzik można leczyć, a częste występowanie tej choroby w okresie dojrzewania nie jest powodem do odkładania pomocy. Uczniowi, który zgłasza trudność, warto pomóc porozmawiać o niej z opiekunem.
Prosta pielęgnacja wymaga dopasowania
American Academy of Dermatology wskazuje jako podstawę pielęgnacji młodej skóry łagodne oczyszczanie, nawilżanie i ochronę przeciwsłoneczną. Podkreśla też, że rozbudowana rutyna z wieloma produktami może zwiększać ryzyko podrażnienia. Częstotliwość mycia twarzy należy dostosować do skóry: przy skórze suchej lub wrażliwej jedno mycie wieczorem może wystarczyć, podczas gdy inne osoby potrzebują również porannego oczyszczania. [1]
Przy wyborze kosmetyku przydają się informacje o jego przeznaczeniu, sposobie użycia i reakcji skóry po zastosowaniu. Cena, atrakcyjne opakowanie czy popularność produktu nie mówią, czy odpowiada on potrzebom konkretnej osoby.
| Obszar pielęgnacji | Codzienne działania | Wyjaśnienie dla uczniów |
|---|---|---|
| Ciało i ubrania | Regularnie myj i osuszaj ciało. Codziennie zakładaj czystą bieliznę i skarpety, a po silnym spoceniu zmień również przepoconą odzież. | Po umyciu warto założyć czyste rzeczy. Używany strój sportowy trzeba wyprać i dobrze wysuszyć przed kolejnymi zajęciami. |
| Włosy i skóra głowy | Dostosuj częstość mycia do przetłuszczania się włosów, wysiłku i potrzeb skóry głowy. Dokładnie spłukuj szampon. | Jedna osoba potrzebuje częstszego mycia niż inna. Samo porównanie z nawykami kolegi nie pomoże ustalić odpowiedniej częstotliwości. |
| Twarz | Myj delikatnie, bez mocnego pocierania. Wybieraj preparaty odpowiednie do potrzeb skóry. | Częste peelingi i silne odtłuszczanie mogą podrażniać skórę. Pieczenia po kosmetyku nie należy uznawać za oznakę jego skuteczności. |
| Przybory osobiste | Korzystaj z własnej szczoteczki do zębów, maszynki do golenia i ręcznika. Dbaj o ich czystość. | Tych przyborów nie pożyczamy innym osobom, nawet jeśli sami używaliśmy ich tylko przez chwilę. |
| Ochrona przed słońcem | Korzystaj z cienia, osłaniaj skórę ubraniem i noś nakrycie głowy. Na odsłoniętą skórę stosuj preparat chroniący przed UVA i UVB, z SPF co najmniej 30, zgodnie z instrukcją. | Aplikację trzeba ponawiać, szczególnie po kąpieli, silnym poceniu i wycieraniu ręcznikiem. Nawet po nałożeniu kremu nadal potrzebne są cień i osłona ciała. |
Zestawienie opracowano na podstawie materiałów o pielęgnacji młodej skóry, higienie i ochronie przeciwsłonecznej. [1] [2] [4]
Jak działają dezodorant i antyperspirant?
Dezodorant ogranicza nieprzyjemny zapach, natomiast antyperspirant zmniejsza wydzielanie potu w miejscu zastosowania. Jeden preparat może łączyć obie funkcje. Sama nazwa „dezodorant” nie oznacza więc, że produkt zapobiega poceniu. Mechanizm działania antyperspirantów polega na czasowym ograniczeniu drożności przewodów wyprowadzających pot. [2] [5]
Przed użyciem trzeba przeczytać instrukcję: sprawdzić, gdzie i w jaki sposób można nakładać preparat oraz czy producent zastrzega, by nie stosować go na skórę podrażnioną lub uszkodzoną. Znaczenie ma również to, jak skóra toleruje wybrany produkt. Na lekcji można przeanalizować przykładową etykietę bez porównywania marek i wypytywania uczniów o zawartość ich kosmetyczek.
Warto pokazać uczniom, gdzie na opakowaniu znajdują się informacje o przeznaczeniu i sposobie stosowania. Hasło „ochrona przez wiele godzin” nie zastępuje mycia ani zmiany ubrania. Nie jest też poleceniem używania większej ilości produktu.
Ciało ma własny zapach, również po umyciu. Pielęgnacja nie wymaga doprowadzenia do tego, by skóra była całkowicie bezwonna. Gdy jednak potliwość lub zapach utrudniają codzienne życie mimo odpowiednich nawyków, warto zasięgnąć porady lekarza. Konsultacji wymaga także nagła, wyraźna zmiana dotychczasowego zapachu lub ilości wydzielanego potu. [6]
Higiena intymna potrzebuje precyzyjnego języka
Ogólne polecenie „dbaj o miejsca intymne” może nie wystarczyć, zwłaszcza jeśli uczeń nigdy nie otrzymał rzeczowego wyjaśnienia. Można posługiwać się nazwami anatomicznymi spokojnie, bez żartów i bez pytania o doświadczenia osób z klasy.
