„Daj, babciu, ja zrobię”. Kiedy pomoc seniorowi wspiera, a kiedy odbiera samodzielność?

„Niech pan usiądzie, ja to zrobię”.

„Babciu, daj telefon, sama sobie z tym nie poradzisz”.

„Nie pytajmy dziadka, przecież wiadomo, że nie będzie chciał”.

„W jego wieku lepiej już za niego wszystko załatwiać”.

Każde z tych zdań może zostać wypowiedziane z troski.

Ale dobra intencja nie gwarantuje jeszcze dobrej pomocy.

Czasami, próbując zwiększyć czyjeś bezpieczeństwo, zaczynamy nieświadomie odbierać mu:

• prawo do wyboru,
• możliwość wykonania czynności samodzielnie,
• wpływ na własną codzienność,
• poczucie kompetencji,
• głos w sprawach, które go dotyczą.

75 lat nie jest diagnozą

Jedna osoba w wieku 75 lat:

• prowadzi samochód,
• pracuje,
• podróżuje,
• korzysta z bankowości elektronicznej,
• pomaga wnukom.

Inna osoba w tym samym wieku może potrzebować pomocy:

• w poruszaniu się,
• podczas zakupów,
• w organizowaniu leczenia,
• w korzystaniu z telefonu,
• w codziennych czynnościach.

Jeszcze inna będzie potrzebować wsparcia tylko w jednym konkretnym obszarze.

Dlatego sam wiek jest bardzo słabą odpowiedzią na pytanie:

„Co ten człowiek potrafi i czego potrzebuje?”

Co może zmieniać się wraz z wiekiem?

Wraz ze starzeniem u części osób mogą pojawiać się zmiany dotyczące między innymi:

• sprawności ruchowej,
• równowagi,
• szybkości regeneracji,
• wzroku,
• słuchu,
• wydolności,
• tempa wykonywania niektórych czynności.

Słowo „mogą” jest tutaj niezwykle ważne.

Nie:

„Starszy człowiek słabo słyszy”.

Tylko:

„U części osób wraz z wiekiem mogą występować zmiany słuchu”.

Nie:

„Seniorzy nie radzą sobie z telefonami”.

Tylko:

„Ta konkretna osoba potrzebuje pomocy w obsłudze tej aplikacji”.

To drobna zmiana języka, ale ogromna zmiana sposobu myślenia.

Od kategorii do człowieka

Stereotyp działa szybko:

wiek → założenie → decyzja za człowieka.

Zdrowszy sposób działania wygląda inaczej:

Czyli zamiast:

„Seniorzy potrzebują pomocy w internecie”.

pytamy:

„Czy ta osoba potrzebuje pomocy przy wykonaniu tej konkretnej czynności?”

Autonomia nie znaczy: „radź sobie sam”

To bardzo ważne rozróżnienie.

Autonomia nie oznacza pozostawienia człowieka bez pomocy.

Nie znaczy:

„Skoro chcesz być samodzielny, to rób wszystko sam”.

Autonomia oznacza możliwie duży udział człowieka w decyzjach dotyczących jego własnego życia.

Można więc:

• potrzebować pomocy przy chodzeniu i samodzielnie decydować, dokąd chce się pójść,
• potrzebować transportu i zdecydować, na którą wizytę chce się jechać,
• potrzebować pomocy z aplikacją i nadal samodzielnie wykonywać inne czynności w telefonie,
• potrzebować opieki i nadal mieć własne preferencje, przyzwyczajenia i granice.

Pomóc czy przejąć? Różnica może być bardzo subtelna

Porównajmy:

Pomoc można stopniować

Bardzo użytecznym sposobem myślenia jest pytanie:

„Jaka jest najmniejsza pomoc, która wystarczy?”

Wyobraźmy sobie, że starsza osoba ma trudność z nową aplikacją.

Możliwości są różne:

1. wykonać całą czynność za nią,
2. prowadzić ją krok po kroku,
3. pokazać tylko pierwszy krok,
4. zapisać krótką instrukcję,
5. być obok na wypadek pytania.

