„To tylko kilka stopni więcej”. Co zmiana klimatu ma właściwie wspólnego ze zdrowiem?

Od przegrzania i alergii po choroby zakaźne, stres i nierówne ryzyko

Od klimatu do zdrowia – cztery kroki

Najpierw porządek: pogoda to nie klimat

„Wczoraj było zimno”.

„W maju padał śnieg”.

„W lipcu przez tydzień było chłodno”.

Każde z tych zdań może prawidłowo opisywać pogodę.

Nie wystarcza jednak do oceny klimatu.

Dlatego pojedynczy zimny dzień:

nie obala długoterminowego trendu klimatycznego.

I odwrotnie:

jeden wyjątkowo gorący dzień sam w sobie również nie jest dowodem całego trendu.

A co z Polską?

Zmiana klimatu nie jest wyłącznie historią o odległych regionach świata.

Dane publikowane przez polskie instytucje pokazują długoterminowy wzrost temperatury w naszym kraju.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska wskazuje, że od połowy XX wieku średnia roczna temperatura w Polsce wzrosła o około 2°C.

Dla zdrowia ważniejsza od samej liczby jest jednak odpowiedź na pytanie:

I tym właśnie zajmuje się ta lekcja.

Upał – organizm musi pozbyć się ciepła

Człowiek utrzymuje temperaturę ciała w stosunkowo wąskim zakresie.

Gdy otoczenie staje się bardzo gorące, organizm próbuje oddawać nadmiar ciepła m.in. przez:

• zwiększenie przepływu krwi przez skórę,
• pocenie się,
• zmiany zachowania – szukanie cienia, odpoczynku, płynów.

Jeżeli temperatura jest wysoka długo, a możliwości chłodzenia organizmu są ograniczone, rośnie obciążenie układu termoregulacji.

Może pojawić się:

• odwodnienie,
• wyczerpanie cieplne,
• przegrzanie,
• pogorszenie funkcjonowania przy niektórych chorobach przewlekłych.

Upał wpływa także na koncentrację i sprawność

Wysoka temperatura nie działa wyłącznie na układ krążenia czy gospodarkę wodną.

Może pogarszać:

• koncentrację,
• komfort pracy,
• czas reakcji,
• wydolność podczas wysiłku.

To ważne w szkole, pracy fizycznej, sporcie i podczas prowadzenia pojazdów.

Dlaczego noc też ma znaczenie?

Jeżeli organizm po gorącym dniu ma możliwość przebywania przez kilka godzin w chłodniejszym otoczeniu, zyskuje czas na regenerację.

Jeśli temperatura pozostaje bardzo wysoka również nocą, obciążenie może utrzymywać się dłużej.

32°C dla wszystkich. To samo ryzyko? Nie.

Wyobraźmy sobie cztery osoby:

Temperatura zewnętrzna może być identyczna.

Ale różnią się:

• czas ekspozycji,
• wysiłek,
• wiek,
• stan zdrowia,
• warunki mieszkaniowe,
• dostęp do wody, cienia i chłodnego miejsca,
• możliwość samodzielnej zmiany warunków.

Klimat może powiększać istniejące nierówności zdrowotne

Dwie osoby mieszkające w tym samym mieście mogą doświadczać tej samej fali upałów zupełnie inaczej.

Jedna mieszka:

• w zielonej okolicy,
• w dobrze izolowanym budynku,
• ma możliwość chłodzenia mieszkania,
• pracuje w pomieszczeniu.

Druga:

• mieszka przy dużej, nagrzanej powierzchni asfaltowej,
• na najwyższym piętrze,
• pracuje fizycznie na zewnątrz,
• ma ograniczony dostęp do chłodnego miejsca.

To nie jest kwestia:

„kto lepiej znosi lato”.

To kwestia różnego:

narażenia i dostępu do zasobów ochronnych.

Miasto może być gorętsze od swojego otoczenia

Budynki, beton i asfalt pochłaniają energię słoneczną i później oddają ciepło.

Jeśli w danym miejscu jest:

• mało zieleni,
• mało cienia,
• dużo uszczelnionych powierzchni,
• słaba cyrkulacja powietrza,

temperatura odczuwana i warunki termiczne mogą być gorsze niż w bardziej zielonym otoczeniu.

To tzw. miejska wyspa ciepła.

Z punktu widzenia zdrowia nie jest to pojęcie geograficzne „do definicji”.

Jest pytaniem:

Dlatego znaczenie mogą mieć:

• drzewa,
• zacienienie,
• dostęp do wody,
• zielone dachy,
• odpowiednie projektowanie budynków i przestrzeni.

To już przykłady adaptacji.

