Ile Twojego zdrowia naprawdę zależy od Ciebie? Geny, styl życia i świat, w którym żyjesz
„Wystarczy zdrowo żyć” brzmi rozsądnie. Tylko że człowiek nie żyje w próżni. Ma określone geny, rodzinę, warunki mieszkaniowe, pieniądze albo ich brak, dostęp do lekarza, szkołę, pracę, relacje i środowisko. Zdrowie jest więc czymś więcej niż listą dobrych wyborów.
Na wcześniejszych etapach edukacji uczeń poznaje zachowania sprzyjające zdrowiu, czynniki ryzyka i znaczenie profilaktyki. W szkole ponadpodstawowej można wykonać kolejny krok: odejść od prostego podziału na „zdrowe” i „niezdrowe” wybory i zapytać, dlaczego ludzie, którzy znają podobne zalecenia, nie mają takich samych możliwości, aby z nich korzystać.
Dwóch nastolatków. Te same zalecenia. Inne warunki
Wyobraźmy sobie dwóch siedemnastolatków. Obaj słyszeli, że warto się wysypiać, regularnie jeść, być aktywnym, ograniczać używki i wykonywać badania profilaktyczne. Wiedzę mają więc podobną. Ich codzienność wygląda jednak zupełnie inaczej.
Uczeń A
Mieszka blisko szkoły. Ma spokojne miejsce do spania, regularne posiłki, wsparcie rodziny, możliwość korzystania z zajęć sportowych i stosunkowo łatwy dostęp do lekarza. Po szkole ma czas na odpoczynek.
Uczeń B
Codziennie długo dojeżdża. Po lekcjach pracuje albo pomaga w domu. Śpi krócej, je wtedy, kiedy ma możliwość, a część decyzji zależy od sytuacji finansowej rodziny. Stres i brak czasu są stałym elementem jego dnia.
Zdrowie to nie równanie z jedną niewiadomą
W debacie publicznej zdrowie bywa przedstawiane tak, jakby było nagrodą za właściwe zachowanie: ruszasz się, dobrze jesz, nie palisz – będziesz zdrowy. Nie dbasz o siebie – ponosisz konsekwencje.
Taki model jest wygodny, ale zbyt prosty. W rzeczywistości na zdrowie nakładają się jednocześnie czynniki biologiczne, psychologiczne, społeczne, ekonomiczne, środowiskowe oraz zachowania człowieka.
Tyle według WHO może wynosić różnica przeciętnej długości życia pomiędzy krajami znajdującymi się na przeciwnych krańcach globalnej skali.
Najnowszy światowy raport WHO ponownie wskazuje, że miejsce życia, edukacja, dochód, praca i dostęp do zasobów silnie różnicują zdrowie.
NIZP PZH w raporcie z 2025 r. analizuje stan zdrowia Polaków razem z determinantami, w tym stylem życia i nierównościami w zdrowiu.
Źródła: WHO, „World report on social determinants of health equity”, 2025; NIZP PZH–PIB, „Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania – 2025”.
Nowe pojęcie dla ucznia: społeczne determinanty zdrowia
W praktyce oznacza to, że na zdrowie może wpływać nie tylko to, co człowiek wybiera, ale również to, z czego w ogóle może wybierać.
Łatwo powiedzieć: „jedz zdrowiej”. Trudniej, gdy rodzina ma niewielki budżet, mieszka daleko od sklepów z dużym wyborem produktów albo codziennie walczy z brakiem czasu.
Łatwo powiedzieć: „śpij osiem godzin”. Trudniej, gdy uczeń długo dojeżdża, opiekuje się młodszym rodzeństwem albo łączy szkołę z pracą.
Łatwo powiedzieć: „idź do specjalisty”. Trudniej, kiedy dostęp do niego oznacza długie oczekiwanie, daleki dojazd albo koszt, którego dana osoba nie może ponieść.
Trzy kręgi wpływu: co zależy ode mnie, a co nie?
Żeby nie wpaść w drugą skrajność i nie pozostawić ucznia z przekonaniem „skoro tyle rzeczy ode mnie nie zależy, to po co cokolwiek robić?”, warto uporządkować temat za pomocą trzech kręgów wpływu.