Jeżeli wystarczy punkt 4, nie ma potrzeby automatycznie wybierać punktu 1.

Bezpieczeństwo i autonomia czasem naprawdę się ścierają

Nie każda sytuacja jest prosta.

Rodzina może widzieć realne ryzyko i jednocześnie chcieć uszanować decyzje osoby starszej.

Tu nie wystarczy slogan:

„Senior zawsze decyduje sam”.

Ani odwrotny:

„Rodzina wie lepiej, bo chodzi o bezpieczeństwo”.

Trzeba zadać kilka pytań:

• Jakie konkretnie jest ryzyko?
• Czy rzeczywiście wynika z faktów, czy tylko z wieku?
• Czego chce sama osoba?
• Czy istnieje mniej ograniczający sposób zwiększenia bezpieczeństwa?
• Czy pomoc można zwiększać stopniowo?
• Czy potrzebna jest konsultacja specjalisty?

To bardzo dojrzały obszar edukacji zdrowotnej:

„Dla twojego dobra” nie powinno kończyć rozmowy

To zdanie może być wypowiedziane z miłości.

Ale może też zamknąć możliwość wypowiedzenia własnego zdania.

Dlatego warto nauczyć młodzież bardzo prostej zasady:

jeśli działanie dotyczy drugiego człowieka, pytamy nie tylko:

„Czy mam dobrą intencję?”

ale również:

• czy zapytałem tę osobę o zdanie,
• czy wyjaśniłem powód,
• czy pozostawiłem jej wybór, jeśli jest to możliwe,
• czy nie robię za nią czegoś wyłącznie dlatego, że jest starsza.

Ageizm – gdy metryka zaczyna mówić za człowieka

Ageizm to stereotypy, uprzedzenia lub dyskryminujące traktowanie związane z wiekiem.

Może być jawnie negatywny:

„Starzy ludzie do niczego się nie nadają”.

Ale istnieje także forma znacznie trudniejsza do zauważenia:

„On jest taki biedny i bezradny, wszystko trzeba za niego zrobić”.

Drugi komunikat brzmi życzliwie.

Ale jeśli automatycznie przypisujemy człowiekowi bezradność wyłącznie ze względu na wiek, nadal posługujemy się stereotypem.

„Babciu, klikamy tutaj” – kiedy język zaczyna infantylizować?

Do osób starszych czasami zaczynamy mówić w sposób, którego nie zastosowalibyśmy wobec innej dorosłej osoby:

• nadmiernie zdrobniałym językiem,
• przesadnie podniesionym głosem bez potrzeby,
• bardzo uproszczonymi zdaniami mimo braku takiej potrzeby,
• mówieniem o człowieku w trzeciej osobie, chociaż stoi obok.

Przykład:

„A teraz dziadziuś grzecznie usiądzie, dobrze?”

Wobec dorosłego człowieka może to być infantylizujące.

Oczywiście sposób komunikacji dopasowujemy do potrzeb konkretnej osoby – na przykład do trudności ze słuchem czy rozumieniem informacji.

Ale:

Technologia: „seniorzy nie ogarniają” to kiepska diagnoza problemu

Wyobraźmy sobie osobę, która nie potrafi wykonać przelewu w nowej aplikacji.

Możemy pomyśleć:

„No tak, bo jest stara”.

Ale to właściwie niczego nie wyjaśnia.

Możliwe bariery mogą być zupełnie inne:

• interfejs zmienił się od ostatniego użycia,
• tekst jest zbyt mały,
• instrukcja jest niejasna,
• człowiek wcześniej nie korzystał z takiej funkcji,
• boi się pomyłki finansowej,
• potrzebuje jednorazowego pokazania procedury.

Dobre pytanie brzmi więc:

„Co dokładnie sprawia trudność?”

A nie:

„Co jest nie tak z seniorem?”

Samotność ≠ mieszkanie samemu

To jedna z najważniejszych korekt pojęciowych tej lekcji.

