„Gdyby mu nie zależało, nie byłby zazdrosny”. Gdzie kończy się konflikt, a zaczyna kontrola i przemoc?

„Pokłócili się, więc chyba ten związek jest toksyczny”.

„Chce znać moje hasło, bo mu zależy”.

„Zabrania jej spotykać się z koleżankami, ale robi to z zazdrości”.

„Przeprosił i obiecał, że więcej tego nie zrobi”.

„Skoro nadal z nim jest, to chyba nie jest aż tak źle”.

Rozmowa o bliskich relacjach bardzo szybko obrasta prostymi etykietami.

Tymczasem jedna z najważniejszych kompetencji młodego człowieka polega właśnie na tym, żeby nie oceniać relacji jednym modnym słowem, lecz przyglądać się konkretnym zachowaniom, ich skutkom oraz powtarzającym się wzorcom.

Bliskość nie oznacza zlania się w jedną osobę

W dobrej relacji można być bardzo blisko i nadal pozostać odrębnymi ludźmi.

Każda osoba nadal może mieć:

• własne zdanie,
• własnych przyjaciół,
• własne zainteresowania,
• przestrzeń prywatności,
• własne granice,
• prawo do odmowy,
• prawo do czasu bez partnera,
• prawo do zmiany zdania.

Dlatego bliskość i autonomia nie są przeciwieństwami.

To bardzo ważne, bo zachowania kontrolujące bywają przedstawiane jako dowód szczególnego zaangażowania:

„Gdyby mnie nie kochał, nie byłby zazdrosny”.

„Skoro jesteśmy razem, nie powinniśmy mieć przed sobą żadnych tajemnic”.

„Jeżeli mnie kochasz, nie potrzebujesz tylu znajomych”.

Ale troska pyta o potrzeby drugiej osoby.

Kontrola próbuje decydować za nią.

Konflikt nie jest awarią związku

Dwie osoby nie mają identycznych potrzeb, planów, historii ani opinii.

Dlatego konflikt może pojawić się nawet w bardzo dobrej relacji.

Może dotyczyć:

• czasu spędzanego razem,
• pieniędzy,
• obowiązków,
• kontaktów ze znajomymi,
• sposobu komunikacji,
• planów na przyszłość.

Sam fakt:

„nie zgadzamy się”

nie mówi jeszcze:

„ta relacja jest niebezpieczna”.

Dużo więcej mówi sposób, w jaki ludzie zachowują się podczas niezgody.

Zdrowy konflikt może być nieprzyjemny

To ważna korekta popularnego obrazu zdrowej komunikacji.

Zdrowy konflikt nie musi wyglądać jak idealna rozmowa prowadzona spokojnym głosem przy herbacie.

Ludzie mogą:

• zdenerwować się,
• potrzebować przerwy,
• powiedzieć coś niezręcznie,
• nie dojść od razu do porozumienia,
• wrócić do rozmowy później.

Kluczowe pytanie brzmi jednak:

Konflikt i przemoc – różnica nie polega na tym, kto krzyczy głośniej

W konflikcie występuje różnica potrzeb, interesów lub stanowisk.

Przemoc dotyczy czegoś więcej:

• krzywdzenia,
• naruszania godności,
• zastraszania,
• kontrolowania,
• ograniczania autonomii,
• naruszania bezpieczeństwa.

To dlatego zdanie:

„Oboje się pokłócili, więc oboje są tak samo winni”

może być błędne.

Samo istnienie dwóch stron sporu nie oznacza automatycznie jednakowego poziomu odpowiedzialności za każde zachowanie.

Jedna osoba może powiedzieć:

„Nie podoba mi się, że tak późno wracasz”.

A druga może odpowiedzieć:

„Masz przestać spotykać się ze znajomymi, bo inaczej zobaczysz”.

Oba komunikaty pojawiają się podczas konfliktu.

Ale nie są równoważne.

Jedno ważne doprecyzowanie: przemoc nie musi trwać latami, żeby była przemocą

Czasami uczniowie wyobrażają sobie przemoc jako długi, powtarzający się schemat.

Powtarzalność rzeczywiście może być ważnym elementem wielu niebezpiecznych relacji.

Nie oznacza jednak, że pojedyncze poważne zachowanie trzeba bagatelizować tylko dlatego, że:

„to pierwszy raz”.

