Formalnie – klasa już istnieje.

Psychologicznie – dopiero się zaczyna.

Przez kolejne tygodnie uczniowie będą sprawdzać, kto ma wpływ, komu można zaufać, przy kim warto usiąść, kto rozśmiesza, kto drażni, kto potrafi postawić granicę, kto pomoże, a kogo można zignorować.

Będą powstawały pierwsze sojusze, sympatie, konflikty, role i niepisane zasady.

I jeszcze jedna rzecz, o której czasem zapominamy:

Nie tylko to, czy „jest miły”.

Sprawdzą, czy jest przewidywalny. Czy naprawdę robi to, co powiedział. Jak reaguje na żart. Co zrobi, kiedy ktoś przekroczy granicę. Czy ma swoich ulubieńców. Czy potrafi przyznać się do błędu. Czy słucha. Czy łatwo daje się sprowokować. I przede wszystkim – czy można przy nim czuć się bezpiecznie.

Dlatego integracja klasy nie zaczyna się od zabawy z kłębkiem włóczki.

Zaczyna się od zrozumienia, że klasa jest grupą społeczną, a wychowawca jest częścią jej dynamiki.

Klasa zrobi się sama. Pytanie tylko: jaka?

Uczniowie sami wypracują swoje normy.

Sami ustalą, komu wolno się odzywać.

Kto jest „fajny”.

Kto jest „dziwny”.

Z czego można się śmiać.

Kogo lepiej nie zaczepiać.

Do kogo idzie się po pomoc.

I czy powiedzenie nauczycielowi o problemie jest w tej klasie czymś normalnym, czy oznacza otrzymanie etykiety „kabla”.

Materiały ORE dotyczące pracy z grupą pokazują klasę jako grupę, w której rozwijają się normy, hierarchia, role i określone sposoby komunikowania się. Proces ten nie jest jednorazowy. Zmiana wychowawcy, pojawienie się nowych uczniów czy poważny kryzys mogą sprawić, że grupa ponownie będzie musiała układać swoje relacje.

Najpierw formowanie. Czyli: „Kim ja tutaj będę?”

Jednym z najbardziej znanych modeli rozwoju małej grupy jest model Bruce’a Tuckmana: forming – storming – norming – performing.

W pierwszej fazie uczniowie rozpoznają otoczenie, szukają bezpieczeństwa i zaczynają orientować się, jakie miejsce mogą zająć w grupie. Nie pokazują od razu całego repertuaru swoich zachowań.

Właśnie wtedy tworzą się pierwsze układy.

I właśnie wtedy sprawdzany jest także nauczyciel – jego granice, elastyczność i konsekwencja.

Nauczyciel też wchodzi do grupy

Łatwo wyobrażać sobie dynamikę klasy jako sieć relacji:

uczeń – uczeń – uczeń – uczeń.

Tymczasem powinien się w niej znaleźć jeszcze jeden punkt:

Materiały ORE ujmują nauczyciela jako formalnego lidera, koordynatora i organizatora pracy grupy. Samo stanowisko nie oznacza jednak automatycznie, że uczniowie uznają dorosłego za rzeczywisty autorytet.

To oznacza, że postawa nauczyciela może uspokajać proces grupowy albo go podgrzewać.

Dlatego wychowawca powinien raz na jakiś czas spojrzeć również na siebie.

Nie tylko:

„Co się dzieje z moją klasą?”

ale:

To nie jest obwinianie nauczyciela. To jest świadomość wpływu.

Autorytet to nie to samo co kontrola

Nauczyciel może powiedzieć:

– siadaj,
– wyjmij zeszyt,
– przestań rozmawiać.

Ma formalną władzę wynikającą ze swojej roli.

Ale nie może nakazać:

– ufaj mi,
– szanuj mnie,
– przyjdź do mnie, kiedy będzie naprawdę źle.

Na to trzeba sobie zapracować.

Jacek Pyżalski w książce „Nauczyciele–uczniowie: dwa spojrzenia na dyscyplinę w klasie” pokazuje problem dyscypliny z perspektywy obu stron relacji.

To ważna perspektywa: zachowanie ucznia nie dzieje się w próżni. Jest elementem relacji pomiędzy uczniem, nauczycielem i grupą.