Można mieszkać samemu i:

• mieć przyjaciół,
• regularnie spotykać rodzinę,
• uczestniczyć w aktywnościach społecznych,
• czuć się blisko innych ludzi.

I można mieszkać z kilkoma osobami, a jednocześnie:

• nie mieć z kim porozmawiać,
• nie czuć się rozumianym,
• nie uczestniczyć w relacjach, które są dla człowieka ważne.

Dlatego rozróżniamy:

To nie jest „tylko smutek” – więzi społeczne są częścią zdrowia

Samotność i izolacja społeczna są dziś traktowane jako istotne czynniki wpływające na zdrowie i dobrostan.

Dlatego pomoc seniorowi może czasem polegać nie na:

„zrobieniu zakupów za niego”,

ale na:

• ułatwieniu dotarcia na spotkanie,
• pomocy w korzystaniu z komunikatora,
• znalezieniu lokalnej aktywności,
• wspólnym wyjściu,
• regularnym kontakcie,
• usunięciu bariery, która utrudnia uczestnictwo.

Warto przy tym pamiętać:

„Zadzwoń do babci” to dobry początek, ale relacja międzypokoleniowa może być czymś więcej

Kontakt między pokoleniami nie musi być jednostronnym:

„młody pomaga staremu”.

Może być wymianą.

Jedna osoba może pomóc:

• w obsłudze nowej funkcji telefonu,

a druga:

• w praktycznej umiejętności, której młodsza osoba nigdy nie ćwiczyła.

Senior może:

• uczyć,
• organizować,
• być wolontariuszem,
• przekazywać doświadczenie zawodowe,
• wspierać innych,
• tworzyć relacje.

To ważne, bo nawet projekty „dla seniorów” mogą niechcący utrwalać stereotyp:

„my – sprawni i kompetentni – przychodzimy pomóc im – niesprawnym i zagubionym”.

Lepszy projekt międzypokoleniowy zaczyna się od diagnozy potrzeby

Zamiast od razu organizować:

„kurs smartfona dla seniorów”,

warto najpierw zapytać:

• Czy taka potrzeba rzeczywiście istnieje?
• Kto jej doświadcza?
• Czego konkretnie chce się nauczyć?
• Czy forma zajęć jest odpowiednia?
• Co osoby starsze mogą wnieść do wspólnego działania?

Opiekun nieformalny – praca, której często nie widać

Wiele osób starszych korzysta z regularnej pomocy:

• małżonka,
• córki lub syna,
• wnuka,
• rodzeństwa,
• innej bliskiej osoby.

Taka osoba może pełnić rolę opiekuna nieformalnego.

Pomoc może obejmować:

• zakupy,
• transport,
• organizację wizyt,
• pomoc higieniczną,
• przygotowywanie posiłków,
• pilnowanie codziennych spraw,
• kontakt z instytucjami,
• towarzyszenie.

I bardzo łatwo zapomnieć, że opiekun również jest człowiekiem mającym własne:

• zdrowie,
• pracę,
• rodzinę,
• potrzebę snu,
• relacje,
• ograniczone zasoby.

„Przecież to twoja mama” nie usuwa zmęczenia

To jedno z ważniejszych zdań tej lekcji.

Człowiek może:

bardzo kochać osobę, którą się opiekuje

i równocześnie:

być bardzo zmęczony opieką.

Te dwa fakty nie są sprzeczne.

Przeciążenie opiekuna może obejmować:

• zmęczenie fizyczne,
• brak snu,
• obciążenie emocjonalne,
• stałe napięcie organizacyjne,
• ograniczenie własnych aktywności,
• trudność w łączeniu opieki z pracą lub innymi obowiązkami.

Dlaczego wspieranie opiekuna pomaga również seniorowi?

Jeżeli jedna osoba miesiącami:

• nie śpi,
• nie odpoczywa,
• nie ma możliwości wyjścia,
• rezygnuje z własnego leczenia,
• próbuje samodzielnie wykonywać cały zakres opieki,

problem nie dotyczy już wyłącznie jej komfortu.

