Epidemia, pandemia, sepsa. Trzy słowa, których nie wolno wrzucać do jednego worka
Epidemia mówi o tym, jak choroba szerzy się w populacji. Pandemia – jak daleko sięga. Sepsa opisuje natomiast niebezpieczną reakcję organizmu na zakażenie. Brzmi podobnie groźnie. Biologicznie oznacza coś zupełnie innego.
Wyobraźmy sobie trzy nagłówki:
Wszystkie trzy informacje dotyczą zdrowia.
Wszystkie mogą brzmieć niepokojąco.
Ale opisują trzy zupełnie różne zjawiska.
Epidemia i pandemia opisują szerzenie się choroby w populacji. Sepsa opisuje to, co może wydarzyć się w organizmie konkretnego człowieka.
I właściwie to jedno rozróżnienie porządkuje połowę tej lekcji.
W poprzedniej lekcji patrzyliśmy na zakażenie. Teraz odsuwamy kamerę.
W lekcji 5 uczniowie poznali drogi przenoszenia chorób zakaźnych i najważniejszą zasadę:
najpierw rozpoznaj mechanizm, potem dobieraj profilaktykę.
Lekcja 6 robi kolejny krok.
Nie pytamy już tylko: „Jak jeden człowiek może się zakazić?”
Pytamy: „Co się dzieje, kiedy podobne zakażenia pojawiają się u wielu ludzi i zaczynają tworzyć zjawisko dotyczące całej populacji?”
1. Epidemia nie oznacza po prostu „bardzo dużo chorych”
To pierwsze uproszczenie, które warto rozbroić.
W polskiej ustawie o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych epidemia oznacza wystąpienie na określonym obszarze zakażeń lub zachorowań w liczbie wyraźnie większej niż we wcześniejszym okresie albo pojawienie się zakażeń lub chorób zakaźnych, które wcześniej na tym obszarze nie występowały.
Liczy się również to, czego można było oczekiwać w danym miejscu i czasie.
Sto zachorowań może być w jednej sytuacji zjawiskiem niezwykłym, a w innej nie.
Epidemiologia potrzebuje więc punktu odniesienia.
Pyta:
- ile przypadków zwykle występuje,
- ile występuje teraz,
- gdzie się pojawiają,
- w jakim czasie,
- kogo dotyczą,
- czy przypadki mogą być ze sobą powiązane.
Podstawa definicji: ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi.
Epidemiolog jest trochę detektywem
Tylko zamiast pytać „kto to zrobił?”, pyta:
Co powoduje zachorowania?
Kto choruje?
Gdzie pojawiają się przypadki?
Kiedy zaczęły się pojawiać?
Jak może dochodzić do zakażeń?
Takie postępowanie nazywamy dochodzeniem epidemiologicznym. Jego celem jest m.in. wykrywanie zachorowań, ustalenie czynnika wywołującego zakażenie oraz określenie źródeł i mechanizmów szerzenia się choroby.
John Snow i pompa, która pomogła zmienić epidemiologię
W 1854 roku podczas epidemii cholery w Londynie lekarz John Snow zaczął nanosić przypadki zachorowań na mapę.
Zauważył, że wiele z nich skupia się wokół jednej pompy wodnej przy Broad Street.
Było to niezwykle ważne, ponieważ w czasach Snowa powszechna była jeszcze teoria, że choroby takie jak cholera szerzą się przez „złe powietrze”.
Mapa zachorowań pomogła zobaczyć coś, czego nie było widać, gdy patrzono na pojedynczego pacjenta: wspólny wzór.
2. Pandemia – nie „straszniejsza epidemia”, tylko większa skala
W języku potocznym pandemia bywa rozumiana jako:
„epidemia, tylko bardzo groźna”.
To nie jest najlepszy sposób myślenia.
Pojęcie pandemii odnosi się przede wszystkim do rozległości geograficznej szerzenia się choroby.
EPIDEMIA
Nietypowy wzrost liczby zachorowań lub pojawienie się określonej choroby na danym obszarze.
PANDEMIA
Epidemia obejmująca bardzo rozległe obszary świata, wiele państw lub kontynentów.
Słowo „pandemia” samo w sobie nie mówi nam, jakie jest indywidualne ryzyko ciężkiego przebiegu choroby. Mówi przede wszystkim o skali jej szerzenia.