Mam duży wpływ
- sięganie po papierosy i inne używki,
- część wyborów żywieniowych,
- codzienna aktywność,
- korzystanie z profilaktyki,
- szukanie pomocy,
- sprawdzanie źródeł informacji,
- część sposobów organizacji dnia.
Mam wpływ ograniczony
- warunki mieszkaniowe,
- sytuacja finansowa,
- organizacja pracy i szkoły,
- dostęp do usług,
- część relacji rodzinnych,
- miejsce zamieszkania,
- jakość środowiska.
Nie mogę tego wybrać
- wiek,
- część predyspozycji genetycznych,
- miejsce urodzenia,
- część historii zdrowotnej,
- zdarzenia losowe,
- niektóre ekspozycje środowiskowe.
Polega na rozpoznaniu tego, na co rzeczywiście mam wpływ – i rozsądnym wykorzystaniu tego wpływu.
Dwie pułapki myślenia o zdrowiu
Pułapka 1: „Sam jesteś sobie winien”
Choroba zostaje potraktowana jak dowód złych decyzji, braku dyscypliny albo „niewłaściwego stylu życia”.
Problem: pomija genetykę, środowisko, sytuację ekonomiczną, warunki pracy i inne czynniki pozostające poza pełną kontrolą człowieka.
Pułapka 2: „I tak nic ode mnie nie zależy”
Skoro zdrowie zależy od genów, środowiska i warunków społecznych, można dojść do wniosku, że własne decyzje nie mają większego znaczenia.
Problem: odbiera człowiekowi sprawczość tam, gdzie realnie może on zmniejszać ryzyko i wzmacniać czynniki ochronne.
Rozsądne stanowisko leży pomiędzy tymi skrajnościami. Nie wybieramy wszystkich kart, które dostajemy na początku gry, ale sposób ich rozegrania również ma znaczenie.
Zasoby zdrowotne – czyli nie tylko „czynniki ryzyka”
Mówiąc o zdrowiu, często koncentrujemy się na zagrożeniach: paleniu, braku ruchu, niewłaściwej diecie, stresie czy chorobach. Tymczasem równie ważne są zasoby.
Dwie osoby mogą być wystawione na podobny czynnik ryzyka, ale dysponować zupełnie innymi zasobami potrzebnymi do poradzenia sobie z nim.
To ważny moment lekcji: ryzyko nie jest wyrokiem, a czynnik ochronny nie jest gwarancją. Zdrowie powstaje z wielu nakładających się elementów.
A jeśli do równania wchodzi praca?
W szkole branżowej do typowych determinant zdrowia dochodzi jeszcze bardzo wyraźnie środowisko zawodowe. Praca może być zasobem: daje dochód, strukturę dnia, relacje społeczne i poczucie kompetencji. Może jednak także zwiększać ekspozycję na określone czynniki ryzyka.
rytm dobowy, sen, regeneracja i organizacja posiłków.
obciążenie słuchu, koncentracji i układu nerwowego.
ekspozycja skóry i układu oddechowego.
długotrwałe siedzenie, stanie lub pozycje wymuszone.
przeciążenia, urazy, potrzeba właściwej regeneracji.
tempo, przerwy, stres, odpowiedzialność i relacje w zespole.
Pytanie do klasy: Czy „zdrowy styl życia” pracownika zależy wyłącznie od niego, czy również od sposobu organizacji pracy?
Co koniecznie powinien wybrzmieć na tej lekcji?
Najważniejsze komunikaty dla nauczyciela
- Styl życia ma znaczenie, ale nie jest jedynym czynnikiem wpływającym na zdrowie.
- Nie należy utożsamiać choroby z „winą” człowieka.
- Predyspozycja genetyczna zwiększająca ryzyko nie oznacza, że choroba musi się rozwinąć.
- Warunki społeczne, ekonomiczne i środowiskowe mogą zwiększać albo ograniczać możliwość dokonywania zdrowych wyborów.
