Najkrótsza trasa nie zawsze jest najlepsza. Jak aktywny transport łączy ruch, bezpieczeństwo i środowisko?
Do szkoły można iść 12 minut albo jechać samochodem 4 minuty. Można wybrać rower, autobus, hulajnogę albo połączyć kilka sposobów. Na pierwszy rzut oka to po prostu decyzja transportowa. W rzeczywistości dotyczy jednocześnie aktywności fizycznej, bezpieczeństwa, jakości powietrza, hałasu, samodzielności i tego, jak zaprojektowane jest otoczenie.
Wyobraźmy sobie dwóch uczniów.
Obaj mieszkają kilometr od szkoły.
Pierwszy ma po drodze chodnik, dwa bezpieczne przejścia, dobrą widoczność i spokojną ulicę.
Drugi musiałby przejść fragmentem ruchliwej drogi bez chodnika.
Odległość jest identyczna.
Czy możemy więc powiedzieć:
Nie.
Bo decyzja zdrowotna nie powstaje w próżni.
Czasem to nie brak motywacji blokuje aktywny transport.
Czasem blokuje go po prostu brak bezpiecznej drogi.
Spirala: klasa V pytała „czy miejsce jest bezpieczne?”. Klasa VI pyta „czy mogę bezpiecznie się przemieścić?”
W klasie V uczeń analizował miejsce aktywności: nawierzchnię, widoczność, ruch uliczny, pogodę, dostępność i możliwość uzyskania pomocy.
Jeżeli chcesz wrócić do wcześniejszego etapu:
→ To samo boisko, inne ryzyko – bezpieczna aktywność fizyczna w klasie V
Teraz robimy następny krok.
To ważna różnica.
Bo można mieć świetne boisko, park albo szkołę, do których prowadzi trasa niedostosowana do samodzielnego poruszania się dziecka.
Wtedy problem nie znajduje się w dziecku.
Znajduje się między punktami A i B.
I jeszcze jeden krok z lekcji 7: ruch można „wbudować” w dzień
W poprzedniej lekcji klasy VI uczeń analizował własny wzorzec aktywności: regularność, różnorodność i odpoczynek.
→ Monitoruję aktywność, nie porównuję się – klasa VI
Dzisiaj pojawia się ciekawa odpowiedź na pytanie:
„Skąd w ogóle wziąć więcej ruchu w zwykłym dniu?”
Nie zawsze trzeba tworzyć nowy trening.
Czasem można zmienić sposób wykonania czynności, która i tak musi się wydarzyć.
Jeżeli bezpieczne warunki pozwalają, część tej drogi może stać się ruchem: spacerem, jazdą na rowerze albo inną aktywną formą przemieszczania się.
To właśnie jedna z największych zalet aktywnego transportu: aktywność zostaje włączona w codzienną rutynę, zamiast być kolejnym zadaniem do wykonania po szkole.
Aktywny transport – czyli właściwie co?
WHO używa pojęcia active mobility w odniesieniu do przemieszczania się, które angażuje ruch człowieka: chodzenia, jazdy na rowerze oraz innych form mobilności, w tym przemieszczania się z użyciem kół, na przykład wózka, rolek czy hulajnogi napędzanej siłą mięśni.
Nie trzeba więc myśleć wyłącznie:
„pieszo albo samochodem”.
Możliwy jest cały wachlarz rozwiązań.
To ostatnie jest szczególnie ważne.
Nie muszę przejść całych czterech kilometrów
To bardzo praktyczna rzecz, której często brakuje w rozmowach o zdrowym stylu życia.
Wyobraźmy sobie ucznia, który mieszka cztery kilometry od szkoły.
Droga rowerem nie jest bezpieczna, a przejście całej trasy pieszo jest nierealne.
Czy aktywny transport odpada?
Niekoniecznie.
Możliwe rozwiązania:
- autobus + dojście pieszo,
- samochód tylko do bezpiecznego punktu + ostatni odcinek pieszo,
- rower tylko po bezpiecznym fragmencie trasy,
- inna trasa w dzień z dobrą pogodą i transport zbiorowy w dzień trudniejszych warunków.
W transporcie używa się określenia podróż multimodalna: jedna podróż może łączyć kilka sposobów przemieszczania się.
Transport jest trochę jak niewidzialny nauczyciel zachowania
Wyobraźmy sobie ulicę.
