Od ignorowania trudności do szybkiego etykietowania

Dawniej uczeń mógł czytać bardzo wolno, mylić litery, zapisywać je w odwrotną stronę albo mieć niemal nieczytelne pismo. Często nikt nie szukał przyczyny. Mówiono mu, żeby więcej czytał, staranniej pisał i bardziej się starał.

Nie był to dobry system. Wiele dzieci pozostawało bez pomocy i przez lata słyszało, że są leniwe lub mało zdolne.

Dzisiaj trudności częściej się diagnozuje. To dobrze, pod warunkiem że rozpoznanie jest początkiem pracy. Problem pojawia się wtedy, gdy uczeń otrzymuje etykietę „dysleksja” lub „dysgrafia”, szkoła przygotowuje dokumentację, a później nikt nie sprawdza, czy uczeń ćwiczy potrzebne umiejętności i czy udzielona pomoc przynosi efekt.

System rośnie szybciej niż liczba specjalistów

Według NIK w latach 2011–2016 liczba dzieci przyjętych w publicznych poradniach wzrosła o ponad 5%, a liczba wydanych orzeczeń o ponad 28%. Liczba specjalistów zwiększyła się w tym czasie tylko o około 5%.

Kolejna kontrola pokazała jeszcze większy wzrost zapotrzebowania. W roku szkolnym 2020/2021 z pomocy poradni korzystało ponad 331 tys. dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Rok później było ich już niemal 528 tys., czyli prawie 60% więcej.

NIK wskazała wprost, że kontrolowane poradnie koncentrowały się na diagnozowaniu i wydawaniu dokumentów, natomiast zakres bezpośredniej pomocy terapeutycznej był zbyt mały w stosunku do potrzeb.

Orzeczeń również przybywa – szczególnie w związku z autyzmem

W roku szkolnym 2020/2021 orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego posiadało 225 422 uczniów. W roku 2025/2026 było ich już 385 371. W ciągu ostatniej dekady liczba uczniów z takim orzeczeniem wzrosła według MEN o 156%.

Najszybciej rosła liczba uczniów z orzeczeniem wydanym ze względu na autyzm, w tym zespół Aspergera: z 54 560 w roku 2020/2021 do 155 927 w roku 2025/2026.

A ile wydaje się zwykłych opinii PPP?

Tu pojawia się problem z przejrzystością danych. Publicznie dostępne statystyki znacznie częściej pokazują liczbę uczniów z orzeczeniami niż łączną liczbę wszystkich rodzajów opinii wydawanych w danym roku.

Wiemy, że już w roku szkolnym 2011/2012 poradnie wydały 54 373 opinie o samych specyficznych trudnościach w uczeniu się. Rok później było ich 54 589. Ponad 42 tys. z nich dotyczyło uczniów szkół podstawowych.

Są to jednak dane historyczne i obejmują tylko jeden rodzaj opinii. Nie pozwalają uczciwie stwierdzić, że obecnie poradnie wydają 400 czy 500 tys. opinii rocznie albo że opinie stanowią określony procent wszystkich dokumentów. Takie liczby powinny zostać pokazane dopiero po opublikowaniu aktualnego, zbiorczego zestawienia SIO.

Klasy I–III i klasa IV – co naprawdę mówią przepisy?

W klasach I–III nauczyciele rozpoznają między innymi ryzyko wystąpienia specyficznych trudności w uczeniu się. Dziecko może wtedy zostać objęte pomocą, mimo że nie ma jeszcze formalnej opinii stwierdzającej dysleksję.

Opinia o specyficznych trudnościach w uczeniu się może zostać wydana nie wcześniej niż po ukończeniu klasy III szkoły podstawowej. Nie oznacza to jednak, że przepisy wymagają automatycznego wydania jednej opinii dla klas I–III, a następnie kolejnej od klasy IV.

Nie ma również ogólnego obowiązku ponawiania takiej opinii po rozpoczęciu szkoły ponadpodstawowej. Szkoła nie może odrzucić dokumentu tylko dlatego, że został wydany kilka lat wcześniej.

Czy wszystkich należałoby badać ponownie?

Pełna ponowna diagnoza każdego ucznia co kilka lat brzmi logicznie tylko do momentu, w którym zestawimy ten pomysł z kolejkami sięgającymi 12 miesięcy.

Gdyby każda opinia musiała być odnawiana przy rozpoczęciu klasy IV i szkoły ponadpodstawowej, poradnie mogłyby zostać całkowicie zablokowane. Na pierwszą diagnozę jeszcze dłużej czekałyby dzieci, które dotąd nie otrzymały żadnej pomocy.

Rozwiązaniem nie powinno być więc automatyczne powtarzanie pełnych badań, lecz szkolny przegląd funkcjonalny. Nauczyciele i specjaliści powinni sprawdzić, które trudności nadal występują, które zalecenia są potrzebne oraz czy uczeń rozwija samodzielność.

Nawet 150 dostosowań dla jednego nauczyciela

Każda opinia lub orzeczenie uruchamia kolejne obowiązki po stronie szkoły. W wielu placówkach nauczyciele co roku przygotowują oddzielne dostosowania przedmiotowe, a następnie przekazują je wychowawcy, pedagogowi, rodzicowi albo pełnoletniemu uczniowi, zgodnie z przyjętą procedurą.

W szkole liczącej około tysiąca uczniów nauczyciel może pracować z kilkuset osobami w kilkunastu klasach i grupach. W praktyce zdarzają się więc sytuacje, w których na jednego nauczyciela przypada około 100–150 dostosowań, a czasami jeszcze więcej.