Oceniamy przede wszystkim:

• co się wydarzyło,
• czy doszło do krzywdzenia lub zagrożenia,
• czy naruszono bezpieczeństwo, wolność lub godność,
• czy pojawia się przewaga i kontrola,
• czy zachowania zaczynają tworzyć wzorzec.

Zazdrość jest emocją. Kontrola jest zachowaniem

To rozróżnienie jest niezwykle użyteczne.

Człowiek może czuć:

• zazdrość,
• lęk,
• złość,
• niepewność,
• obawę przed odrzuceniem.

Sama emocja nie jest jeszcze przemocą.

Pytanie brzmi:

Co człowiek robi pod wpływem tej emocji?

Może powiedzieć:

„Czuję zazdrość i chciałbym o tym porozmawiać”.

Ale może też:

• żądać haseł,
• przeglądać telefon bez zgody,
• kontrolować lokalizację,
• narzucać, z kim druga osoba może rozmawiać,
• grozić konsekwencjami za spotkanie ze znajomymi.

I tutaj nie rozmawiamy już tylko o uczuciu.

Rozmawiamy o zachowaniu.

„Jeżeli nie masz nic do ukrycia, pokaż telefon” – fałszywy test miłości

Prywatność nie jest tym samym co oszustwo.

Bycie w związku nie oznacza automatycznej rezygnacji z:

• prywatnej korespondencji,
• haseł,
• kont do mediów społecznościowych,
• historii rozmów z przyjaciółmi,
• każdej informacji o własnym życiu.

Oczywiście para może dobrowolnie ustalić własne zasady.

Problem pojawia się wtedy, gdy „dobrowolność” zaczyna wyglądać tak:

„Daj hasło albo udowodnisz, że coś ukrywasz”.

„Włącz lokalizację, inaczej się obrażę”.

„Pokaż rozmowy, bo jeśli mnie kochasz, nie masz prawa odmówić”.

To nie jest neutralna prośba.

Pojawia się presja.

Granica, prośba i kontrola – wracamy do lekcji 2

Warto zestawić trzy komunikaty:

Izolowanie nie zawsze zaczyna się od zakazu

Kontrola może rozwijać się stopniowo.

Nie zawsze pierwszym komunikatem jest:

„Nie wolno ci spotykać się z przyjaciółmi”.

Czasem pojawiają się komunikaty:

„Oni mają na ciebie zły wpływ”.

„Po co ci oni, skoro masz mnie?”

„Zawsze wybierasz ich zamiast mnie”.

„Jeżeli pójdziesz, znaczy, że ci nie zależy”.

Pojedyncze zdanie trzeba oczywiście oceniać w kontekście.

Ale jeśli kolejne zachowania prowadzą do tego, że jedna osoba ma coraz mniej kontaktów, coraz mniej swobody i coraz bardziej boi się reakcji partnera, mamy ważny sygnał bezpieczeństwa.

Pytanie, które dużo zmienia: „Czy mogę odmówić bez obawy?”

W bezpiecznej relacji druga osoba może być niezadowolona z naszej decyzji.

Może powiedzieć:

„Jest mi przykro”.

„Nie podoba mi się to”.

„Chciałbym znaleźć inne rozwiązanie”.

Ale odmowa nie powinna powodować:

• gróźb,
• zastraszania,
• upokarzania,
• karania ciszą używaną celowo jako narzędzie kontroli,
• niszczenia rzeczy,
• grożenia sobie lub drugiej osobie,
• izolowania od znajomych,
• odbierania pieniędzy lub dostępu do potrzebnych zasobów.

Przemoc psychiczna nie musi zostawiać siniaka

To jeden z powodów, dla których bywa trudniej rozpoznawana.

Może obejmować między innymi:

• uporczywe poniżanie,
• ośmieszanie,
• zastraszanie,
• grożenie,
• izolowanie,
• kontrolowanie,
• systematyczne podważanie wartości drugiej osoby.

Nie oznacza to, że każda krytyczna uwaga czy każda niemiła wypowiedź automatycznie jest przemocą psychiczną.

Właśnie dlatego patrzymy na:

• kontekst,
• nasilenie,
• skutek,
• funkcję zachowania,
• powtarzalność lub powagę zdarzenia,
• obecność kontroli i przewagi.

A co z „gaslightingiem”?

To słowo zrobiło ogromną karierę w mediach społecznościowych.