Zmęczony i przeciążony opiekun ma mniej zasobów potrzebnych do bezpiecznej opieki.

Dlatego odpowiedzialność może oznaczać także:

• dzielenie zadań,
• włączenie innych bliskich,
• korzystanie z dostępnych usług,
• planowanie odpoczynku,
• proszenie o profesjonalne wsparcie.

I tu wracamy do lekcji 5:

Miłość nie tworzy nieskończonych zasobów

To zdanie może być dla młodzieży ważne również daleko poza opieką senioralną.

Czas człowieka jest ograniczony.

Jego energia również.

Dlatego zdrowy system opieki nie powinien opierać się wyłącznie na założeniu:

„rodzina jakoś da radę”.

Rodzina może być ogromnym zasobem.

Ale sama również może potrzebować:

• informacji,
• organizacji,
• usług,
• pomocy zdrowotnej,
• wsparcia społecznego.

Troska i kontrola – wraca lekcja 7

W poprzedniej lekcji pojawiło się bardzo ważne pytanie:

czy troska wspiera drugiego człowieka, czy odbiera mu możliwość decydowania?

Teraz zmienia się kontekst, ale mechanizm jest podobny.

W związku:

„Daj mi hasło, bo się martwię”.

Przy seniorze:

„Daj mi wszystkie hasła, bo jesteś już starszy”.

Oczywiście sytuacje nie są identyczne.

Ale pytanie o autonomię pozostaje ważne:

Dodatkowe ćwiczenie 1: „Jedno zdanie, dwie wersje”

Nauczyciel pokazuje komunikat:

„Babciu, nie możesz już sama chodzić na zakupy”.

Uczniowie mają przekształcić go tak, żeby:

• nie ignorować możliwego ryzyka,
• ale pozostawić miejsce na decyzję i rozmowę.

Na przykład:

Najważniejsze pytanie:

Co zmieniło się między pierwszą a drugą wersją?

Dodatkowe ćwiczenie 2: „Pomoc minimalnie wystarczająca”

Fikcyjna sytuacja:

Pan Marek potrafi sam zrobić zakupy przez internet, ale ma problem z odebraniem kodu płatności w nowej aplikacji.

Uczniowie dostają pięć możliwości pomocy:

1. przejąć konto i robić wszystkie zakupy za pana Marka,
2. zabrać mu aplikację,
3. wykonać tylko płatność za niego,
4. pokazać, gdzie znaleźć kod i pozwolić mu wykonać resztę,
5. powiedzieć, że w jego wieku internet jest niepotrzebny.

Pytanie:

Które rozwiązanie najlepiej odpowiada na konkretną trudność, nie odbierając niepotrzebnie samodzielności?

Dodatkowe ćwiczenie 3: „Ageizm ukryty w komplementach”

Uczniowie analizują zdania:

• „Jak na swój wiek świetnie pani wygląda”.
• „Naprawdę sam pan używa komputera?”
• „W tym wieku to już lepiej odpoczywać niż się uczyć”.
• „Babcia nie zrozumie, nie ma sensu jej tłumaczyć”.
• „Seniorzy są tacy kochani i bezradni”.

Pytania:

1. Jakie założenie o wieku kryje się w zdaniu?
2. Czy opisuje konkretną osobę, czy całą grupę?
3. Jak można powiedzieć to inaczej?

To ćwiczenie jest ciekawe właśnie dlatego, że część komunikatów nie brzmi agresywnie.

Dodatkowe ćwiczenie 4: „Samotność czy izolacja?”