- Czynniki ryzyka mogą się kumulować – podobnie jak czynniki ochronne.
- Celem edukacji zdrowotnej nie jest stworzenie iluzji pełnej kontroli, lecz rozwijanie realistycznej sprawczości.
Film z ZPE: dobry punkt startowy, ale nie koniec rozmowy
Zachowania prozdrowotne oraz zagrażające zdrowiu ludzi
Materiał zawiera animację dotyczącą m.in. odżywiania, planowania dnia, energetyków, dopingu, palenia papierosów i aktywności fizycznej.
Można wykorzystać ją jako pierwszą warstwę lekcji, a następnie zadać uczniom: „Które z tych zachowań rzeczywiście zależą wyłącznie od człowieka, a przy których znaczenie mają także jego warunki życia?”
Otwórz materiał ZPEZamiast kolejnej karty pracy: produkt, który ma odbiorcę
W szkole ponadpodstawowej warto coraz częściej odchodzić od ćwiczeń, które kończą życie w zeszycie. Uczeń może przygotować materiał, który rzeczywiście mógłby zostać wykorzystany w szkolnej przestrzeni.
Podcast: „Ile zdrowia zależy ode mnie?”
Krótka audycja 5–8 minut przygotowana indywidualnie, w parze albo w niewielkiej grupie.
Debata audio
Dwie strony mierzą się z tezą: „Każdy jest przede wszystkim odpowiedzialny za własne zdrowie”.
Artykuł do gazetki szkolnej
Tekst popularnonaukowy: „Czy zdrowy styl życia jest dostępny dla każdego?”.
Reportaż szkolny
„Czy nasza szkoła ułatwia zdrowe wybory?” – analiza przestrzeni, organizacji dnia i dostępnych zasobów bez oceniania konkretnych osób.
Zdrowie w moim zawodzie
Uczeń wskazuje zasoby, zagrożenia i możliwości profilaktyki w zawodzie, do którego się przygotowuje.
Miniwywiad ekspercki
Rozmowa np. z pielęgniarką, fizjoterapeutą, lekarzem, pracownikiem BHP lub inną kompetentną osobą – bez zbierania prywatnych informacji o zdrowiu uczniów.
Jak nagrać dobry podcast, żeby nie był szkolną „pogadanką do mikrofonu”?
Zacznij od pytania, historii albo zaskakującego faktu.
Na przykład: „Czy człowiek jest odpowiedzialny za choroby związane ze stylem życia?”.
Nie buduj materiału jako jednostronnego kazania.
Wykorzystaj co najmniej dwa wiarygodne źródła i podaj ich nazwy.
Najlepiej fikcyjny lub oparty na danych ogólnych, a nie na prywatnej historii ucznia.
Dobry podcast nie musi zamykać tematu. Może zostawić słuchacza z problemem do przemyślenia.
Podcast uczniowski a prawo i prywatność – najbezpieczniejsza wersja
🎙️ Ważne: podcast audio również może zawierać dane osobowe
Brak obrazu nie oznacza automatycznie anonimowości. Jeżeli po głosie, nazwisku, kontekście albo innych informacjach można rozpoznać konkretną osobę, nagranie może zawierać dane osobowe.
Dlatego nauczyciel powinien odróżnić wykonanie szkolnego zadania od jego publicznej publikacji. Przed nagrywaniem warto stosować zasadę minimalizacji: zbierać tylko te dane, które są rzeczywiście potrzebne, korzystać z rozwiązań zaakceptowanych przez szkołę i jasno określić, co później stanie się z plikiem.
- nagranie przygotowane wyłącznie na potrzeby zajęć,
- bez nazwisk i zbędnych danych osobowych,
- bez opisywania prywatnego stanu zdrowia uczniów i ich rodzin,
- odtworzenie w klasie lub przekazanie nauczycielowi,
- bez automatycznej publikacji w internecie,
- ustalenie czasu przechowywania i późniejszego usunięcia pliku,
- w razie wątpliwości – zastosowanie szkolnych procedur ochrony danych i konsultacja z inspektorem ochrony danych.