I przez to zaczęło oznaczać niemal wszystko:

„Nie zgadza się ze mną – gaslighting”.

„Pamięta sytuację inaczej – gaslighting”.

„Powiedział, że przesadzam – gaslighting”.

Tak szerokie używanie terminu niewiele już wyjaśnia.

W poważnym rozumieniu chodzi o wzorzec manipulowania drugą osobą w sposób, który podważa jej zaufanie do własnej pamięci, oceny sytuacji lub percepcji.

Nie każda różnica pamięci i nie każda próba obrony własnego stanowiska jest gaslightingiem.

„Toksyczny”, „narcyz”, „psychopata” – Internet lubi diagnozować partnerów

Uczeń może dziś obejrzeć kilkadziesiąt filmów pod tytułem:

„7 znaków, że spotykasz się z narcyzem”.

Problem polega na tym, że bezpieczeństwa relacji nie trzeba uzależniać od tego, czy druga osoba ma jakąkolwiek diagnozę.

Możemy ocenić zachowanie:

• czy narusza granice,
• czy zastrasza,
• czy ogranicza kontakty,
• czy kontroluje pieniądze,
• czy wymusza dostęp do telefonu,
• czy powoduje lęk.

Nie musimy do tego wiedzieć:

„co ta osoba ma”.

Przemoc ekonomiczna – pieniądze też mogą być narzędziem kontroli

W młodzieżowych rozmowach o przemocy często pojawia się przede wszystkim przemoc fizyczna i psychiczna.

Tymczasem kontrolowanie zasobów może być równie ważnym mechanizmem.

Przemoc ekonomiczna może obejmować między innymi:

• odbieranie pieniędzy,
• uniemożliwianie dostępu do wspólnych środków,
• kontrolowanie każdego wydatku po to, aby ograniczyć samodzielność drugiej osoby,
• uniemożliwianie pracy lub zdobywania własnych środków,
• wykorzystywanie zależności finansowej do wymuszania posłuszeństwa.

To szczególnie ważne w dorosłych relacjach, bo niezależność finansowa może wpływać na realną możliwość podejmowania decyzji.

Dlaczego „to przecież tylko pieniądze” może być bardzo poważne?

Wyobraźmy sobie osobę, która nie ma:

• dostępu do własnych pieniędzy,
• możliwości zapłacenia za transport,
• możliwości opłacenia telefonu,
• środków na podstawowe potrzeby.

Jej autonomia może być ograniczona nawet wtedy, gdy nikt fizycznie nie zamyka drzwi.

Dlatego wcześniejsze lekcje o zasobach wracają tutaj w zupełnie nowym znaczeniu:

„Ale później był cudowny” – dlaczego przeprosiny nie rozstrzygają bezpieczeństwa relacji?

Po trudnym lub krzywdzącym zdarzeniu może pojawić się:

• przeproszenie,
• obietnica zmiany,
• wyjątkowa czułość,
• prezenty,
• uspokojenie,
• tłumaczenie zachowania stresem, zazdrością lub alkoholem.

Samo przeproszenie może być czymś wartościowym.

Ale w ocenie bezpieczeństwa ważniejsze jest pytanie:

Bo:

„Przepraszam, ale sama mnie sprowokowałaś”

nie jest pełnym przyjęciem odpowiedzialności.

Cykl przemocy – mapa, nie instrukcja obsługi każdej relacji

W edukacji często pokazuje się uproszczony model:

Model może pomóc zrozumieć, dlaczego po krzywdzącym zdarzeniu relacja może przez pewien czas wyglądać spokojnie.

Nie wolno jednak robić z niego testu:

„Jeśli nie było wszystkich trzech etapów, to nie była przemoc”.

Albo:

„Jeżeli fazy są trochę inne, problemu nie ma”.

Nie każda relacja przemocowa przebiega identycznie.

Nie każde poważne zachowanie musi także czekać na kolejny etap cyklu, aby wymagało reakcji.

„Dlaczego ona po prostu nie odejdzie?” – pytanie, które źle ustawia problem

To jedno z najczęstszych pytań dotyczących przemocy.

I jednocześnie bardzo łatwo zamienia się w obwinianie osoby doznającej przemocy.

