„No daj babci buziaka”.

„Usiądź dziadkowi na kolanach”.

„Przytul ciocię, przecież tak dawno cię nie widziała”.

„Powiedz wierszyk”.

„No idź. Nie wstydź się”.

„Jak ty wyrosłeś! Chodź, niech cię uściskam”.

Znajome?

Dla ogromnej części z nas to element zwyczajnego pejzażu dzieciństwa. Nie było w nim najczęściej złej intencji. Była babcia stęskniona za wnukiem, ciocia domagająca się całusa, rodzic zachęcający dziecko do powiedzenia wierszyka przed gośćmi.

I nie chodzi o to, żeby po latach urządzać rodzinny trybunał nad każdym pocałunkiem w policzek.

Chodzi o coś znacznie subtelniejszego.

Co dzieje się wtedy, kiedy dziecko właśnie teraz nie chce – a dorosły uznaje, że jego odmowa jest mniej ważna niż oczekiwanie otoczenia?

Bo granice rzadko zaczynają się od spektakularnych sytuacji. Najpierw pojawiają się w codzienności.

W tym, czy chcę być przytulony. Czy chcę usiąść komuś na kolanach. Czy mam ochotę występować przed gośćmi. Czy chcę, żeby zrobiono mi zdjęcie. Czy mam ochotę na łaskotanie.

I właśnie dlatego temat pierwszej lekcji w klasie IV: „Ja i moje ciało – moje granice” może być dużo ważniejszy, niż sugeruje jego prosty tytuł.

Zgoda nie jest abonamentem

Dziecko może dzisiaj z radością rzucić się babci na szyję, a jutro wejść do domu i nie mieć ochoty nawet na przytulenie.

Może kochać dziadka i jednocześnie nie chcieć siedzieć mu na kolanach.

Może uwielbiać łaskotanie w sobotę, a w niedzielę powiedzieć: „stop”.

Jedno nie przeczy drugiemu.

Autonomia cielesna nie oznacza braku relacji. Nie jest też odrzuceniem bliskości.

Oznacza raczej, że kontakt nie staje się automatycznie obowiązkowy tylko dlatego, że druga osoba jest bliska, starsza albo bardzo nas kocha.

Bliskość jest dobra wtedy, kiedy nie wymaga anulowania czyjegoś „nie”.

Trzy kolory granic: zielone, żółte, czerwone

Zamiast zaczynać od abstrakcyjnej definicji, z czwartoklasistami można pracować na prostym modelu trzech kolorów.

Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę w scenariuszu „Basia i granice” proponuje dzieciom właśnie rozmowę o tym, że różni ludzie mogą mieć różną potrzebę bliskości, a także ćwiczenia dotyczące tego, czy lubimy przytulanie i całowanie. W materiale pojawia się również prosta sekwencja reagowania: powiedz „nie” → oddal się → powiedz komuś.

To ważne, bo granica staje się dla dziecka użyteczna dopiero wtedy, kiedy nie jest abstrakcyjną definicją, ale czymś, co można rozpoznać, zakomunikować i obronić.

Czy „grzeczne dziecko” zawsze jest bezpiecznym dzieckiem?

To pytanie potrafi być niewygodne.

Przez lata grzeczność bywała utożsamiana z posłuszeństwem: nie dyskutuj, wykonaj polecenie, nie rób sceny, nie zawstydzaj dorosłych.

Tymczasem w sytuacji realnego naruszenia granicy bezpieczeństwo może wymagać kompetencji dokładnie odwrotnej:

powiedzenia „nie”, odejścia, zawołania kogoś i zakwestionowania zachowania dorosłego.

I tutaj pojawia się ciekawa asymetria relacyjna. Od dziecka oczekujemy, że będzie szanowało granice dorosłych:

„Nie ruszaj moich rzeczy”.

„Nie wchodź bez pukania”.

„Nie przerywaj”.

Ale samo dziecko musi również doświadczać, że jego komunikaty są w relacji zauważane.

W przeciwnym razie możemy wygłaszać całe wykłady o asertywności, a jednocześnie w codzienności uczyć czegoś przeciwnego.

Sprawczość nie pojawia się w osiemnaste urodziny

Dziecko mówi:

„Nie chcę się teraz przytulać”.

Dorosły odpowiada:

„OK. Możesz babci pomachać, jeśli chcesz”.