3. A teraz zmieniamy poziom: sepsa
I tutaj łatwo popełnić błąd.
Epidemia. Pandemia. Sepsa.
Trzy groźnie brzmiące słowa związane z zakażeniami.
Ale sepsa nie jest kolejnym stopniem epidemii.
Najważniejsze zdanie tej części:
Sepsa to zagrażająca życiu reakcja organizmu na zakażenie, która prowadzi do zaburzenia funkcjonowania narządów.
Źródłem problemu jest zakażenie, ale ogromne znaczenie ma również reakcja organizmu na to zakażenie.
Organizm uruchamia mechanizmy obronne. W sepsie odpowiedź ta staje się zaburzona i może prowadzić do uszkodzenia własnych tkanek i narządów.
Sepsą się nie zarażamy
To jedno z najczęstszych nieporozumień.
Nie „łapiemy sepsy” od drugiego człowieka tak, jak możemy zakazić się określonym wirusem czy bakterią.
Zakaźny może być patogen, który doprowadził do zakażenia.
U jednego człowieka zakażenie może przebiegać łagodnie. U innego może być ciężkie. W pewnych sytuacjach może doprowadzić do sepsy.
Dlatego pytanie „czy sepsa zaraża?” jest źle postawione. Właściwe pytanie brzmi: „co wywołało zakażenie i czy ten patogen może przenosić się między ludźmi?”
Jedna tabela i wszystko zaczyna się układać
| Pojęcie | Co opisuje? | Poziom |
|---|---|---|
| Epidemia | nietypowe zwiększenie liczby zachorowań na określonym obszarze | populacja |
| Pandemia | szerzenie się epidemii na bardzo rozległych obszarach świata | wiele populacji / skala globalna |
| Sepsa | zagrażającą życiu dysfunkcję narządów w następstwie nieprawidłowej reakcji organizmu na zakażenie | organizm konkretnego człowieka |
Od mikro do makro – jedna infekcja, różne pytania
Możemy pokazać uczniom tę lekcję jak zmianę obiektywu w aparacie:
Na każdym poziomie zadajemy inne pytania.
- Patogen: co powoduje zakażenie?
- Zakażenie: jak dochodzi do przeniesienia?
- Człowiek: jak organizm reaguje?
- Populacja: jak często pojawiają się zachorowania?
- Świat: jak szeroko choroba się rozprzestrzeniła?
4. Meningokoki – przykład, który świetnie pokazuje różnicę
Meningokoki to bakterie, które mogą bytować w nosogardle człowieka. Nosiciel nie musi mieć objawów.
W określonych sytuacjach bakterie mogą jednak wywołać ciężką chorobę, między innymi zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub sepsę meningokokową.
I tutaj możemy połączyć lekcję 6 z lekcją 5:
Meningokoki – bakterie.
Zakażenie meningokokami – kontakt organizmu z patogenem.
Inwazyjna choroba meningokokowa – ciężka choroba, którą bakterie mogą wywołać.
Sepsa meningokokowa – jeden z możliwych bardzo ciężkich przebiegów zakażenia.
To właśnie dlatego zdanie:
„W szkole ktoś ma sepsę, więc wszyscy możemy zarazić się sepsą”
jest błędne.
Jeśli sepsę wywołał patogen zdolny do przenoszenia się między ludźmi, służby medyczne oceniają ryzyko kontaktów właśnie w odniesieniu do tego patogenu i sposobu jego przenoszenia.
Możesz mieć bakterię i wcale nie być chory
To dla uczniów bywa zaskakujące.
Nie każdy kontakt z drobnoustrojem prowadzi do choroby, a nie każdy człowiek, u którego występuje określony drobnoustrój, ma objawy.
Taką sytuację nazywamy nosicielstwem.
To kolejny powód, dla którego w epidemiologii samo pytanie „kto wygląda na chorego?” nie wystarcza.
ZPE – tutaj mamy materiał naprawdę trafiony
„Holistyczna edukacja prozdrowotna w szkole podstawowej – ciało, umysł, duch”
W materiale znajduje się bardzo dobrze pasujący do tej lekcji przypadek: uczeń trafia do szpitala z ciężkim zakażeniem, a w szkole pojawia się niepokój i niesprawdzone informacje.
Uczniowie mierzą się między innymi z pytaniami: czy sepsa jest zaraźliwa, czy trzeba zamknąć szkołę i jak należy się chronić.