Szeroki chodnik. Dobre oświetlenie. Bezpieczne przejście. Droga rowerowa oddzielona od samochodów.
A teraz drugą:
brak chodnika, szybki ruch, zaparkowane samochody ograniczające widoczność, brak bezpiecznego miejsca do przekroczenia jezdni.
W której przestrzeni człowiek chętniej pójdzie pieszo?
To właśnie przykład wpływu środowiska zbudowanego (built environment) na zachowanie.
WHO podkreśla, że dostęp do chodników, bezpiecznych przejść i infrastruktury rowerowej może sprzyjać chodzeniu i jeździe na rowerze.
Czasem słyszę: „Za moich czasów chodziliśmy kilometry do szkoły, w zaspach, po ulicy. Nikt się tym nie przejmował”. Aczkolwiek warto podkreślić, że w tzw. „tamtych czasach” ruch uliczny wyglądał zdecydowanie inaczej.I tu wraca lekcja 6: nie wszystko jest kwestią „silnej woli”
Przy profilaktyce nadwagi i otyłości rozmawialiśmy o tym, że zachowania zdrowotne są ważne, ale odbywają się w konkretnych warunkach.
Aktywny transport jest tego wręcz podręcznikowym przykładem.
Możemy powiedzieć dziecku:
„Chodź do szkoły pieszo”.
Ale najpierw powinniśmy zapytać:
- czy istnieje chodnik,
- czy przejścia są bezpieczne,
- czy droga jest odpowiednia do wieku i samodzielności dziecka,
- czy dystans jest realny,
- czy warunki pogodowe pozwalają na taki wybór,
- czy dziecko ma bezpieczną alternatywę.
Czyli:
Co aktywny transport daje zdrowiu?
Najbardziej oczywista odpowiedź brzmi:
ruch.
Ale nie chodzi wyłącznie o „spalanie kalorii”.
Regularna aktywność fizyczna wspiera między innymi: wydolność krążeniowo-oddechową, układ mięśniowy i kostny, zdrowie metaboliczne, funkcjonowanie poznawcze i dobrostan.
WHO wskazuje aktywne przemieszczanie się jako jeden ze sposobów zwiększania codziennej aktywności fizycznej.
Ważna jest przede wszystkim regularność.
Dwanaście minut spaceru, które powtarza się wiele razy w tygodniu, może być dla codziennego wzorca ruchu znacznie ważniejsze niż jednorazowy ambitny zryw.
I znów wracamy do lekcji 1:
Ciekawostka: ponad połowa dzieci w badaniu WHO docierała do szkoły aktywnie
W opublikowanym w 2025 roku raporcie WHO z badania Childhood Obesity Surveillance Initiative 53% badanych dzieci docierało do szkoły aktywnie: pieszo, rowerem lub w podobny sposób.
40% korzystało z transportu zmotoryzowanego.
Uwaga na interpretację
To nie są dane dotyczące wyłącznie Polski ani dokładnie uczniów klasy VI. Badanie COSI obejmowało młodsze dzieci. Można wykorzystać je jako ciekawostkę o skali aktywnego przemieszczania się w Europie, ale nie jako statystykę „polskich szóstoklasistów”.
A co ze środowiskiem?
Tutaj łatwo wpaść w moralizowanie:
„Samochód jest zły, rower jest dobry”.
To za proste.
Rodzina może potrzebować samochodu z wielu powodów: odległości, niepełnosprawności, bezpieczeństwa trasy, pracy, pogody czy konieczności przewiezienia kilku osób.
Nie oceniamy rodzin.
Analizujemy natomiast konsekwencje różnych sposobów transportu.
| Element | Dlaczego ma znaczenie? |
|---|---|
| Aktywność fizyczna | Chodzenie i jazda na rowerze włączają ruch w codzienną podróż. |
| Zanieczyszczenie powietrza | Transport zmotoryzowany jest jednym ze źródeł zanieczyszczeń i emisji. |
| Hałas | Duży ruch drogowy zwiększa obciążenie hałasem. |
| Ruch uliczny | Więcej pojazdów oznacza większe zatłoczenie i więcej potencjalnych konfliktów między uczestnikami ruchu. |
| Bezpieczeństwo | Korzyści aktywnego transportu nie usprawiedliwiają wyboru niebezpiecznej trasy. |
WHO podkreśla właśnie tę podwójną perspektywę: transport wpływa na zdrowie zarówno poprzez aktywność fizyczną, jak i zanieczyszczenie powietrza, hałas oraz ryzyko urazów drogowych.