Powódź albo gwałtowna burza wpływa na zdrowie także po tym, gdy przestaje padać

Bezpośrednie skutki ekstremalnego zdarzenia są łatwe do zauważenia:

• urazy,
• wychłodzenie lub przegrzanie,
• zagrożenie życia.

Ale wpływ na zdrowie może mieć również druga fala konsekwencji.

Po dużym zdarzeniu mogą pojawić się:

• uszkodzenia domu,
• brak energii elektrycznej,
• problemy z dostępem do wody,
• utrudniony dojazd do lekarza,
• problemy z przechowywaniem leków lub żywności,
• straty finansowe,
• długotrwały stres.

Woda i żywność – klimat działa także pośrednio

Zmiany temperatur, opadów i częstotliwości ekstremalnych zdarzeń mogą wpływać na:

• jakość wody,
• rozwój części mikroorganizmów,
• warunki przechowywania żywności,
• funkcjonowanie infrastruktury wodnej i sanitarnej.

Dlatego zależność:

klimat → zdrowie

nie zawsze oznacza:

„temperatura bezpośrednio powoduje chorobę”.

Często łańcuch jest dłuższy:

Kleszcz nie czyta prognozy klimatycznej – reaguje na warunki środowiska

Niektóre choroby zakaźne są przenoszone przez wektory, czyli organizmy przenoszące czynnik zakaźny między żywicielami.

W Polsce szczególnie ważnym przykładem są kleszcze.

Na ich:

• aktywność,
• przeżywalność,
• długość sezonu aktywności,
• obszar występowania

mogą wpływać temperatura i wilgotność.

Ale klimat nie jest jedynym czynnikiem

To bardzo ważne doprecyzowanie.

Na ryzyko chorób odkleszczowych wpływają także:

• użytkowanie terenu,
• liczba i rozmieszczenie zwierząt będących żywicielami,
• roślinność,
• zachowania człowieka,
• częstotliwość przebywania w określonym środowisku.

„Znowu pyli”. Dlaczego długość sezonu ma znaczenie?

Wzrost temperatur i zmiany sezonowości mogą wpływać na czas rozwoju roślin.

Jeżeli sezon wegetacyjny się wydłuża, może zmieniać się również:

• moment rozpoczęcia pylenia,
• długość sezonu pylenia,
• narażenie osób uczulonych na alergeny wziewne.

To nie oznacza:

„zmiana klimatu powoduje każdą alergię”.

Alergia jest złożonym problemem medycznym.

Mówimy o czymś bardziej precyzyjnym:

To świetny przykład różnicy między:

przyczyną choroby

a:

czynnikiem wpływającym na narażenie i nasilenie problemu.

Klimat i jakość powietrza – zależności mogą się nakładać

Zmiana klimatu i zanieczyszczenie powietrza to nie dokładnie ten sam problem.

Ale mogą na siebie wpływać.

Polskie analizy zdrowotne wskazują m.in. na znaczenie:

• wyższych stężeń ozonu przy sprzyjających warunkach letnich,
• suszy i wtórnego unoszenia pyłu,
• zmian sezonowych wpływających na alergeny.

Dydaktycznie jest tu bardzo ważna jedna rzecz:

Zdrowie psychiczne – nie tylko „lęk o planetę”

Wpływ klimatu na zdrowie psychiczne warto omawiać bardzo konkretnie.

Po powodzi, pożarze lub innym ekstremalnym zdarzeniu człowiek może doświadczać:

• utraty domu lub majątku,
• zagrożenia życia,
• długotrwałej niepewności,
• problemów finansowych,
• przerwania codziennej rutyny,
• utraty poczucia bezpieczeństwa.

To są realne obciążenia psychiczne.

Mogą wiązać się m.in. z:

• silnym stresem,
• problemami ze snem,
• objawami lękowymi,
• reakcjami pourazowymi.

A co z „lękiem klimatycznym”?

Niepokój o przyszłość środowiska nie jest automatycznie zaburzeniem psychicznym.

Może być normalną reakcją emocjonalną na informacje o ryzyku.

Problem pojawia się wtedy, gdy lęk jest bardzo silny, przewlekły i znacząco utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Najważniejsze pojęcie lekcji: ryzyko

W języku potocznym:

„jest ryzyko”

bywa rozumiane jak:

„to na pewno się wydarzy”.

Nie.

Ryzyko opisuje możliwość wystąpienia niekorzystnego skutku.

W zdrowiu klimatycznym możemy myśleć o nim poprzez cztery elementy:

To nie jest wzór matematyczny do liczenia.

To sposób porządkowania myślenia.

Ta sama fala upałów będzie oznaczała inne ryzyko dla:

• zdrowej osoby pracującej w chłodnym biurze,
• pracownika wykonującego ciężką pracę fizyczną na słońcu,
• seniora mieszkającego samotnie,
• małego dziecka,
• osoby z określoną chorobą przewlekłą.