Warto wyjaśnić różnicę między sromem, czyli zewnętrznymi narządami płciowymi, a pochwą, która znajduje się wewnątrz ciała. Myje się delikatnie okolicę zewnętrzną, używając letniej wody, a następnie osusza bez pocierania. Wnętrza pochwy nie należy myć ani płukać. Perfumowane preparaty, dezodoranty intymne i pachnące chusteczki mogą podrażniać tę okolicę. [7]
W przypadku prącia i moszny również potrzebne jest łagodne mycie oraz osuszanie. Jeśli napletek daje się swobodnie i bez bólu odprowadzić, można delikatnie umyć okolicę pod nim, a potem ponownie nasunąć go na żołądź. Nie należy próbować odciągać napletka siłą. Jeśli pojawia się ból lub trudność, trzeba powiedzieć o tym opiekunowi i w razie potrzeby skonsultować się z lekarzem. [8] [9]
Usuwanie owłosienia nie jest warunkiem zachowania higieny. Nie powinno być przedstawiane jako obowiązek wynikający z dojrzewania ani jako miara zadbania. Uczniowie potrzebują tej informacji także po to, by odróżniać zalecenia zdrowotne od oczekiwań estetycznych. [10]
Miesiączka w szkolnej codzienności
W części poświęconej miesiączce skupiamy się na korzystaniu ze środków menstruacyjnych. Przebieg cyklu i objawy wymagające konsultacji zostawiamy na następną lekcję. Podpaskę zmienia się zwykle co kilka godzin, a wcześniej, jeśli przesiąknie lub powoduje dyskomfort. Przed zmianą i po niej trzeba umyć ręce. Inne produkty wymagają przestrzegania właściwej dla nich instrukcji — nie można przenosić jednego czasu używania na wszystkie środki. [11]
Uczennica powinna też wiedzieć, skąd wziąć podpaskę, jeśli jej zabraknie, i do kogo może zwrócić się o pomoc. Przed lekcją warto sprawdzić szkolne ustalenia, aby podać klasie rzeczywistą lokalizację zapasowych środków lub wskazać osobę, która je udostępnia. Ogólne zapewnienie, że „można kogoś poprosić”, pozostawia zbyt wiele niewiadomych.
Wyjście do toalety nie powinno wymagać opowiadania przy klasie o miesiączce. Tak samo dyskretnie należy umożliwić skorzystanie z zapasowych środków higienicznych. Te zasady dotyczą całej grupy: uczniowie powinni wiedzieć, że nie komentujemy czyichś potrzeb ani nie domagamy się ich wyjaśniania.
Kiedy nawyk trudno wykonać
Zanim brak zmiany ubrania lub unikanie mycia zostaną uznane za lekceważenie higieny, trzeba poznać okoliczności. Uczeń może nie mieć zapasowej odzieży, pieniędzy na potrzebne produkty albo miejsca, w którym swobodnie się przebierze. Czasem trudność sprawia zapamiętanie kolejnych czynności, a czasem zapach kosmetyku, temperatura wody lub dotyk ręcznika. Bez rozmowy nie wiemy, czy którakolwiek z tych przeszkód dotyczy danej osoby.
Od odpowiedzi zależy rodzaj pomocy. Przy kłopotach z organizacją można wspólnie ustalić kolejność czynności. Jeśli problemem jest produkt, poszukać takiego, który uczeń lepiej toleruje. W innej sytuacji potrzebne będą zapasowe rzeczy lub spokojne miejsce do przebrania. Rozmowę można zacząć od prostego pytania: „Co sprawia ci w tym największą trudność?”. Nie trzeba od razu wypytywać o całą sytuację rodzinną.
Do stosowania zasad higieny potrzebne są odpowiednie warunki. W szkole oznacza to dostęp do wody i mydła, możliwość osuszenia rąk oraz skorzystania z toalety z zachowaniem prywatności. Jeśli pojawia się wyśmiewanie wyglądu lub zapachu, nauczyciel reaguje na nie niezależnie od tego, co ustalono w rozmowie z uczniem.
Dwie sytuacje do analizy
Poniższe historie są fikcyjne. Omawiamy opisane w nich wybory, bez odwoływania się do wyglądu i nawyków osób z klasy.
Czy Maja potrzebuje kolejnych kosmetyków?
W filmie oglądanym przez Maję nastolatka pokazuje osiem produktów używanych do codziennej pielęgnacji. Maja ma preparat do mycia i krem. Po obejrzeniu nagrania zastanawia się, czy taki zestaw wystarcza. Chce kupić jeszcze peeling, dwa sera i tonik, choć nie potrafi wyjaśnić, do czego służą. Pod filmem ktoś napisał, że bez wszystkich tych kosmetyków „nie dba się o skórę”.