Uczniowie otrzymują cztery krótkie sytuacje:

A. Pani Anna mieszka sama, ale trzy razy w tygodniu spotyka znajomych i mówi, że lubi mieszkać samodzielnie.

B. Pan Robert mieszka z rodziną, ale od miesięcy prawie z nikim nie rozmawia i mówi, że czuje się bardzo samotny.

C. Pani Marta ma mało kontaktów społecznych, ale mówi, że taki sposób życia jej odpowiada.

D. Pan Andrzej chciałby częściej wychodzić z domu, ale brak transportu bardzo mu to utrudnia.

Uczniowie odpowiadają:

• co wiemy,
• czego nie wiemy,
• czy problemem jest samotność, izolacja, bariera uczestnictwa czy nie możemy jeszcze tego rozstrzygnąć.

To świetnie wraca do lekcji 1:

nie wyciągamy wniosków dalej, niż pozwalają fakty.

Dodatkowe ćwiczenie 5: „Projekt Z SENIOREM, nie DLA SENIORA”

Zamiast od razu wymyślać szkolne działanie „dla seniorów”, uczniowie tworzą projekt w dwóch etapach.

Etap 1 – najpierw pytania:

• Co byłoby dla uczestników przydatne?
• Co chcieliby robić?
• Jakie mają kompetencje?
• Co mogą wnieść do wspólnego działania?
• Jakie bariery organizacyjne trzeba usunąć?

Etap 2 – dopiero projekt.

Może to być:

• warsztat wymiany umiejętności,
• wspólne archiwum lokalnych historii,
• spotkanie technologiczne działające w obie strony,
• wspólny projekt fotograficzny,
• akcja społeczna przygotowana przez dwa pokolenia.

Pacjent.gov.pl – konkretny materiał do tej lekcji

W pakiecie do tej lekcji wskazany został konkretny materiał serwisu Pacjent.gov.pl: „Opiekuję się seniorem”.

To dobre źródło dla nauczyciela, ponieważ zbiera informacje dotyczące opieki nad osobą starszą, profilaktyki zdrowotnej, organizacji pomocy i dostępnych rozwiązań systemowych.

OTWÓRZ KONKRETNY MATERIAŁ PACJENT.GOV.PL →

RPO – ageizm i prawa osób starszych

Bardzo wartościowym uzupełnieniem dla nauczyciela są materiały Rzecznika Praw Obywatelskich dotyczące praw osób starszych.

RPO zwraca uwagę na problem paternalistycznego podejścia do seniorów i na stereotypowe utożsamianie starości ze słabością, ubóstwem czy automatyczną potrzebą przejmowania decyzji.

To dokładnie ten kontekst, którego potrzebujemy przy tej lekcji:

RPO – PRAWA OSÓB STARSZYCH I AGEIZM →

Ciekawostka dla nauczyciela: edukacja międzypokoleniowa może przeciwdziałać ageizmowi

Ageizm nie jest wyłącznie kwestią „niemiłych żartów o starości”.

Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że obejmuje on:

• stereotypy – czyli sposób myślenia o wieku,
• uprzedzenia – sposób odczuwania wobec określonej grupy wieku,
• dyskryminację – sposób działania.

Co szczególnie ciekawe dla szkoły, wśród sposobów ograniczania ageizmu WHO wymienia działania edukacyjne i kontakt międzypokoleniowy.

Czyli dobrze zaprojektowane spotkanie młodzieży z osobami starszymi nie jest wyłącznie „miłym wydarzeniem”.

Może mieć bardzo konkretny cel edukacyjny:

Co z poprzednich lekcji wraca tutaj?

A dokąd idziemy dalej?

Kolejna lekcja dotyczy decyzji dotyczących życia rodzinnego i rodzicielstwa – odpowiedzialności, skutków i szacunku.

I zabieramy do niej bardzo ważną kompetencję z dzisiejszego tematu:

Tutaj tą cechą był wiek.

W następnej lekcji może nią być:

• małżeństwo lub jego brak,
• posiadanie dzieci albo bezdzietność,
• adopcja,
• rodzina zastępcza,
• inna sytuacja rodzinna.

Zasada pozostaje ta sama:

najpierw fakty i kontekst, później wnioski – bez odbierania ludziom godności.

