Edukacja zdrowotna • KLASA V • LEKCJA 3
Szczepienia – trening układu odpornościowego
Materiał rozszerzający lekcję dla nauczyciela. Znajdziesz tu prostą opowieść o pamięci immunologicznej, historię pierwszych szczepień, przykład choroby, którą udało się usunąć z powierzchni świata, polski wątek Hilarego Koprowskiego oraz konkretny materiał ZPE do wykorzystania podczas zajęć. Druga część pomaga połączyć temat szczepień z krytycznym ocenianiem informacji o zdrowiu.
Układ odpornościowy ma pamięć. Co naprawdę znaczy, że szczepionka go „trenuje”?
Wyobraźmy sobie ochroniarza, który przy pierwszym spotkaniu z intruzem musi dopiero ustalić, kogo właściwie szuka. Za drugim razem ma już jego portret w swoim albumie.
To oczywiście metafora. Ale całkiem dobrze prowadzi do jednego z najbardziej fascynujących mechanizmów naszego organizmu: pamięci immunologicznej.
Układ odpornościowy potrafi nie tylko reagować na zagrożenie. W przypadku odporności swoistej potrafi również zapamiętać określony antygen, dzięki czemu przy kolejnym kontakcie odpowiedź może być szybsza i skuteczniejsza.
Czy organizm może „pamiętać” coś, czego my sami w ogóle nie pamiętamy?
Pamięć, która nie znajduje się w głowie
Kiedy mówimy dzieciom o pamięci, niemal automatycznie myślą o mózgu.
Pamiętamy wakacje, drogę do szkoły, imiona kolegów, tabliczkę mnożenia.
Tymczasem w biologii istnieje również pamięć immunologiczna.
Podczas pierwszego kontaktu z określonym antygenem uruchamia się swoista odpowiedź układu odpornościowego. W procesie tym uczestniczą między innymi limfocyty B i T. Część aktywowanych komórek pozostaje później w organizmie jako komórki pamięci.
Jeśli ten sam antygen pojawi się ponownie, organizm nie zaczyna całej historii od pustej kartki.
Ma już zapis.
„Za pierwszym razem układ odpornościowy musi nauczyć się rozpoznawać przeciwnika. Po spotkaniu część informacji zostaje w jego biologicznym archiwum. Kiedy podobne zagrożenie pojawia się ponownie, organizm może rozpoznać je szybciej”.
ZPE opisuje ten mechanizm bardzo konkretnie: limfocyty pamięci mogą pozostawać w organizmie przez długi czas, a przy kolejnym kontakcie z danym antygenem odpowiedź wtórna może być szybsza i bardziej efektywna.
→ ZPE: Obronność organizmu – rodzaje odporności
Co więc naprawdę znaczy „trening układu odpornościowego”?
Słowo „trening” jest bardzo wygodną metaforą, ale warto powiedzieć nauczycielowi, co się za nią kryje.
Szczepienie nie działa jak ogólne pokrętło:
odporność 5 → odporność 10
Nie daje też człowiekowi „mocniejszej odporności na wszystko”.
Chodzi o coś bardziej precyzyjnego: układ odpornościowy otrzymuje informację pozwalającą przygotować swoistą odpowiedź przeciw określonemu zagrożeniu i wytworzyć pamięć immunologiczną.
Szczepionka nie daje układowi odpornościowemu supermocy na wszystkie choroby. Pomaga mu przygotować się do rozpoznania określonego celu.
Portal Szczepienia.Info NIZP PZH wyjaśnia, że antygen szczepionkowy pobudza odpowiedź immunologiczną i tworzenie pamięci immunologicznej. Dzięki temu przy późniejszym kontakcie z określonym drobnoustrojem organizm nie spotyka zagrożenia całkowicie „po raz pierwszy”.
→ NIZP PZH – Szczepienia.Info: Co to jest i jak działa szczepionka?
Szczepionka nie jest paczką gotowych przeciwciał
To jedno z nieporozumień, które warto wyłapać już w klasie V.
Uczeń może wyobrażać sobie szczepienie tak:
„Dostaję zastrzyk, a w nim są gotowi żołnierze, którzy od tej chwili mnie pilnują”.
Nie tak działa odporność czynna po szczepieniu.
W dużym uproszczeniu szczepionka dostarcza antygen albo informację umożliwiającą jego wytworzenie, a własny układ odpornościowy organizmu tworzy odpowiedź.
I tutaj pojawia się bardzo ciekawy kontrast z odpornością bierną.
W preparacie zawierającym gotowe przeciwciała organizm otrzymuje ochronne cząsteczki „z zewnątrz”. W przypadku szczepienia jego własny układ odpornościowy zostaje pobudzony do wytworzenia odpowiedzi.
Szczepienie: dostajesz instrukcję i sam tworzysz swoją obronę.
Gotowe przeciwciała: dostajesz na pewien czas już przygotowaną ochronę.