Jak rozpoznać lidera? Najpierw zapomnij o przewodniczącym klasy

Najbardziej wpływowa osoba w klasie wcale nie musi mieć żadnej oficjalnej funkcji.

Może siedzieć w ostatniej ławce.

Może mieć przeciętne oceny.

Może mówić stosunkowo niewiele.

Czasami wystarczy jednak, że przewróci oczami – i połowa klasy już wie, jak ma zareagować.

Zamiast pytać: „Kto tutaj rządzi?”, obserwuj.

Zwróć uwagę:

I nie szukaj jednego nazwiska.

W klasie mogą funkcjonować różne rodzaje wpływu: lider zadaniowy, społeczny, mediator, strażnik norm, lider opozycji czy osoba łącząca kilka podgrup.

Zrób sobie mapę klasy. Nie diagnozę na wieczność

Przez pierwsze tygodnie roku wychowawca może prowadzić bardzo prostą kartę obserwacji.

Nie trzeba żadnych skomplikowanych testów.

Jedno zdarzenie jeszcze o niczym nie świadczy.

Uczeń, który raz świetnie poprowadził grupę, nie musi być liderem całej klasy. Uczeń siedzący sam na jednej przerwie nie jest automatycznie izolowany.

Szukamy wzorców powtarzających się w różnych sytuacjach.

Na lekcji. Na przerwie. Podczas wycieczki. Przy samodzielnym wyborze grup. W sytuacji konfliktowej.

Wtedy obraz zaczyna nabierać ostrości.

Patrz nie tylko na tych, których wszędzie pełno

Najłatwiej zauważyć ucznia, który przeszkadza.

Albo przewodniczącą, która wszystko organizuje.

Znacznie trudniej dostrzec osobę, która nie robi niczego, co zmusza dorosłych do zwrócenia na nią uwagi.

Nie zgłasza się. Nie przeszkadza. Nie konfliktuje się.

I nikt jej nie wybiera.

Badania nad odrzuceniem rówieśniczym pokazują, że pozycja ucznia w grupie ma znaczenie dla jego codziennego funkcjonowania, a izolacja czy odrzucenie nie zawsze są spektakularne.

Socjometria: kiedy obserwacja to za mało

Jeżeli wychowawca chce spojrzeć na strukturę klasy dokładniej, może sięgnąć do metod socjometrycznych.

Mieczysław Łobocki opisuje metodę socjometryczną, kryteria wyborów, tworzenie tabel i socjogramów, ale również ograniczenia tej metody.

W praktyce można pracować na pytaniach opartych na konkretnym kryterium, np.:

I ważne:

wyniki nie służą do urządzenia konkursu popularności.

Nie ogłaszamy, kto otrzymał najwięcej wyborów ani kto nie otrzymał żadnego.

Socjometria ma pomagać dorosłemu lepiej rozumieć grupę, a nie dostarczać grupie nowych etykiet.

Pierwsze tygodnie to nie czas na przyklejanie karteczek dzieciom

Wychowawcy potrzebna jest jeszcze jedna zasada:

Uczeń może w jednej klasie być wycofany, a w drużynie sportowej prowadzić innych.

Może być błyskotliwym żartownisiem na lekcji, ale bardzo odpowiedzialnym organizatorem podczas wycieczki.

Może sprzeciwiać się nauczycielowi nie dlatego, że „jest buntownikiem”, tylko dlatego, że właśnie walczy o swoją pozycję w nowej grupie.

Dlatego warto częściej mówić:

„zachowuje się…”
„w tej sytuacji…”
„obserwuję, że…”

zamiast:

„on jest…”

To język, który zostawia człowiekowi możliwość zmiany.

A co z kontraktem klasowym?

Kontrakt ma sens.

Ale nie taki, który nauczyciel przygotował w domu, wydrukował kolorową czcionką i 2 września polecił podpisać.

Warto wspólnie z uczniami ustalać zasady dotyczące codziennego funkcjonowania klasy – oczywiście tam, gdzie rzeczywiście istnieje przestrzeń na wspólne ustalenia.