To bardzo dobry materiał, ponieważ nie uczy tylko definicji. Pokazuje sytuację, w której wiedza biologiczna musi zostać przełożona na ocenę ryzyka i odpowiedzialne zachowanie.
5. „Uczeń ma sepsę. Zamkną szkołę?”
To może być najmocniejsze ćwiczenie całej lekcji.
Na klasowej grupie pojawia się wiadomość:
„Słyszeliście? Uczeń z naszej szkoły trafił do szpitala z sepsą. Podobno wszyscy, którzy byli z nim na korytarzu, mogą się zarazić.”
Po chwili ktoś dopisuje:
„Powinni zamknąć szkołę.”
Inna osoba przesyła zrzut ekranu z przypadkowego portalu.
Nie pytamy: „Kto ma rację?”
To byłoby za łatwe.
Pytamy:
- Co w tej wiadomości jest faktem?
- Co jest przypuszczeniem?
- Jakiej najważniejszej informacji brakuje?
- Czy sepsa jest tym, co może zostać przeniesione między ludźmi?
- Co trzeba wiedzieć o patogenie, który wywołał zakażenie?
- Kto powinien ocenić rzeczywiste ryzyko?
- Gdzie należy szukać wiarygodnych informacji?
Lekcja 4 właśnie wróciła
W lekcji o parametrach zdrowia uczeń ćwiczył zdanie:
„Mam za mało danych, żeby wyciągnąć taki wniosek.”
W przypadku informacji o sepsie działa dokładnie ta sama zasada.
Nie wiemy, jaki patogen wywołał zakażenie? Nie znamy charakteru kontaktu? Nie mamy komunikatu odpowiednich służb? Nie dopisujemy brakujących danych własną wyobraźnią.
6. Epidemia informacyjna – kiedy plotka biegnie szybciej niż patogen
W czasie zagrożeń zdrowotnych rozprzestrzeniają się nie tylko drobnoustroje.
Rozprzestrzeniają się również informacje.
Prawdziwe. Niepełne. Błędne. Sensacyjne.
I tutaj zaczynamy przygotowywać uczniów do kolejnych tematów związanych z oceną informacji zdrowotnej.
- kto ją opublikował,
- kiedy została opublikowana,
- czy dotyczy obecnej sytuacji,
- czy powołuje się na wiarygodne źródło,
- czy nagłówek nie mówi czegoś więcej niż sam tekst,
- czy informację potwierdzają instytucje odpowiedzialne za zdrowie publiczne.
Epidemiologiczne śledztwo: czego jeszcze nie wiemy?
Podziel klasę na grupy i każdej daj krótką informację.
KARTA 1
W szkole w ciągu dwóch dni 18 uczniów ma podobne objawy żołądkowo-jelitowe.
KARTA 2
W mieście odnotowano więcej przypadków określonej choroby niż zwykle o tej porze roku.
KARTA 3
Choroba pojawia się w kolejnych państwach na kilku kontynentach.
KARTA 4
Jedna osoba z ciężkim zakażeniem trafia do szpitala i rozwija się u niej sepsa.
Każda grupa odpowiada:
- Czy opis dotyczy jednostki czy populacji?
- Jakich informacji brakuje?
- Czy możemy już użyć słowa „epidemia”, „pandemia” albo „sepsa”?
- Kto może potwierdzić taką ocenę?
- Jakich wniosków na pewno nie wolno jeszcze wyciągać?
Najlepsza grupa nie jest tą, która najszybciej nazwie zjawisko. Wygrywa ta, która najlepiej rozpozna granice posiadanych informacji.
7. Pięć mitów do rozbrojenia
Nie. Kluczowe jest występowanie zachorowań w liczbie większej niż oczekiwana w określonym miejscu i czasie albo pojawienie się choroby wcześniej tam niewystępującej.
Pojęcie pandemii opisuje przede wszystkim bardzo szeroki zasięg geograficzny epidemii, a nie samo prawdopodobieństwo ciężkiego przebiegu u konkretnego człowieka.
Nie zarażamy się sepsą. Przenosić się może natomiast patogen, który wywołał zakażenie prowadzące u danej osoby do sepsy.
Nie. Do sepsy mogą prowadzić zakażenia wywołane przez różne drobnoustroje.