Pytanie: co Maja powinna sprawdzić przed zakupem dodatkowego kosmetyku?
Omówienie: punktem wyjścia jest konkretna potrzeba skóry oraz przeznaczenie kosmetyku. Maja powinna wiedzieć, jaki problem chce rozwiązać, czy preparat jest odpowiedni do jej wieku i skóry oraz jak należy go stosować. Sama liczba produktów nie świadczy o jakości pielęgnacji.
Uczniowie mogą zaproponować przeczytanie instrukcji lub rozmowę z opiekunem, farmaceutą czy lekarzem. Trafną odpowiedzią będzie też odłożenie zakupu, jeśli Maja nie potrafi wskazać potrzeby, na którą produkt miałby odpowiadać. W omówieniu liczy się uzasadnienie decyzji. Samo zainteresowanie kosmetykami nie jest problemem; rozważenia wymaga przekonanie, że trzeba kupić wszystko, co pokazano w filmie.
Olek wraca z treningu na lekcje
Olek skończył dodatkowy trening, ale czekają go jeszcze dwie lekcje. Zapomniał zapasowej koszulki i pozostał w przepoconym stroju. Kilku uczniów zaczyna go komentować. Kolega proponuje, że spryska go mocnym dezodorantem. Olek nie zgadza się i odchodzi.
Pytanie: co można zrobić teraz, a co ustalić przed następnym treningiem?
Omówienie: dorosły zatrzymuje komentarze i rozmawia z Olkiem na osobności. Sprawdza, czy można zapewnić mu zapasowe ubranie i miejsce do odświeżenia się. Spryskiwanie kogoś kosmetykiem bez jego zgody nie jest pomocą; intensywny zapach nie zastąpi zmiany przepoconej koszulki.
Przed kolejnym treningiem Olek może spakować czystą koszulkę razem ze strojem sportowym. Warto też sprawdzić, czy szkoła daje uczniom wystarczająco dużo czasu i prywatności na przebranie. Dzięki temu rozmowa prowadzi do konkretnych ustaleń: co przygotuje uczeń i z jakich warunków będzie mógł skorzystać. Nie wymaga omawiania jego higieny przy kolegach.
Ćwiczenie uzupełniające: instrukcja, którą da się zastosować
Zadanie: przy szkolnej sali sportowej ma zawisnąć informacja o higienie po zajęciach. Na razie zapisano na niej tylko: „Po wysiłku zadbaj o siebie”. Dopiszcie wskazówki, które wyjaśnią, co uczeń może zrobić przed powrotem na lekcje.
Praca odbywa się na fikcyjnym opisie szkoły: są umywalki z wodą i mydłem oraz miejsce do przebrania, ale nie ma dostępnego prysznica. Uczniowie po zajęciach sportowych wracają na lekcje.
Przygotujcie maksymalnie cztery krótkie wskazówki. Uwzględnijcie zmianę ubrania, postępowanie z mokrym strojem oraz możliwość uzyskania pomocy, gdy ktoś zapomni potrzebnych rzeczy. Nie podawajcie marek kosmetyków ani ocen dotyczących wyglądu i zapachu.
Przykładowa treść informacji
- Umyj ręce. Jeśli możesz umyć spocone miejsca w warunkach zapewniających prywatność, zrób to przed przebraniem.
- Osusz skórę i przebierz się w suchą, czystą koszulkę.
- Oddziel przepocony strój od czystych rzeczy, a po powrocie do domu wyjmij go z torby i przekaż do prania.
- Gdy zapomnisz ubrania na zmianę, porozmawiaj z nauczycielem na osobności i zapytaj, czy może pomóc.
Omówienie: odpowiedzi mogą różnić się od wzoru. Ważne, żeby czytelnik wiedział, co zrobić, i mógł wykonać te czynności w opisanej szkole. Zdanie „weź prysznic w szkole” nie pasuje do tej sytuacji, a „użyj więcej perfum” nie rozwiązuje problemu przepoconej odzieży. Umycie dostępnych okolic ciała i zmiana stroju pomagają doraźnie; po powrocie do domu można wziąć prysznic lub kąpiel.
Jeśli klasa zechce wykorzystać przygotowaną informację w swojej szkole, należy najpierw sprawdzić dostępne warunki oraz uzgodnić, do kogo uczeń może się zgłosić po pomoc. Dopiero wtedy można podać te informacje na plakacie.
Co uczeń powinien umieć po tej lekcji?