Odejście może być utrudnione przez:

• strach przed reakcją drugiej osoby,
• groźby,
• izolację od bliskich,
• zależność finansową,
• wspólne mieszkanie,
• wspólne dzieci,
• wstyd,
• nadzieję, że zachowanie się zmieni,
• silne uczucia do partnera,
• brak wiedzy, gdzie szukać pomocy,
• osłabione poczucie własnej sprawczości.

Dlatego lepszym pytaniem jest:

Uczucie do osoby stosującej przemoc nie unieważnia przemocy

To kolejna rzecz, którą młodzieży warto powiedzieć bardzo jasno.

Relacje nie dzielą się na:

„kocham = wszystko jest dobre”

oraz:

„jest przemoc = nic do niego nie czuję”.

Człowiek może równocześnie:

• kochać,
• tęsknić,
• pamiętać dobre momenty,
• mieć nadzieję na zmianę

i doświadczać zachowań, które są niebezpieczne.

Emocjonalna więź nie jest dowodem bezpieczeństwa relacji.

Pierwsza reakcja na ujawnienie przemocy może dużo zmienić

Wyobraźmy sobie, że kolega mówi:

„Trochę się boję, kiedy ona się złości. Sprawdza mój telefon i nie chce, żebym spotykał się z kumplami”.

Pierwsza reakcja nie powinna brzmieć:

„To dlaczego z nią jesteś?”

„Ja bym od razu odszedł”.

„Sam sobie taką wybrałeś”.

„Daj mi jej numer, to z nią pogadam”.

Znacznie bezpieczniejsze jest:

Wspieranie nie oznacza prowadzenia prywatnego śledztwa

Rówieśnik nie musi:

• zbierać dowodów,
• przesłuchiwać obu stron,
• decydować, kto „ma rację”,
• konfrontować osoby stosującej przemoc,
• samodzielnie organizować interwencji,
• brać odpowiedzialności za bezpieczeństwo drugiej osoby.

Może natomiast:

• wysłuchać,
• nie obwiniać,
• potraktować informację poważnie,
• pomóc dotrzeć do bezpiecznej osoby dorosłej lub profesjonalnego wsparcia.

To dokładnie wraca do lekcji o nadodpowiedzialności:

Nauczyciel też nie powinien obiecywać „nikomu nie powiem”

Przy temacie przemocy uczeń może ujawnić realne zagrożenie.

Dlatego nauczyciel nie powinien z góry obiecywać pełnej tajemnicy, której ze względu na bezpieczeństwo ucznia i obowiązujące w szkole procedury może nie być w stanie zachować.

Bezpieczniejszy komunikat brzmi:

Nie omawiamy ujawnienia przy klasie.

Nie prosimy ucznia o publiczne dopowiadanie szczegółów.

Przechodzimy z trybu dydaktycznego do właściwego trybu ochrony i pomocy.

Czego nie robić na tej lekcji: „Kto z was jest w toksycznym związku?”

Temat relacji bardzo łatwo może wejść w osobiste doświadczenia uczniów.

Dlatego nie robimy:

• głosowania „kto doświadczył kontroli”,
• podnoszenia rąk przy pytaniu o przemoc,
• opowiadania historii obecnych partnerów,
• analizowania publicznie relacji konkretnych uczniów,
• quizu „czy twój chłopak/dziewczyna jest toksyczny/a?”,
• odgrywania scen przemocy przez uczniów.

Do zrealizowania całej lekcji wystarczą fikcyjne przypadki.

Dodatkowe ćwiczenie 1: „Ten sam problem, trzy sposoby reakcji”

To ćwiczenie nie powtarza zadania „zielone–żółte–czerwone sygnały”.

Uczniowie otrzymują jeden problem:

„Jedna osoba chce spotkać się ze znajomymi, druga chciała spędzić ten wieczór razem”.

Nauczyciel pokazuje trzy reakcje:

A. „Jest mi przykro, bo liczyłem na wspólny wieczór. Możemy ustalić inny termin?”

B. „Zawsze wybierasz innych. Jak pójdziesz, nie odzywam się do ciebie przez tydzień”.

C. „Nigdzie nie idziesz. Usuń ich z kontaktów, bo inaczej będziesz mieć problem”.

Pytania:

1. Co jest potrzebą?
2. Co jest próbą negocjacji?
3. Gdzie pojawia się presja?
4. Gdzie pojawia się kontrola lub zagrożenie?
5. Dlaczego ten sam konflikt może zostać rozwiązany na zupełnie różne sposoby?