„Rower jest ekologiczny, więc jadę”. Stop. Najpierw bezpieczeństwo
To bardzo ważny moment tej lekcji.
Nie uczymy:
„aktywny transport zawsze jest najlepszym wyborem”.
Scenariusz słusznie stawia bezpieczeństwo wyżej niż samą ideę aktywności.
Jeżeli:
- trasa jest niebezpieczna,
- widoczność jest bardzo słaba,
- warunki pogodowe znacząco zwiększają ryzyko,
- sprzęt jest niesprawny,
- uczeń nie ma odpowiednich uprawnień,
- brakuje wymaganych zabezpieczeń,
zmiana sposobu transportu jest dobrą decyzją zdrowotną, a nie porażką.
WAŻNE 2026: kask dla osób poniżej 16 lat jest już obowiązkowy
Aktualizacja przepisów – stan na sierpień 2026
Od 3 czerwca 2026 roku osoby, które nie ukończyły 16 lat, kierując:
- rowerem,
- rowerem elektrycznym,
- hulajnogą elektryczną,
- urządzeniem transportu osobistego,
mają obowiązek używania kasku ochronnego.
Przepisy obejmują zarówno własne, jak i wypożyczone pojazdy.
To istotna aktualizacja: starsze materiały edukacyjne mogą jeszcze przedstawiać kask wyłącznie jako zalecenie. Przy pracy w roku szkolnym 2026/2027 korzystaj z aktualnych przepisów.
Karta rowerowa – bo zdrowie nie zawiesza przepisów ruchu drogowego
Uczeń klasy VI jest zwykle w wieku, w którym kwestia uprawnień jest bardzo praktyczna.
Dla osób od 10. do 18. roku życia do kierowania rowerem na drogach publicznych potrzebne są odpowiednie uprawnienia – najczęściej karta rowerowa lub odpowiednia kategoria prawa jazdy przewidziana przepisami.
Kartę rowerową może uzyskać osoba, która osiągnęła wymagany wiek i wykazała się potrzebnymi umiejętnościami.
Nie ma jednak potrzeby, żeby lekcja edukacji zdrowotnej zamieniała się w powtórkę z egzaminu na kartę rowerową.
Przepisy są tutaj jednym z warunków bezpiecznej decyzji.
Głównym pytaniem pozostaje:
jak połączyć zdrowie, bezpieczeństwo i wpływ transportu na środowisko?
To dobry moment na korelację międzyprzedmiotową
Aktualna podstawa programowa techniki obejmuje bezpieczne uczestnictwo ucznia w ruchu drogowym jako pieszego, rowerzysty oraz użytkownika hulajnogi elektrycznej i UTO, a także przygotowanie do karty rowerowej.
To dobra wiadomość dla nauczyciela edukacji zdrowotnej.
Nie musi od początku uczyć wszystkich znaków.
Może wykorzystać wiedzę już zdobytą na technice i dołożyć perspektywę zdrowia i środowiska.
Najkrótsza trasa nie zawsze jest najlepszą trasą
To jedno z najważniejszych zdań do tej lekcji.
Aplikacja nawigacyjna często optymalizuje drogę według jednego kryterium:
czasu albo odległości.
Człowiek powinien uwzględnić więcej.
Dwie trasy mogą wyglądać tak:
| Trasa A | Trasa B |
|---|---|
| 900 metrów | 1200 metrów |
| fragment bez chodnika | chodnik na całej długości |
| ruchliwe skrzyżowanie | bezpieczne przejścia |
| ograniczona widoczność | dobra widoczność |
Która jest „lepsza”?
Nie zawsze krótsza.
Ciekawostka: bezpieczeństwo chodzenia i jazdy na rowerze jest problemem globalnym
WHO podała w 2025 roku, że spośród niemal 1,2 miliona osób, które każdego roku giną na drogach świata, ponad jedna czwarta to piesi i rowerzyści.
Jednocześnie tylko niewielka część dróg na świecie ma wydzieloną infrastrukturę rowerową.