Pytania, które mogą zrobić tę lekcję

• Czy dwie osoby w tym samym wieku muszą mieć podobne potrzeby?
• Dlaczego wiek nie wystarcza do oceny czyjejś samodzielności?
• Czym autonomia różni się od pozostawienia człowieka bez pomocy?
• Czy można pomagać za dużo?
• Co oznacza „najmniejsza wystarczająca pomoc”?
• Kiedy troska może zacząć odbierać drugiemu człowiekowi głos?
• Czy dobra intencja wystarcza, żeby pomoc była dobra?
• Jak rozpoznać ageizm ukryty w pozornie życzliwym komunikacie?
• Dlaczego zdanie „seniorzy nie radzą sobie z technologią” jest zbyt mocnym uogólnieniem?
• Czym samotność różni się od mieszkania w pojedynkę?
• Czy człowiek mieszkający z rodziną może być samotny?
• Dlaczego opiekun może kochać bliską osobę i jednocześnie być przeciążony opieką?
• Czy proszenie o pomoc przez opiekuna oznacza brak odpowiedzialności?
• Jak zaprojektować działanie międzypokoleniowe, które nie traktuje seniorów wyłącznie jako „potrzebujących”?

Co koniecznie powinno wybrzmieć nauczycielowi?

• Starzenie jest zróżnicowane. Sam wiek nie pozwala ocenić sprawności, potrzeb ani kompetencji konkretnej osoby.
• Zmiany związane z wiekiem opisujemy jako możliwe, nie obowiązkowe.
• Autonomia i pomoc nie są przeciwieństwami. Można potrzebować wsparcia i nadal uczestniczyć w decyzjach o własnym życiu.
• Dobra pomoc powinna być dopasowana do realnej potrzeby. Nie przejmujemy automatycznie całego obszaru funkcjonowania.
• Ageizm może być jawny albo „życzliwy”. Paternalistyczne decydowanie za osobę starszą również może odbierać jej podmiotowość.
• Samotność nie jest synonimem mieszkania samemu.
• Izolacja społeczna i samotność to pojęcia powiązane, ale różne.
• Opiekun nieformalny również może potrzebować wsparcia.
• Przeciążenie opiekuna nie oznacza braku miłości. Oznacza, że wymagania mogą przekraczać dostępne zasoby.
• Wsparcie opiekuna zwiększa również bezpieczeństwo osoby, którą się opiekuje.
• Projekty międzypokoleniowe nie powinny opierać się na stereotypie bezradnego seniora.
• Zamiast zakładać potrzebę – pytamy o nią.

Jedno zdanie, które warto zabrać z tej lekcji

Pomoc bardzo często zaczynamy od działania:

„Już ci zrobię”.

A może warto przesunąć kolejność:

Bo człowiek nie przestaje być dorosłym człowiekiem dlatego, że potrzebuje pomocy.

A najlepsze wsparcie nie mówi:

„Oddaj, zrobię to za ciebie”.

Tylko:

„Powiedz, w czym mogę ci pomóc”.

Źródła i materiały dla nauczyciela

• Pacjent.gov.pl – „Opiekuję się seniorem”
  Konkretny materiał wskazany do tej lekcji: zdrowie, organizacja opieki i dostępne formy wsparcia.
• Rzecznik Praw Obywatelskich – prawa osób starszych i przeciwdziałanie ageizmowi
  Materiał dotyczący podmiotowości, stereotypów związanych z wiekiem i paternalistycznego podejścia do seniorów.
• WHO – Ageism
  Zaplecze dotyczące stereotypów, uprzedzeń i dyskryminacji ze względu na wiek oraz sposobów przeciwdziałania ageizmowi.
• WHO – Social isolation and loneliness
  Materiały dotyczące znaczenia więzi społecznych dla zdrowia i różnicy między samotnością a izolacją społeczną.
• Pakiet „Zdrowie w praktyce”, LO i technikum, II rok nauczania, lekcja 8 „Seniorzy w rodzinie i społeczności: potrzeby, autonomia, odpowiedzialność”.