Uczeń powinien potrafić wyjaśnić, po co wykonuje się daną czynność higieniczną, ocenić przydatność produktu i dobrać działanie do opisanych warunków. Można to sprawdzić na fikcyjnym przykładzie lub etykiecie kosmetyku. Pytania o częstotliwość mycia, używanie dezodorantu czy wybór środków menstruacyjnych dotyczą jego prywatności i nie są potrzebne do oceny wiedzy.
W codziennym kontakcie warto docenić, że uczeń sam przygotował rzeczy na zmianę, zapytał o instrukcję albo zgłosił potrzebę pomocy. Najlepiej odnieść się do konkretnego działania, dyskretnie i bez komentarzy o wyglądzie. O trudnościach z dbaniem o siebie powinien móc porozmawiać bez obawy, że usłyszy o nich później cała klasa.
Biblioteczka nauczyciela — pojęcia i źródła do lekcji
- Sebum
- Wydzielina gruczołów łojowych, nazywana też łojem skórnym. Pełni funkcję ochronną. Gdy w okresie dojrzewania powstaje jej więcej, skóra i włosy mogą szybciej się przetłuszczać.
- Dezodorant i antyperspirant
- Dezodorant ogranicza nieprzyjemny zapach, a antyperspirant zmniejsza wydzielanie potu w miejscu zastosowania. Produkt może łączyć obie funkcje.
- Podrażnienie
- Reakcja skóry, która może objawiać się pieczeniem, zaczerwienieniem, suchością lub dyskomfortem. Nie jest potwierdzeniem, że kosmetyk działa prawidłowo.
- Trądzik
- Choroba skóry, w której występują m.in. zaskórniki i zmiany zapalne. Nie można na jej podstawie wnioskować, jak osoba dba o higienę.
- Srom i pochwa
- Nazwy różnych części anatomii: srom oznacza narządy zewnętrzne, a pochwa znajduje się wewnątrz ciała. Higiena obejmuje łagodne mycie okolicy zewnętrznej; wnętrza pochwy nie należy płukać.
- Ochrona przeciwsłoneczna
- Obejmuje korzystanie z cienia, osłanianie ciała odzieżą oraz stosowanie preparatów z filtrami UV. Wskaźnik SPF odnosi się do ochrony przed rumieniem wywoływanym przede wszystkim przez UVB. Na jego podstawie nie wylicza się czasu, przez jaki można bezpiecznie pozostawać na słońcu.
Materiały dla nauczyciela
- American Academy of Dermatology: pielęgnacja skóry dzieci starszych i nastolatków. Materiał anglojęzyczny o prostej rutynie, potrzebach skóry i ostrożnym wprowadzaniu kosmetyków. A dermatologist’s guide to skincare from growing up to glowing up.
- WSSE w Warszawie: „Higiena”. Przegląd zasad higieny osobistej, w tym zmian potrzeb pielęgnacyjnych w okresie dojrzewania. Przeczytaj materiał.
- NHS: „Acne”. Materiał anglojęzyczny przydatny do rozróżnienia pielęgnacji i leczenia trądziku oraz omówienia powodów konsultacji. Przeczytaj o trądziku.
- Pacjent.gov.pl: „5 zasad ochrony przed słońcem”. Wskazówki dotyczące stosowania kremów z filtrem, osłaniania ciała i ograniczania pobytu na słońcu. Przeczytaj zalecenia.
- NIZP PZH: „Antyperspiranty”. Wyjaśnienie mechanizmu działania antyperspirantów. Materiał z 2018 roku wykorzystano do omówienia funkcji produktu. Przeczytaj wyjaśnienie PZH.
- NHS: „Body odour”. Materiał anglojęzyczny dotyczący zapachu ciała i sytuacji, w których warto zasięgnąć porady. Przeczytaj materiał.
- NHS: „Vaginal discharge”. Wskazówki dotyczące łagodnej pielęgnacji okolicy zewnętrznej i unikania płukania wnętrza pochwy. Przeczytaj materiał anglojęzyczny.
- Healthier Together: „My penis & testicles”. Materiał dla młodych osób wyjaśniający, jak myć prącie i mosznę oraz postępować z napletkiem podczas mycia. Przejdź do tekstu w języku angielskim.
- NHS: „Tight foreskin”. Uzupełnienie dotyczące napletka, w tym zasady nieodciągania go na siłę. Przeczytaj materiał anglojęzyczny.
- Devon Sexual Health: „Genital hygiene”. Omówienie mycia okolic intymnych oraz praktyk, które mogą powodować podrażnienia. Przejdź do tekstu w języku angielskim.
- PSSE w Kozienicach: „Higiena”. Źródło informacji o regularnej zmianie podpasek i myciu rąk. Zalecenia dotyczące delikatnej skóry zestawiono z przywołanymi wyżej materiałami medycznymi. Otwórz materiał.
Zdrowa Lekcja na tydzień 💙
Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.
Zapisz się na newsletter →