To wydarzenie trwa kilka sekund. Nie wygląda jak spektakularna interwencja wychowawcza.

A jednak zawiera w sobie ważny komunikat:

„Usłyszano mnie”.

Tak buduje się sprawczość. Nie jako omnipotencję dziecka. Nie jako wychowanie bez zasad.

Raczej jako stopniową internalizację przekonania: mam prawo komunikować własny komfort i dyskomfort, a moje zachowanie ma znaczenie.

UNICEF, odnosząc się do art. 12 Konwencji o prawach dziecka, podkreśla prawo dziecka do bycia wysłuchanym w sprawach, które go dotyczą. Nie oznacza ono, że dziecko podejmuje każdą decyzję samodzielnie, ale że jego głos nie powinien być traktowany jak zbędny hałas w tle.

Ciało często mówi „nie” wcześniej niż słowa

Dziesięciolatek nie zawsze powie:

„Doświadczam właśnie naruszenia mojej autonomii cielesnej”.

I całe szczęście.

Może natomiast powiedzieć:

„Nie chcę”.

Może się odsunąć.

Może poczuć napięcie.

Może schować ręce.

Może nagle zamilknąć.

Dlatego edukacja dotycząca granic ma również wymiar interoceptywny: uczymy dziecko zwracać uwagę nie tylko na to, co myśli, ale również na to, co sygnalizuje mu własne ciało.

FDDS w scenariuszu dotyczącym granic proponuje dzieciom właśnie obserwowanie, jak reagują i co czują, kiedy robią coś, co lubią, oraz kiedy są nakłaniane do czegoś, czego robić nie chcą.

To już nie jest hasło na plakacie.

To psychoedukacja.

Granice nie kończą się na przytulaniu

Z czwartoklasistami warto zrobić jeszcze jeden krok.

Granice mogą dotyczyć:

• ciała – dotyku, przytulania, łaskotania, odległości,
• prywatności – telefonu, wiadomości, pokoju, rzeczy osobistych,
• wizerunku – zdjęć i nagrań,
• emocji – prawa do niewchodzenia w rozmowę o czymś bardzo prywatnym,
• relacji – tego, z kim i w jaki sposób chcemy spędzać czas.

Szczególnie ciekawy jest dziś wizerunek.

„Stań tutaj, zrobię zdjęcie”.

„Uśmiechnij się”.

„Wrzućmy to na Facebooka”.

Rzeczniczka Praw Dziecka podkreśla, że dziecko – tak samo jak dorosły – ma prawo do prywatności, a w materiałach dotyczących ochrony wizerunku rekomendowane jest pytanie dzieci o zgodę na wykonanie i publikację zdjęcia oraz respektowanie ich odmowy.

Granice XXI wieku obejmują więc nie tylko kolana babci.

Obejmują również aparat w telefonie.

Czasem wystarczy zmienić jedno zdanie

Dlatego zaczynamy już w klasie IV

Dorosły, który potrafi powiedzieć:

„Nie chcę”.

„To mi nie odpowiada”.

„Proszę przestań”.

„Potrzebuję przestrzeni”.

nie nauczył się tego magicznie w dniu osiemnastych urodzin.

Kiedyś był dzieckiem.

I dobrze, jeżeli wtedy odkrył, że jego „nie” może zostać zauważone – bez dramatu, bez obrażania się i bez emocjonalnego szantażu.

Nie zawsze będzie mógł decydować.

Nie zawsze jego odmowa zakończy sytuację, szczególnie kiedy dorosły odpowiada za jego zdrowie lub bezpieczeństwo.

Ale może wiedzieć:

„Mam prawo mówić o tym, co dzieje się ze mną i z moim ciałem”.

I chyba właśnie dlatego pierwsza lekcja: „Ja i moje ciało – moje granice” nie jest wcale małą lekcją dla małych dzieci.

To początek kompetencji, która będzie im potrzebna jeszcze bardzo długo po wyjściu ze szkoły.

Zostań ze Zdrową Lekcją na dłużej

Na Facebooku, Instagramie i YouTube publikuję praktyczne wskazówki do prowadzenia lekcji, merytoryczne rozwinięcia tematów, pomysły na pracę z klasą i materiały dla nauczycieli od klasy IV szkoły podstawowej po szkołę ponadpodstawową.