Dodatkowe ćwiczenie 2: „Mit relacyjny pod lupą”

Uczniowie analizują zdania:

• „Zazdrość jest dowodem miłości”.
• „W związku nie powinno być żadnej prywatności”.
• „Jak ktoś przeprosił, problem jest zamknięty”.
• „Jeżeli naprawdę jest źle, człowiek od razu odchodzi”.
• „Każda kłótnia oznacza toksyczną relację”.
• „Jeżeli nie ma przemocy fizycznej, to nie jest przemoc”.

Zadanie nie polega tylko na zaznaczeniu „prawda/fałsz”.

Uczeń ma dopisać:

„Co w tym zdaniu zostało nadmiernie uproszczone?”

Dodatkowe ćwiczenie 3: „Przeprosiny czy odpowiedzialność?”

Klasa otrzymuje trzy komunikaty:

„Przepraszam, ale mnie sprowokowałeś”.

„Przepraszam. Wiem, że przesadziłem. Już tego nie zrobię”.

„To, co zrobiłem, było nie w porządku. Nie mam prawa kontrolować twojego telefonu. Chcę zmienić to zachowanie i zrobię konkretne kroki, żeby tak się stało”.

Pytania:

1. Gdzie pojawia się przerzucenie odpowiedzialności?
2. Gdzie jest obietnica?
3. Gdzie pojawia się konkretny element zmiany?
4. Czy same słowa wystarczą do oceny, że zmiana rzeczywiście nastąpiła?

Dodatkowe ćwiczenie 4: „Pierwsze 60 sekund”

Uczniowie nie odgrywają przemocy.

Dostają wyłącznie neutralne zdanie ujawniające problem:

„Boję się reakcji partnera, kiedy spotykam się ze znajomymi”.

Ich zadaniem jest napisać pierwsze 2–3 zdania odpowiedzi.

Warunki:

• bez obwiniania,
• bez diagnozowania,
• bez nakazywania,
• bez obiecywania tajemnicy,
• z zachętą do bezpiecznej pomocy.

To ćwiczenie rozwija kompetencję, która może być naprawdę przydatna poza lekcją.

ZPE – konkretny materiał do granic i odpowiedzialności

Dobrym uzupełnieniem lekcji jest materiał Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej: „Gdzie kończy się moja odpowiedzialność, a zaczyna czyjaś? Jak dbać o zdrowie psychiczne, szanując granice swoje i innych”.

Materiał jest szczególnie użyteczny przy rozmowie o:

• granicach,
• odpowiedzialności za własne działania,
• respektowaniu autonomii drugiej osoby,
• bezpiecznym reagowaniu.

ZPE – „Gdzie kończy się moja odpowiedzialność, a zaczyna czyjaś?” →

KCPU – konkretny materiał o przemocy

Do przygotowania części dotyczącej przemocy bardzo dobrym polskim materiałem jest publikacja Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom: „Dom bez przemocy – praktyczny przewodnik”.

Publikacja porządkuje między innymi:

• przemoc psychiczną,
• przemoc ekonomiczną,
• mechanizmy kontroli,
• sygnały przemocy,
• możliwości reagowania i szukania pomocy.

KCPU – „Dom bez przemocy – praktyczny przewodnik” →

Co z poprzednich lekcji wraca tutaj?

A dokąd idziemy dalej?

Kolejna lekcja dotyczy seniorów w rodzinie i społeczności: potrzeb, autonomii i odpowiedzialności.

I to nie jest przypadkowa zmiana tematu.

Jedno z kluczowych pytań pozostaje dokładnie takie samo:

W relacji partnerskiej może pojawić się:

„Robię to, bo się o ciebie martwię”.

W relacji z seniorem:

„Zabieram ci możliwość decydowania, bo chcę, żebyś był bezpieczny”.

W następnej lekcji uczniowie zobaczą, że dobra pomoc bardzo często wymaga jednoczesnego myślenia o trosce, bezpieczeństwie i autonomii.