Oczywiście istnieją zasady, których uczniowie nie negocjują – wynikające z prawa, bezpieczeństwa czy statutu szkoły.

Ale ogromną różnicę robi sytuacja, w której uczeń może powiedzieć: „to jest również nasza zasada”, zamiast: „to pani sobie wymyśliła”.

Integracja nie oznacza, że wszyscy muszą się przyjaźnić

Celem wychowawcy nie jest stworzenie klasy, w której 28 osób zostanie najlepszymi przyjaciółmi.

To byłaby utopia.

Ludzie mają różne temperamenty, zainteresowania i potrzeby. Powstaną bliższe relacje. Powstaną paczki.

I samo istnienie paczek nie jest problemem.

Problem zaczyna się wtedy, gdy struktura klasy zaczyna przypominać klub z ochroniarzem przy wejściu:

Dobrze funkcjonująca klasa nie musi oznaczać:

„wszyscy się kochamy”.

Wystarczy znacznie bardziej realistyczne:

Szkoła podstawowa i ponadpodstawowa – proces ten sam, dekoracje inne

W młodszych klasach struktura grupy będzie często bardziej widoczna dla dorosłego.

„Proszę pani, ona powiedziała, że już nie jest moją koleżanką”.

W szkole ponadpodstawowej usłyszymy to znacznie rzadziej.

Nie oznacza to, że hierarchie zniknęły.

Są tylko bardziej subtelne.

• Kto siedzi z kim?
• Kto znajduje się w dodatkowym klasowym czacie?
• Kogo zaprasza się na osiemnastkę?
• Kto ma prawo żartować z innych, ale z niego żartować już nie wolno?
• Kto jest źródłem informacji?
• Kto nadaje ton grupie?

Dlatego w liceum czy technikum wychowawca potrzebuje czasem jeszcze więcej obserwacji, a mniej bezpośredniego sterowania.

Młodzież bardzo szybko wychwyci próbę sztucznego „integrowania na siłę”.

Zamiast kolejnej zabawy „powiedz trzy rzeczy o sobie” lepszym narzędziem może stać się wspólne działanie z prawdziwym celem.

Projekt. Organizacja wydarzenia. Wyjazd. Akcja charytatywna. Przygotowanie czegoś dla szkoły.

Bo relacje bardzo często tworzą się nie wtedy, kiedy każemy ludziom „budować relacje”, tylko wtedy, kiedy robią razem coś, co ma sens.

Najważniejsze pytanie dla wychowawcy: „Jaka jestem przy tej klasie?”

Na zakończenie warto zrobić jeszcze jedną mapę.

Tym razem nie uczniów.

Siebie.

Małgorzata Mądry-Kupiec w książce „Komunikacja werbalna nauczyciela i ucznia na lekcji” poświęca uwagę samoświadomości nauczyciela jako jednemu z warunków budowania dobrych relacji oraz słuchaniu jako podstawie dialogu.

Co zrobić przez pierwsze tygodnie? Checklista wychowawcy

• Naucz się szybko imion uczniów.
• Obserwuj, kto spontanicznie z kim siada i pracuje.
• Zmieniaj skład małych zespołów, zamiast zawsze pozwalać dobierać się samodzielnie.
• Sprawdzaj, kto ma wpływ – nie tylko kto dużo mówi.
• Zauważaj uczniów pozostających na obrzeżu grupy.
• Obserwuj, kto łączy różne podgrupy.
• Nie przyklejaj uczniom trwałych etykiet.
• Wypracuj z klasą kilka prostych zasad wspólnego funkcjonowania.
• Sam przestrzegaj ustaleń.
• Stwarzaj uczniom okazje do wspólnych działań mających rzeczywisty cel.
• Nie czekaj z reakcją na wykluczenie do momentu pojawienia się otwartej przemocy.
• Raz na jakiś czas zapytaj: „Co moja postawa uruchamia w tej klasie?”.

Co warto przeczytać?

Jeden artykuł nie zrobi z nas specjalistów od dynamiki grupowej. Jeśli temat Cię zainteresował, warto sięgnąć głębiej.

Bezpłatnie: materiały ORE

Źródła i literatura wykorzystana w artykule