Adaptacja czy ograniczanie przyczyn? To nie to samo

Te dwa pojęcia bywają mieszane.

Oba rodzaje działań są różne.

Nie trzeba jednak wybierać:

„albo adaptacja, albo ograniczanie przyczyn”.

W praktyce mogą być potrzebne równolegle.

„Pij wodę” to ważna rada. Ale zdrowia publicznego nie da się oprzeć wyłącznie na radach dla jednostki

Podczas upału człowiek może:

• nawadniać się,
• unikać intensywnego wysiłku w najgorętszych godzinach,
• szukać cienia.

Ale uczeń powinien zobaczyć również drugi poziom.

Co może zrobić:

• szkoła?
• pracodawca?
• gmina?
• projektant przestrzeni?

Jeżeli szkolne boisko przez cały dzień nie ma ani jednego zacienionego miejsca, indywidualna rada:

„unikaj słońca”

ma ograniczoną użyteczność.

Dodatkowe ćwiczenia – bez powtarzania „Mapy ryzyka i adaptacji” ze scenariusza

1. „Rozbij nagłówek na mechanizm”

Nauczyciel pokazuje zdanie:

„Upały są niebezpieczne dla zdrowia”.

Uczniowie nie mają go oceniać jako prawda/fałsz.

Ich zadaniem jest dopisać:

To rozwija myślenie mechanizmem zamiast zapamiętywania hasła.

2. „Pogoda czy klimat?” – ale z pułapką

Uczniowie dostają zdania:

• „Dziś rano było 6°C”.
• „Średnia temperatura wieloletnia w regionie wzrasta”.
• „Wczoraj była burza”.
• „Zmienia się częstość określonych ekstremów w dłuższym okresie”.
• „Tegoroczny lipiec był chłodniejszy od ubiegłorocznego”.

Najważniejsze pytanie:

które zdanie samo w sobie mówi coś o klimacie, a które tylko o krótkim okresie?

3. „Te same 32°C”

Daj uczniom trzy osoby:

A. Operator koparki pracujący na zewnątrz.

B. Senior w mieszkaniu na najwyższym piętrze.

C. Pracownik w klimatyzowanym biurze.

Pytanie:

Temperatura jest taka sama. Dlaczego ryzyko może być inne?

Nie pytamy jeszcze o pełny plan adaptacji.

Szukamy wyłącznie:

• różnic w ekspozycji,
• różnic w zasobach,
• różnic w podatności.

4. „Adaptacja czy działanie na przyczynę?”

Uczniowie klasyfikują:

• sadzenie drzew dających cień,
• zmiana godzin pracy podczas upału,
• redukcja zużycia paliw kopalnych,
• punkt z wodą w szkole,
• poprawa efektywności energetycznej,
• system ostrzegania przed upałami.

Kategorie:

5. „Co chroni?”

Zamiast pytać tylko o zagrożenia, daj uczniom listę zasobów:

• cień,
• woda,
• kontakt z bliską osobą,
• ostrzeżenie pogodowe,
• transport,
• możliwość przerwania pracy,
• dostęp do opieki zdrowotnej.

Uczniowie wybierają:

przed jakim konkretnym zagrożeniem i komu ten zasób może pomóc?

Dzięki temu lekcja nie staje się katalogiem strachu.

Tutaj klimat można bardzo szybko połączyć z realną pracą

W wielu zawodach problem wysokiej temperatury czy ekstremalnej pogody nie jest abstrakcyjny.

Może dotyczyć ucznia pracującego lub odbywającego praktykę:

• na budowie,
• w ogrodnictwie,
• w gastronomii przy źródłach ciepła,
• w transporcie,
• w magazynie,
• przy pracy terenowej.

Nie robimy jednak lekcji prawa BHP.

Zostajemy przy zdrowiu.

Case: „Dwóch pracowników, ta sama temperatura”

Cztery pytania:

1. Czy temperatura zewnętrzna jest taka sama?
2. Czy ekspozycja jest taka sama?
3. Która osoba wykonuje większy wysiłek fizyczny?
4. Jakie warunki pracy mogą zmniejszać ryzyko?

Schemat dla mniej aktywnej grupy

Jedna sytuacja.

Cztery odpowiedzi.

Dopiero potem dokładamy pojęcia:

• narażenie,
• ryzyko,
• adaptacja.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska – konkretny materiał do tej lekcji

Do przygotowania nauczyciela bardzo dobrze pasuje polski materiał:

„Czy zły stan środowiska ma wpływ na zdrowie publiczne?”

Porządkuje kilka dróg wpływu:

• upały i ekstremalne zjawiska,
• choroby zakaźne,
• jakość powietrza, wody i gleby,
• zdrowie psychiczne.