To pokazuje bardzo ważną rzecz:
Zdrowie publiczne potrzebuje obu elementów:
motywacji człowieka + bezpiecznych warunków.
Dodatkowe ćwiczenie 1: „Ta sama odległość, dwa różne światy”
To ćwiczenie celowo nie powtarza audytu trasy z karty 8A. Nie projektujemy drogi. Analizujemy wpływ środowiska na zachowanie.
Osiedle A
Szkoła znajduje się kilometr od domu. Na całej trasie jest chodnik, przejścia są dobrze widoczne, ruch samochodów jest niewielki, a przed szkołą znajduje się bezpieczne miejsce do pozostawienia roweru.
Osiedle B
Szkoła również znajduje się kilometr od domu. Przez 300 metrów nie ma chodnika, samochody poruszają się szybko, a dojście wymaga przekroczenia ruchliwej drogi.
Pytania
- Czy mieszkańcy obu osiedli mają taką samą możliwość aktywnego transportu?
- Co różni ich sytuację, mimo identycznego dystansu?
- Które bariery zależą od ucznia?
- Których uczeń sam nie może usunąć?
- Kto mógłby zmieniać te warunki?
Puenta: czasem różnica między „chodzi pieszo” a „jest dowożony” nie mówi nic o motywacji dziecka. Może mówić bardzo dużo o jego otoczeniu.
Dodatkowe ćwiczenie 2: „Nie muszę pokonać całej drogi aktywnie”
Nauczyciel przedstawia fikcyjną sytuację:
Maja mieszka 4 km od szkoły. Pierwsze 2,5 km prowadzi drogą, przy której nie ma bezpiecznej infrastruktury rowerowej. Autobus zatrzymuje się 700 metrów od szkoły. Od przystanku prowadzi szeroki chodnik.
Zadanie
Zamiast odpowiadać:
„pieszo / rower / autobus / samochód”
uczniowie mogą łączyć rozwiązania.
Na przykład:
- autobus + spacer,
- samochód do bezpiecznego punktu + spacer,
- inna forma transportu zależnie od warunków.
Pytanie końcowe
Czy 700 metrów ruchu „się liczy”, jeśli reszta podróży odbyła się autobusem?
Oczywiście. Zdrowie nie działa według zasady „100% albo nic”.
Dodatkowy mini-eksperyment: „Co naprawdę ogranicza wybór?”
Na tablicy wpisz:
„Uczeń nie jeździ rowerem do szkoły”.
Poproś klasę o wygenerowanie możliwie wielu hipotez, ale bez oceniania bohatera.
Mogą pojawić się:
- niebezpieczna trasa,
- brak karty rowerowej,
- brak sprawnego roweru,
- brak bezpiecznego miejsca do pozostawienia roweru,
- zła pogoda,
- duża odległość,
- konieczność wspólnego dojazdu z rodzeństwem,
- stan zdrowia,
- brak zgody opiekuna,
- brak odpowiedniej infrastruktury.
I dopiero na końcu:
To pięknie wraca do lekcji 5 i 6: nie wyciągamy prostego wniosku z jednego faktu.
Jakość powietrza – ważna, ale nie róbmy z niej dzisiaj osobnej lekcji
Scenariusz wymaga, żeby uczeń oceniał wpływ transportu na powietrze.
Warto więc pokazać prostą zależność:
Nie musimy jeszcze szczegółowo omawiać PM2.5, PM10, tlenków azotu ani mechanizmów smogu.
To będzie szczególnie ważne później, w lekcji 28 klasy VI: „Klimat, zanieczyszczenia i zdrowie”.
Tutaj wystarczy zbudować relację:
GIOŚ – pokaż uczniom, że jakość powietrza można sprawdzać, a nie zgadywać
Polski Indeks Jakości Powietrza
Publiczna mapa Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska pozwala sprawdzić aktualne wyniki pomiarów jakości powietrza.
Nie robiłabym tutaj kolejnego ćwiczenia typu „sprawdź swoją ulicę”. Uczniowie nie muszą ujawniać adresów ani tras.
Nauczyciel może po prostu pokazać wybraną miejscowość albo fikcyjnie przyjąć lokalizację punktu pomiarowego i zwrócić uwagę na jedną rzecz:
informację środowiskową można sprawdzić w publicznym źródle.