Jedna choroba naprawdę zniknęła ze świata
I tutaj mamy ciekawostkę, która potrafi zatrzymać klasę.
Tak.
Tak stało się z ospą prawdziwą.
Przez stulecia była jedną z najgroźniejszych chorób zakaźnych ludzi. Pod koniec XVIII wieku Edward Jenner wykorzystał wcześniejsze obserwacje dotyczące odporności na ospę i w 1796 roku przeprowadził eksperyment, który stał się ważnym etapem rozwoju szczepień.
Sam eksperyment Jennera z udziałem dziecka z dzisiejszej perspektywy nie spełniałby współczesnych standardów etycznych badań medycznych – i to również można uczniom krótko zaznaczyć. Nauka rozwija nie tylko wiedzę, ale również zasady prowadzenia badań.
Po niemal dwóch kolejnych stuleciach działań szczepiennych na całym świecie ospę prawdziwą udało się eradykować. WHO ogłosiła jej eradykację w 1980 roku.
Została usunięta z naturalnego obiegu na całej planecie.
To jeden z najbardziej spektakularnych przykładów tego, jak profilaktyka może zmieniać historię zdrowia publicznego.
→ Główny Inspektorat Sanitarny: eradykacja ospy prawdziwej
Skąd właściwie wzięło się szczepienie?
Co ciekawe, Jenner nie zaczynał od zera.
Na długo przed powstaniem współczesnej immunologii ludzie zauważyli, że przeżycie niektórych chorób może chronić przed ponownym zachorowaniem.
W Azji stosowano dawniej wariolizację – metodę polegającą na celowym kontakcie z materiałem pochodzącym od chorych na ospę prawdziwą.
Była to metoda ryzykowna i daleka od współczesnych standardów bezpieczeństwa, ale pokazuje coś bardzo ważnego:
Historia medycyny po raz kolejny zaczyna się więc od obserwacji, a dopiero później dostaje biologiczne wyjaśnienie.
→ ZPE: Szczepionki i surowice – historia pierwszych szczepień
Polski ślad: 9 milionów dawek i ogromna zmiana
Do artykułu warto dorzucić jeszcze jedną historię – tym razem bardzo polską.
Hilary Koprowski, urodzony w Warszawie wirusolog i immunolog, należał do pionierów prac nad szczepionką przeciw poliomyelitis, czyli chorobie Heinego-Medina.
W 1959 roku dzięki jego staraniom do Polski trafiło bezpłatnie 9 milionów dawek szczepionki przeciw polio.
Według danych przytaczanych przez NIZP PZH liczba zachorowań w Polsce spadła z około 6000 przypadków w 1958 roku do około 30 w 1963 roku, a liczba zgonów ze 111 do dwóch.
Jeden z naukowców, którzy odegrali ważną rolę w historii szczepień przeciw polio, urodził się w Warszawie – i był nie tylko lekarzem oraz wirusologiem. Koprowski kształcił się również muzycznie i grał na fortepianie.
→ NIZP PZH – Szczepienia.Info: prof. Hilary Koprowski
Pamięć immunologiczna nie jest szklanym kloszem
Tu potrzebne jest bardzo ważne doprecyzowanie.
Jeżeli organizm wytworzył pamięć immunologiczną, nie oznacza to:
„Teraz nic nie może się wydarzyć”.
Ochrona po szczepieniu nie jest absolutna.
Jej skuteczność i czas trwania zależą między innymi od konkretnej choroby, rodzaju szczepionki, odpowiedzi organizmu oraz czasu, jaki minął od szczepienia.
Dlatego lepszą metaforą niż „niewidzialna tarcza” jest wcześniej przygotowana obrona.
Sprawia, że układ odpornościowy może być na nie lepiej przygotowany.
To dobrze łączy lekcję 3 z poprzednią rozmową o profilaktyce: działanie profilaktyczne nie oznacza stuprocentowej gwarancji wyniku.
I teraz druga połowa lekcji: odporność na… sensacyjne nagłówki
Uczeń może poprawnie wyjaśnić działanie szczepienia, a pięć minut później zobaczyć w internecie film zatytułowany:
I właśnie dlatego biologiczna wiedza to tylko połowa tej lekcji.
Druga połowa to alfabetyzm zdrowotny – umiejętność sprawdzania, skąd pochodzi informacja i czy mamy powód, żeby jej zaufać.
Tu nie trzeba wymyślać nowego zadania. Twoja karta „Tarcza odporności” już prowadzi ucznia przez trzy bardzo dobre pytania.
Czy wiadomo, kto jest autorem informacji lub jaka instytucja ją publikuje?
Czy materiał ma datę i czy informacja jest aktualna?
Czy podano dane, badania lub inne wiarygodne źródło?
Sensacyjny tytuł, tysiące udostępnień albo pewny siebie człowiek przed kamerą nie są jeszcze dowodem.