Jak wykorzystać w 5–8 minut?

Nie każ uczniom czytać całego tekstu.

Podziel fragment na cztery grupy:

• temperatura,
• choroby zakaźne,
• powietrze / alergeny,
• zdrowie psychiczne.

Każda grupa zapisuje tylko:

MINISTERSTWO KLIMATU – ŚRODOWISKO A ZDROWIE PUBLICZNE →

Klimada 2.0 – kiedy chcemy zobaczyć adaptację w praktyce

Portal Instytutu Ochrony Środowiska – PIB pozwala przejść od ogólnego hasła „trzeba się dostosować” do konkretnych przykładów.

Można znaleźć tam rozwiązania dotyczące m.in.:

• fal upałów,
• suszy,
• powodzi i podtopień,
• zdrowia publicznego,
• zielonej i błękitnej infrastruktury.

Na tej lekcji wykorzystujemy portal jedynie jako:

bank przykładów adaptacji.

Nie projektujemy jeszcze własnego planu – to będzie kolejna lekcja.

KLIMADA 2.0 – ADAPTACJA DO ZMIANY KLIMATU →

Co z poprzednich lekcji wraca tutaj?

Lekcja 1: pojedyncza myśl i pojedynczy przykład nie są automatycznie pełnym obrazem rzeczywistości.

Lekcja 5: wraca planowanie zasobów i pytanie: „co może pomóc człowiekowi poradzić sobie z określonym ryzykiem?”.

Lekcja 8: ryzyko może być większe u seniorów, ale nie opisujemy ich automatycznie jako „bezradnych”.

Lekcja 12: najważniejszy most: trend wymaga danych, ekspert musi mieć adekwatne kompetencje, a pojedynczy zimny dzień nie jest argumentem przeciwko wieloletniemu trendowi.

A dokąd idziemy dalej?

W następnej lekcji wiedza o ryzykach środowiskowych zostanie zamieniona w:

lokalny plan poprawy zdrowia środowiskowego.

Dlatego tutaj jeszcze NIE budujemy pełnego projektu.

Nie tworzymy:

• kampanii,
• wskaźników projektu,
• mapy interesariuszy,
• budżetu,
• pełnego planu wdrożenia.

Uczeń ma najpierw umieć odpowiedzieć:

Dopiero potem będzie projektował działanie.

⚠ Czerwona flaga / bezpieczeństwo lekcji

Nie pytamy:

• „Kto wierzy w zmianę klimatu?”,
• „Kto jest za albo przeciw polityce klimatycznej?”,
• „Czy wasi rodzice negują globalne ocieplenie?”.

Nie straszymy uczniów:

• obrazami nieuniknionej katastrofy,
• przekazem „nic już nie da się zrobić”,
• przerzucaniem całej odpowiedzialności na pojedynczego człowieka.

Ocenie podlega:

• rozumienie mechanizmu,
• odróżnianie pogody od klimatu,
• rozpoznawanie grup bardziej narażonych,
• dobór logicznego działania adaptacyjnego.

Jeżeli uczeń pyta o własną chorobę, leki albo indywidualną reakcję organizmu na upał, przypominamy, że konkretne zalecenia medyczne wymagają oceny jego sytuacji przez właściwego specjalistę.

Zmiana klimatu staje się tematem zdrowotnym wtedy, gdy przestajemy mówić wyłącznie o temperaturze.

Pytamy:

Co się zmienia?

Kto jest narażony?

Jak może to wpłynąć na zdrowie?

Co może zmniejszyć ryzyko?

I właśnie wtedy abstrakcyjny problem środowiskowy staje się praktyczną edukacją zdrowotną.

Biblioteczka nauczyciela

Pojęcia i źródła do lekcji

Gdzie czytać dalej?

Ministerstwo Klimatu i Środowiska – „Czy zły stan środowiska ma wpływ na zdrowie publiczne?” →

Klimada 2.0 – adaptacja do zmian klimatu →

NIZP PZH–PIB – projekt „Klimat”: raporty i polskie materiały dotyczące m.in. fal gorąca, zdarzeń nagłych, chorób odkleszczowych i innych skutków klimatu dla zdrowia.

Główny Inspektorat Sanitarny: aktualne materiały dotyczące upałów, przegrzania i ochrony zdrowia podczas wysokich temperatur.

Artykuł porządkuje mechanizmy, rozszerza zaplecze merytoryczne i daje nauczycielowi dodatkowe ćwiczenia oraz polskie źródła. Gotowy przebieg 45-minutowej lekcji, karta pracy, klucz odpowiedzi i główne ćwiczenie „Mapa ryzyka i adaptacji” znajdują się w pakiecie „Zdrowie w praktyce” dla II roku nauczania.