Sprawdź Polski Indeks Jakości Powietrza →ZPE – dobre wsparcie do bezpieczeństwa w ruchu
Bezpieczeństwo w ruchu publicznym
Materiał ZPE zawiera film i ćwiczenia dotyczące między innymi karty rowerowej, znaków drogowych i bezpiecznego uczestnictwa w ruchu.
Nie realizowałabym go w całości, bo uczniowie poznają te zagadnienia również na technice.
Dobre wykorzystanie: wybrać jeden fragment dotyczący rowerzysty i potraktować go jako krótkie przypomnienie przed pracą ze scenariuszem.
Otwórz materiał ZPE →Ostrzegają, nakazują, zakazują
W materiale znajdują się interaktywne zadania dotyczące znaków i bezpiecznych zachowań uczestników ruchu. Jest też projekt „Bezpieczna droga do szkoły”.
Ponieważ główny scenariusz lekcji 8 ma już własny audyt trasy, nie wykorzystywałabym projektu ZPE jako drugiej mapy.
Można natomiast wyświetlić 2–3 interaktywne przykłady i potraktować je jako szybką aktywizację lub powtórzenie.
Otwórz ćwiczenia ZPE →ORE – jako kontekst metodyczny, nie źródło przepisów drogowych
Jak realizować zajęcia z wychowania fizycznego zgodnie z nową podstawą programową?
Aktualna publikacja ORE z 2026 roku podkreśla motywację do aktywności przez całe życie, indywidualizację, edukację włączającą oraz korelację międzyprzedmiotową.
To dobre tło do tej lekcji, bo aktywny transport jest świetnym przykładem sytuacji, w której edukacja zdrowotna spotyka się z techniką, wychowaniem fizycznym, edukacją środowiskową i bezpieczeństwem.
Do aktualnych przepisów drogowych korzystamy jednak z Ministerstwa Infrastruktury, Policji i obowiązujących aktów prawnych, a nie ze starszych materiałów metodycznych.
Otwórz publikację ORE →Ministerstwo Infrastruktury – aktualizacja, której nie wolno przeoczyć
Obowiązkowe kaski ochronne dla dzieci do 16. roku życia
Oficjalna informacja Ministerstwa Infrastruktury o przepisach obowiązujących od 3 czerwca 2026 roku.
To szczególnie ważne, ponieważ wiele wcześniejszych materiałów internetowych może już zawierać nieaktualną informację, że kask jest wyłącznie zalecany.
Ministerstwo Infrastruktury – sprawdź przepisy →Czego nie robimy na tej lekcji?
- Nie pytamy uczniów o ich adresy.
- Nie każemy zaznaczać prawdziwej drogi z domu do szkoły.
- Nie ustalamy publicznie, kto chodzi sam, a kto jest odwożony.
- Nie oceniamy rodzin za korzystanie z samochodu.
- Nie robimy rankingu „najbardziej ekologicznych uczniów”.
- Nie mówimy, że rower zawsze jest najlepszym rozwiązaniem.
- Nie promujemy aktywnego transportu kosztem bezpieczeństwa.
- Nie robimy drugiego projektu mapy – główny scenariusz ma już audyt trasy.
- Nie zamieniamy edukacji zdrowotnej w pełny kurs przepisów na kartę rowerową.
- Nie omawiamy jeszcze szczegółowo smogu i wpływu poszczególnych zanieczyszczeń na organizm – ten temat wróci w lekcji 28.
Pytania, które mogą naprawdę uruchomić klasę
- Czy najkrótsza droga zawsze jest najlepszą drogą?
- Dlaczego dwie osoby mieszkające kilometr od szkoły mogą mieć zupełnie inne możliwości dojścia pieszo?
- Czy 500 metrów spaceru „liczy się”, jeśli reszta podróży odbywa się autobusem?
- Co jest ważniejsze: aktywny transport czy bezpieczeństwo?
- Czy brak chodnika jest problemem zdrowotnym?
- Dlaczego infrastruktura może wpływać na to, czy ludzie wybierają ruch?
- Czy osoba dowożona samochodem musi być mniej zmotywowana do ruchu?
- Jak transport wpływa jednocześnie na zdrowie jednej osoby i zdrowie całej społeczności?
- Dlaczego plan powinien zawierać bezpieczną alternatywę?