Grupa może bardzo szybko rozpowszechnić informację. Szybkość nie jest jednak tym samym co wiarygodność.
8. Przy sepsie czas naprawdę ma znaczenie
Tutaj warto zachować równowagę.
Nie chcemy uczniów straszyć. Ale nie chcemy również bagatelizować stanu, który może zagrażać życiu.
Sepsa może rozwijać się szybko, a jej początkowe objawy mogą być nieswoiste. Nie ma jednego objawu, który pozwala uczniowi samodzielnie ją rozpoznać.
Niepokój powinno wzbudzić przede wszystkim gwałtowne pogarszanie się stanu osoby chorej i jej bardzo zły stan ogólny.
Mogą pojawiać się m.in. zaburzenia świadomości, bardzo szybki oddech, nasilona duszność, znaczne osłabienie, nietypowe zachowanie czy wybroczyny skórne.
Jeżeli stan chorej osoby gwałtownie się pogarsza albo wygląda ona na bardzo poważnie chorą, nie próbujemy ustalać diagnozy w internecie. Natychmiast informujemy dorosłego i szukamy pomocy medycznej.
Język ma znaczenie – szczególnie przy zakażeniach
| Zamiast | Lepiej |
|---|---|
| „On jest zakaźny.” | „Czy ta osoba może obecnie zakażać i jak przenosi się dany patogen?” |
| „Zaraził się sepsą.” | „W przebiegu zakażenia rozwinęła się u niego sepsa.” |
| „W szkole jest sepsa.” | „U ucznia rozpoznano sepsę; znaczenie dla innych zależy od patogenu, który wywołał zakażenie.” |
| „Wszyscy jesteśmy zagrożeni.” | „Najpierw potrzebujemy informacji o rzeczywistym ryzyku i oficjalnych zaleceniach.” |
Pytania, które mogą naprawdę uruchomić klasę
Dokończ trzy zdania
Epidemia mówi mi o…
Pandemia mówi mi o…
Sepsa mówi mi o…
Jeżeli uczeń potrafi odpowiedzieć: populacji i nietypowym wzroście zachorowań – bardzo szerokim zasięgu – reakcji organizmu na zakażenie, mamy zbudowane najważniejsze rozróżnienie lekcji.
Co powinno zostać po tej lekcji?
Nie lista historycznych pandemii do wykucia.
Nie lęk przed słowem „sepsa”.
I nie przekonanie, że po jednym komunikacie można samodzielnie ocenić zagrożenie epidemiologiczne.
Na zakończenie
Jedna osoba choruje.
Dziesięć osób choruje.
Tysiące osób chorują w wielu państwach.
U jednej z nich zakażenie prowadzi do sepsy.
To nie są cztery wersje tego samego zjawiska.
To różne poziomy patrzenia na zdrowie: patogen, człowiek, populacja i świat.
Im lepiej uczeń rozumie różnicę między nimi, tym trudniej przestraszyć go jednym słowem i tym łatwiej nauczyć go reagować na rzeczywiste zagrożenie.
Materiały i źródła dla nauczyciela
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna: „Holistyczna edukacja prozdrowotna w szkole podstawowej – ciało, umysł, duch” – materiał zawierający m.in. analizę przypadku dotyczącego sepsy.
- Pacjent.gov.pl: „Skąd się bierze sepsa?” – informacje o mechanizmie powstawania sepsy i sygnałach alarmowych.
- Szczepienia.info / NIZP PZH: Meningokoki – informacje o inwazyjnej chorobie meningokokowej, objawach i profilaktyce.
- Internetowy System Aktów Prawnych: ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi – m.in. ustawowa definicja epidemii i dochodzenia epidemiologicznego.
- Szczepienia.info / NIZP PZH: słownik pojęć epidemiologicznych – m.in. pandemia, patogen, sepsa i inne pojęcia wykorzystywane podczas lekcji.
Wsparcie do lekcji – Zdrowa Lekcja
W serii „Wsparcie do lekcji” znajdziesz dodatkową wiedzę, polskie materiały edukacyjne, pytania do klasy, ćwiczenia i merytoryczne rozwinięcia kolejnych tematów edukacji zdrowotnej.
Zostań ze Zdrową Lekcją na dłużej
Praktyczne pomysły, materiały i wsparcie do edukacji zdrowotnej od klasy IV szkoły podstawowej po szkołę ponadpodstawową.