Przepisy wymagają dostosowania wymagań do potrzeb ucznia. Nie nakazują natomiast każdemu nauczycielowi wysyłania rodzicom co roku osobnego dokumentu przedmiotowego. Taki obowiązek często wynika z wewnętrznej procedury szkoły.

Dyrektor ma obowiązek pisemnie poinformować rodziców albo pełnoletniego ucznia o ustalonych formach pomocy psychologiczno-pedagogicznej, okresie jej udzielania i wymiarze godzin. Nie jest to jednak dokładnie to samo co wysyłanie corocznej karty dostosowań każdego przedmiotu.

Dostosowanie czy droga na skróty?

Dostosowanie nie może oznaczać, że uczeń z dysleksją przestaje czytać, uczeń z dysgrafią nie formułuje żadnych wypowiedzi, a uczeń z dyskalkulią zostaje zwolniony z rozumienia danych liczbowych.

Można wydłużyć czas, zmienić sposób zapisu, pozwolić na komputer, podzielić zadanie na etapy lub zastosować kalkulator. Nadal jednak powinien pozostać cel edukacyjny, który uczeń ma osiągnąć.

NIK odnotowała, że w kontrolowanych szkołach opinie związane z dysleksją rozwojową bywały przez uczniów traktowane jako podstawa do obniżania wymagań na egzaminie maturalnym. Była to obserwacja specjalistów z badanych szkół, a nie ocena wszystkich uczniów posiadających opinię.

Czy opinię można sobie kupić?

Rodzic może zapłacić za badanie w uprawnionej poradni niepublicznej. Płaci jednak za pracę diagnostyczną specjalistów, a nie za zagwarantowanie określonego rozpoznania.

Nie ma podstaw, aby twierdzić, że wszystkie prywatne opinie są nierzetelne. Istnieje natomiast nierówność dostępu: rodzina, która może zapłacić, często szybciej uzyska badanie niż rodzina czekająca w kolejce publicznej.

Wątpliwości powinny pojawić się nie dlatego, że opinia jest prywatna, lecz wtedy, gdy zalecenia są ogólne, nie wynikają z opisu funkcjonowania ucznia albo przypominają gotowy zestaw możliwy do przypisania niemal każdemu dziecku.

Kto kontroluje nauczyciela, a kto jakość opinii?

Nauczyciel może zostać rozliczony z tego, czy zapoznał się z opinią, zastosował dostosowania i umożliwił uczniowi pokazanie wiedzy. Zdarzają się oczywiście przypadki, w których zalecenia są ignorowane lub funkcjonują jedynie na papierze.

Kontrola NIK pokazała, że aż 90% badanych szkół nie realizowało w pełni zaleceń zawartych w opiniach i orzeczeniach. Krytyka jakości dokumentów nie może więc służyć jako usprawiedliwienie dla szkoły, która nie zapewnia uczniowi należnego wsparcia.

Z drugiej strony poradnie również powinny odpowiadać za jakość zaleceń. Nauczyciel nie powinien otrzymywać jedynie ogólnej listy ułatwień. Powinien wiedzieć, jaka konkretna bariera uzasadnia dane rozwiązanie.

Więcej obowiązków dla szkoły, ale czy więcej specjalistów?

Nowe rozporządzenie z 2 marca 2026 roku wzmacnia znaczenie informacji o funkcjonowaniu ucznia przekazywanych przez szkołę. Część nowych przepisów, w tym dotyczących oceny funkcjonowania poprzedzającej wydanie określonych orzeczeń, zacznie obowiązywać 1 września 2026 roku.

Sam kierunek jest racjonalny. Poradnia nie widzi ucznia podczas codziennej pracy, sprawdzianu, pracy grupowej ani długotrwałego wysiłku. Problem polega na tym, że kolejne zadania przekazuje się szkołom, w których nadal brakuje specjalistów.

W marcu 2023 roku 54% szkół nadal nie spełniało standardów zatrudnienia specjalistów. Jeżeli szkoła ma prowadzić coraz dokładniejszą ocenę funkcjonalną ucznia, musi otrzymać na to czas, narzędzia i odpowiednio przygotowanych pracowników.

Co można zrobić bez blokowania poradni?

Zamiast obowiązkowo powtarzać pełną diagnozę każdego ucznia, można wprowadzić regularny przegląd skuteczności dostosowań, szczególnie po rozpoczęciu klasy IV i szkoły ponadpodstawowej.

Ponowne badanie byłoby potrzebne wtedy, gdy pojawiają się nowe trudności, dawna opinia wyraźnie nie odpowiada obecnemu funkcjonowaniu albo stosowana pomoc przez dłuższy czas nie przynosi rezultatów.

Bezpłatne wzory dostosowań z edukacji zdrowotnej

Dostosowanie przedmiotowe powinno wynikać z pełnej opinii konkretnego ucznia oraz specyfiki zadań wykonywanych podczas edukacji zdrowotnej. Nie należy automatycznie zaznaczać wszystkich dostępnych propozycji.

Nie chodzi o podważanie diagnoz

Dostosowania edukacyjne są potrzebne. Nie można jednak uznać, że każda opinia opisuje aktualne funkcjonowanie ucznia przez wszystkie kolejne lata ani że każde zapisane zalecenie nadal jest konieczne.

System powinien sprawdzać nie tylko to, czy dokument został przygotowany i podpisany. Powinien również pytać, czy zastosowane rozwiązanie rzeczywiście pomaga uczniowi, czy prowadzi do większej samodzielności i czy nie stało się automatyczną drogą do obniżenia wymagań.