- Co zmieniło się w Polsce w przepisach dotyczących kasków w 2026 roku?
Jak powiedzieć tę lekcję uczniom w trzy minuty?
„Na poprzedniej lekcji obserwowaliśmy, jak wygląda nasza aktywność. Dzisiaj sprawdzamy, czy część ruchu można połączyć z czymś, co i tak robimy – przemieszczaniem się.
Ale aktywny transport ma sens tylko wtedy, gdy jest bezpieczny.
Dlatego nie wybieramy drogi tylko dlatego, że jest najkrótsza albo najbardziej ekologiczna. Sprawdzamy chodnik lub drogę rowerową, widoczność, przejścia, pogodę, stan sprzętu, przepisy i możliwość skorzystania z alternatywy.
Nie musimy też pokonywać całej drogi pieszo czy rowerem. Możemy połączyć kilka sposobów transportu.
I jeszcze ważna rzecz: jeżeli w danym miejscu nie ma bezpiecznych warunków do chodzenia lub jazdy, to nie znaczy, że człowiek ma za mało motywacji. Czasem problemem jest otoczenie.
Dobry wybór transportowy nie jest najbardziej ambitny. Jest bezpieczny, realny i rozsądny.
Co powinien wynieść uczeń?
- aktywny transport może być częścią codziennej aktywności fizycznej,
- nie trzeba pokonywać całej trasy aktywnie,
- najkrótsza trasa ≠ automatycznie najbezpieczniejsza,
- bezpieczeństwo ma pierwszeństwo przed „ekologicznym wynikiem”,
- otoczenie wpływa na nasze możliwości ruchu,
- transport wpływa na aktywność, powietrze, hałas i bezpieczeństwo,
- bezpieczna alternatywa jest częścią dobrego planu,
- od 3 czerwca 2026 r. osoba poniżej 16 lat ma obowiązek używania kasku podczas kierowania rowerem, e-rowerem, hulajnogą elektryczną lub UTO,
- nie oceniamy ludzi na podstawie sposobu, w jaki dojeżdżają do szkoły.
Na zakończenie
Mapa pokazuje odległość.
Nawigacja pokazuje czas.
Krokomierz policzy część ruchu.
Ale dobra decyzja potrzebuje czegoś więcej.
Bo aktywny transport nie polega na tym, żeby za wszelką cenę zamienić samochód na rower.
Polega na zauważeniu, że droga z punktu A do punktu B może być czymś więcej niż czasem straconym pomiędzy dwoma miejscami.
Może być fragmentem codziennego ruchu.
Ale tylko wtedy, gdy najpierw da się ją bezpiecznie pokonać.
Materiały i źródła dla nauczyciela
- Ministerstwo Infrastruktury: Obowiązkowe kaski ochronne dla dzieci do 16 roku życia – przepisy od 3 czerwca 2026
- Policja: Na rowerze – bezpiecznie i zgodnie z przepisami, 2026
- GIOŚ: Polski Indeks Jakości Powietrza
- ZPE: Bezpieczeństwo w ruchu publicznym
- ZPE: Ostrzegają, nakazują, zakazują – ćwiczenia
- ORE, 2026: Jak realizować zajęcia z wychowania fizycznego zgodnie z nową podstawą programową?
- WHO: Promoting walking, cycling and other forms of active mobility
Wsparcie do lekcji – klasa VI
Ten materiał jest częścią spirali, w której każda kolejna lekcja dokłada nowy poziom decyzji zdrowotnej.
Klasa V: uczę się oceniać bezpieczeństwo miejsca aktywności .
Klasa VI, lekcja 7: obserwuję regularność i różnorodność własnego ruchu bez porównywania się .
Klasa VI, lekcja 8: aktywny transport – sprawdzam, czy codzienne przemieszczanie się może bezpiecznie stać się częścią mojego ruchu.
A w lekcji 9 zmienimy perspektywę: zamiast pytać, gdzie i jak się poruszać, zaczniemy przyglądać się temu, co ruch i oddech mogą zrobić z napięciem w organizmie – i gdzie kończy się samopomoc.
Zostań ze Zdrową Lekcją na dłużej
Praktyczne pomysły, materiały i merytoryczne wsparcie do prowadzenia edukacji zdrowotnej – od szkoły podstawowej po szkołę ponadpodstawową.