Jeżeli szkoła chce opublikować materiał na swojej stronie, w mediach społecznościowych, serwisie podcastowym lub innym publicznym kanale, trzeba osobno przeanalizować podstawę przetwarzania danych i zasady rozpowszechniania wizerunku. W przypadku uczniów niepełnoletnich kwestie zgody dotyczą również rodziców lub opiekunów; uczeń pełnoletni decyduje sam w zakresie swoich danych i wizerunku.
W praktyce warto pamiętać o prostej zasadzie: uczeń może stworzyć świetny podcast bez konieczności publikowania go w internecie.
Pytania, z których może powstać naprawdę dobra dyskusja
- Czy zdrowie można nazwać przywilejem?
- Czy bieda może wpływać na zdrowie?
- Czy każdy ma taki sam dostęp do „zdrowego stylu życia”?
- Dlaczego wiedza nie zawsze prowadzi do zdrowych zachowań?
- Czy człowiek powinien być obwiniany za chorobę związaną ze stylem życia?
- Co jest ważniejsze: geny czy środowisko?
- Czy szkoła odpowiada częściowo za warunki sprzyjające zdrowiu uczniów?
- Czy pracodawca ma wpływ na zdrowie pracownika?
- Czy można prowadzić zdrowy styl życia, pracując zmianowo?
- Gdzie kończy się odpowiedzialność państwa, a zaczyna odpowiedzialność jednostki?
- Czy „zdrowy wybór” zawsze jest realnym wyborem?
- Czy człowiek może zwiększać swoje zasoby zdrowotne?
Temat do debaty: czy zdrowie jest utopią pełnej kontroli?
Podziel klasę na zespoły. Jeden przygotowuje argumenty wspierające tę tezę, drugi wskazuje jej ograniczenia.
Warunek: argument nie może opierać się wyłącznie na opinii. Uczniowie muszą posługiwać się źródłami i odróżniać czynnik ryzyka od bezpośredniej przyczyny.
To ćwiczenie jest szczególnie wartościowe, ponieważ pokazuje, że dojrzałe myślenie o zdrowiu nie polega na wyborze jednej skrajności. Człowiek może mieć znaczący wpływ na zdrowie, a jednocześnie nie mieć pełnej kontroli nad warunkami, w których podejmuje decyzje.
Korzystasz z podręcznika Operonu?
Temat lekcji jest bezpośrednio zbieżny z zagadnieniem „Styl życia a zdrowie: od młodości po starość” w dziale dotyczącym zdrowia fizycznego.
Podręcznik można więc wykorzystać jako bazę merytoryczną, a rozmowę o społecznych determinantach zdrowia, granicach sprawczości i zasobach potraktować jako rozszerzenie i pogłębienie tematu.
Operon – liceum i technikum Operon – szkoła branżowaPuenta, którą warto zostawić uczniom
Ale brak pełnej kontroli nie oznacza braku wpływu.
Dojrzała troska o zdrowie zaczyna się wtedy, gdy potrafimy odróżnić jedno od drugiego.
Wsparcie do edukacji zdrowotnej w szkole ponadpodstawowej
Artykuł jest częścią cyklu materiałów wspierających nauczycieli w prowadzeniu kolejnych lekcji edukacji zdrowotnej w liceum, technikum i branżowej szkole I stopnia.
Źródła i materiały dla nauczyciela
- World Health Organization, World report on social determinants of health equity, 2025: WHO
- WHO, Social determinants of health: materiał informacyjny
- Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania – 2025: raport
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, Zachowania prozdrowotne oraz zagrażające zdrowiu ludzi: materiał ZPE
- Urząd Ochrony Danych Osobowych – materiały i odpowiedzi dotyczące ochrony danych osobowych oraz publikowania wizerunku uczniów: UODO
- Rzecznik Praw Dziecka, Ochrona wizerunku ucznia: materiał RPD
Materiał edukacyjny. W części dotyczącej nagrywania i publikowania podcastów należy uwzględnić obowiązujące w danej szkole procedury ochrony danych osobowych oraz sposób wykorzystania konkretnego nagrania.