Popularność informacji mówi nam, ile osób ją zobaczyło.
Nie mówi nam jeszcze, czy jest prawdziwa.
Materiał ZPE, który naprawdę pasuje do tej lekcji
ZPE – „Rodzaje odporności”
Ten materiał dobrze uzupełnia właśnie lekcję 3, ponieważ zawiera:
- film o rodzajach odporności,
- wyjaśnienie odporności wrodzonej i nabytej,
- porównanie odporności czynnej i biernej,
- porównanie działania szczepionki i preparatu zawierającego gotowe przeciwciała,
- ćwiczenia interaktywne.
Nie trzeba pokazywać uczniom całego materiału.
Do klasy V najlepiej wybrać fragment filmu dotyczący odporności nabytej oraz różnicy między szczepieniem a gotowymi przeciwciałami.
Jak streścić to piątoklasistom w trzy minuty?
Nauczyciel może powiedzieć:
„Nasz układ odpornościowy potrafi się uczyć. Przy pierwszym spotkaniu z określonym antygenem musi dopiero zbudować odpowiedź. Część komórek, które wtedy powstają, pozostaje jako komórki pamięci.
Szczepienie wykorzystuje właśnie tę właściwość. Pokazuje układowi odpornościowemu określony cel, żeby organizm mógł przygotować odpowiedź i pamięć bez konieczności przechodzenia pełnej choroby.
Dlatego mówimy czasem, że szczepienie jest treningiem układu odpornościowego. Ale nie oznacza to, że po szczepieniu człowiek ma superodporność na wszystko. Układ przygotowuje się do rozpoznania konkretnego zagrożenia.
A kiedy czytamy w internecie informacje o szczepieniach, robimy coś podobnego jak układ odpornościowy: najpierw próbujemy rozpoznać, z czym mamy do czynienia. Sprawdzamy autora, datę i dowody, zanim uznamy informację za wiarygodną”.
Dwie rzeczy, których na tej lekcji nie robimy
Temat szczepień łatwo może przesunąć się z biologii w rozmowę o prywatnych decyzjach rodzin. Nie jest to potrzebne do realizacji celu lekcji.
Nie pytamy:
- „Kto z was jest zaszczepiony?”
- „Kto nie dostał jakiejś szczepionki?”
- „Co wasi rodzice sądzą o szczepieniach?”
Nie oceniamy również rodzin ani ich decyzji medycznych.
Pracujemy na wiedzy ogólnej, modelach fikcyjnych i wiarygodnych źródłach. Indywidualne decyzje dotyczące zdrowia omawia się z rodzicem lub opiekunem i odpowiednim personelem medycznym.
Co uczeń powinien wynieść z tej lekcji?
1. Układ odpornościowy może tworzyć pamięć immunologiczną.
2. Szczepienie wykorzystuje zdolność organizmu do przygotowania swoistej odpowiedzi na określone zagrożenie.
3. Szczepionka nie jest „supermocą” ani gwarancją stuprocentowej ochrony.
4. Gotowe przeciwciała i szczepienie to nie ten sam sposób uzyskiwania odporności.
5. Informację o zdrowiu sprawdzamy: kto ją publikuje, kiedy powstała i na jakich dowodach się opiera.
Uczeń powinien nauczyć się rozpoznawać informacje, którym warto zaufać.
Materiały i źródła dla nauczyciela
-
ZPE – Rodzaje odporności
Film, odporność czynna i bierna, szczepionka i gotowe przeciwciała oraz ćwiczenia interaktywne. -
ZPE – Obronność organizmu. Rodzaje odporności
Materiał dla nauczyciela do pogłębienia tematu pamięci immunologicznej. -
NIZP PZH – Szczepienia.Info: Jak działa szczepionka?
Polskie źródło wyjaśniające mechanizm szczepienia i pamięć immunologiczną. -
NIZP PZH – Historia szczepień
Historia wariolizacji, Jennera, ospy prawdziwej i kolejnych etapów rozwoju szczepień. -
NIZP PZH – prof. Hilary Koprowski
Polski wątek historii szczepień przeciw poliomyelitis. -
GIS – eradykacja ospy prawdziwej
Krótki materiał o jednym z największych sukcesów profilaktyki chorób zakaźnych.
Nie trzeba przedstawiać uczniom całej historii szczepień ani szczegółów immunologicznych. Najlepiej wybrać jedną historię – ospę prawdziwą albo Hilarego Koprowskiego – i połączyć ją z metaforą „biologicznego albumu pamięci”. Resztę artykułu nauczyciel może potraktować jako własne zaplecze merytoryczne.
Zostań ze Zdrową Lekcją na dłużej
Na Facebooku, Instagramie i YouTube publikuję praktyczne wskazówki do prowadzenia lekcji, merytoryczne rozwinięcia tematów, pomysły na pracę z klasą i materiały dla nauczycieli od klasy IV szkoły podstawowej po szkołę ponadpodstawową.