Pytania, które mogą zrobić tę lekcję

• Czy zdrowa relacja może zawierać konflikty?
• Co mówi nam więcej o relacji: fakt wystąpienia kłótni czy sposób jej prowadzenia?
• Czy zazdrość jest dowodem miłości?
• Jaka jest różnica między zazdrością jako emocją a kontrolowaniem jako zachowaniem?
• Czy partner ma prawo znać nasze hasła tylko dlatego, że jesteśmy w związku?
• Kiedy troska może zacząć przypominać kontrolę?
• Czy przemoc zawsze musi być powtarzalna?
• Czy brak przemocy fizycznej oznacza bezpieczną relację?
• Dlaczego pieniądze mogą stać się narzędziem kontroli?
• Czy przeprosiny automatycznie oznaczają zmianę?
• Dlaczego model cyklu przemocy nie jest testem diagnostycznym?
• Dlaczego pytanie „czemu po prostu nie odejdzie?” może być krzywdzące?
• Jak odpowiedzieć, gdy ktoś mówi nam, że boi się partnera?
• Czego rówieśnik nie powinien próbować robić sam?
• Dlaczego popularne internetowe etykiety typu „narcyz” czy „toksyczny” mogą zaciemniać ocenę konkretnych zachowań?

Co koniecznie powinno wybrzmieć nauczycielowi?

• Konflikt i przemoc nie są synonimami. Konflikt może występować w zdrowej relacji.
• Oceniamy konkretne zachowania, nie ogólną etykietę związku.
• Zdrowa bliskość pozostawia miejsce na autonomię, prywatność i granice.
• Zazdrość jako emocja nie usprawiedliwia kontroli.
• Żądanie haseł, kontrolowanie kontaktów czy lokalizacji może być elementem kontroli. Znaczenie ma kontekst i wzorzec zachowania.
• Przemoc może być fizyczna, psychiczna i ekonomiczna.
• Przemoc nie musi pozostawiać obrażeń fizycznych.
• Nie trzeba diagnozować partnera, aby uznać konkretne zachowanie za niebezpieczne.
• Model cyklu przemocy jest modelem edukacyjnym, a nie testem. Nie każda sytuacja przebiega według identycznego schematu.
• Przeprosiny nie są tym samym co trwała zmiana zachowania.
• Osoba doznająca przemocy może mieć wiele powodów utrudniających odejście. Nie obwiniamy jej za pozostawanie w relacji.
• Pierwsza wspierająca reakcja to słuchanie bez obwiniania, potraktowanie informacji poważnie i pomoc w dotarciu do bezpiecznego wsparcia.
• Uczeń nie powinien sam prowadzić interwencji.
• Nauczyciel nie obiecuje niemożliwej tajemnicy w sytuacji zagrożenia.

Ciekawostka dla nauczyciela: „kochająca kontrola” nadal może być kontrolą

Jednym z powodów, dla których zachowania kontrolujące bywają trudne do rozpoznania, jest to, że nie zawsze są komunikowane agresywnie.

Mogą być opakowane w troskę:

„Martwię się, więc chcę wiedzieć, gdzie jesteś przez cały czas”.

„Znam ludzi lepiej niż ty, dlatego nie powinnaś się z nimi spotykać”.

„Chcę cię chronić, więc daj mi dostęp do telefonu”.

Intencja deklarowana przez człowieka nie jest jedynym kryterium.

Warto zapytać:

• czy druga osoba może odmówić,
• czy nadal ma głos,
• czy zachowuje kontakty i prywatność,
• czy boi się konsekwencji odmowy,
• czy jej autonomia stopniowo się zmniejsza.

Puenta na koniec

Zdrowa relacja nie wymaga, żeby dwie osoby:

zawsze się zgadzały.

Nie wymaga również, żeby:

nigdy się nie złościły.

Ale powinna pozostawiać przestrzeń na bardzo ważne zdania:

Bo bliskość nie oznacza prawa do posiadania drugiego człowieka.

Zdrowa relacja pozwala być razem – i nadal być sobą.

Źródła i materiały dla nauczyciela

• Zintegrowana Platforma Edukacyjna – „Gdzie kończy się moja odpowiedzialność, a zaczyna czyjaś? Jak dbać o zdrowie psychiczne, szanując granice swoje i innych”.
• Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom – „Dom bez przemocy – praktyczny przewodnik”.
• Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom – materiały dotyczące charakterystyki i mechanizmów przemocy domowej.
• Aktualne szkolne standardy ochrony małoletnich i procedury interwencyjne placówki.
• Pakiet „Zdrowie w praktyce”, LO i technikum, II rok nauczania, lekcja 7 „Bliskie relacje: rozwój, troska, konflikt i przemoc”.