Dowody naukowe, badania kliniczne, grupa kontrolna, randomizacja i świadoma zgoda
„Badania potwierdzają skuteczność”.
Takie zdanie brzmi poważnie. Pojawia się na stronach produktów, w reklamach, filmach influencerów i artykułach popularnonaukowych. Samo słowo „badanie” nie mówi jednak jeszcze, czy mamy przed sobą mocny dowód.
Pięć pozytywnych opinii klientów też można nazwać „badaniem”. Podobnie ankietę przeprowadzoną wśród użytkowników sklepu albo eksperyment z udziałem kilkuset osób, w którym uczestników losowo przydzielono do dwóch grup i przez wiele miesięcy porównywano efekty.
To nie są dowody tej samej jakości.
Trzeba jeszcze sprawdzić, jak je przeprowadzono i co rzeczywiście zmierzono.
„Wziąłem i mi pomogło” – to ważna informacja, ale jeszcze nie dowód skuteczności
Jeśli ktoś mówi:
„Wziąłem preparat i następnego dnia poczułem się lepiej”,
nie ma powodu zakładać, że kłamie. Jego doświadczenie może być całkowicie prawdziwe.
Nie wiemy jednak, dlaczego nastąpiła poprawa.
Objawy mogły ustąpić samoistnie. Osoba mogła równocześnie odpocząć, zmienić dietę, przyjąć inny lek albo po prostu znaleźć się w naturalnym momencie poprawy.
Brakuje odpowiedzi na najważniejsze pytanie:
Właśnie dlatego w badaniach tak duże znaczenie ma porównanie.
Bez punktu odniesienia łatwo pomylić kolejność zdarzeń z przyczyną
Załóżmy, że 70 osób zastosowało nowy preparat i 50 z nich poczuło się lepiej.
To wygląda obiecująco. Nadal jednak nie wiemy, czy podobna poprawa nie wystąpiłaby u 48 osób bez preparatu.
Dlatego badanie może obejmować grupę kontrolną, która daje punkt odniesienia.
Grupa kontrolna nie musi oznaczać ludzi pozostawionych bez pomocy. Zależnie od projektu badania może otrzymywać na przykład:
- standardowe leczenie,
- inny lek stosowany w danej chorobie,
- placebo, jeśli jego zastosowanie jest uzasadnione i dopuszczalne.
Dlaczego uczestników przydziela się do grup losowo?
Wyobraźmy sobie, że badacz sam wybiera osoby do dwóch grup.
Do grupy nowego leku przypadkiem trafiają młodsi pacjenci z łagodniejszym przebiegiem choroby, a do grupy porównawczej – osoby starsze i bardziej obciążone.
Jeśli pierwsza grupa uzyska lepszy wynik, trudno będzie stwierdzić, ile zawdzięczamy lekowi, a ile różnicom między uczestnikami.
Randomizacja oznacza losowy przydział uczestników do grup według ustalonego planu. Ma ograniczyć systematyczne różnice między grupami i zmniejszyć ryzyko, że sam sposób ich tworzenia zniekształci wynik.
Nie oznacza:
„badanie prowadzi się przypadkowo”.
Przeciwnie. Sam przebieg badania jest wcześniej opisany w protokole.
Po co komu zaślepienie?
Oczekiwania mogą wpływać na sposób, w jaki człowiek interpretuje swoje samopoczucie albo ocenia wynik.
Dlatego część badań jest prowadzona w taki sposób, żeby uczestnik nie wiedział, do której grupy został przydzielony. W badaniu podwójnie zaślepionym tej informacji nie zna również badacz oceniający uczestnika w czasie badania.
Zaślepienie nie jest możliwe ani potrzebne w każdym rodzaju badania. Jeśli jednak można je zastosować, pomaga ograniczyć wpływ oczekiwań na ocenę wyników.
Agencja Badań Medycznych opisuje grupę kontrolną, randomizację i zaślepienie jako ważne elementy wielu badań interwencyjnych.
ABM – kwalifikacja i przebieg badania klinicznego →
Placebo nie oznacza: „zabraliśmy komuś potrzebne leczenie”
Placebo nie zawiera badanego składnika aktywnego. Może być wykorzystywane jako element porównania, ale jego zastosowanie podlega zasadom etycznym.
Jeśli istnieje skuteczne standardowe leczenie, nie można dowolnie odebrać go uczestnikom tylko po to, żeby uzyskać wygodniejszy wynik badania.
Dlatego pytanie:
„Czy grupa kontrolna dostawała placebo?”
jest dopiero początkiem.
Trzeba wiedzieć również:
czy w danej sytuacji placebo było właściwym i etycznie uzasadnionym sposobem porównania.
„Poprawa” – czyli właściwie co?
Jednym z najłatwiejszych sposobów nadinterpretowania badania jest użycie nieprecyzyjnego wyniku.
Reklama może powiedzieć:
„80% osób zauważyło poprawę”.
Przed wyciągnięciem wniosku warto sprawdzić:
- co dokładnie oznaczała „poprawa”,
- jak ją mierzono,
- kto dokonywał oceny,
- jak długo trwała obserwacja,
- ile osób uczestniczyło w badaniu,
- ile osób zrezygnowało przed końcem,
- jakie działania niepożądane odnotowano.
Zdanie:
„Nie podano działań niepożądanych”
nie jest tym samym co:
Brak informacji nie jest dowodem braku problemu.
Pięć pytań, które warto zadać przed uwierzeniem w zdanie „badania potwierdzają”
| Pytanie | Dlaczego ma znaczenie? |
|---|---|
| Z czym porównano wynik? | Bez porównania trudno ocenić, co wydarzyłoby się bez badanej metody. |
| Kto uczestniczył w badaniu? | Wyniku uzyskanego w jednej grupie nie można automatycznie przenieść na wszystkich ludzi. |
| Co dokładnie zmierzono? | Ogólne słowo „poprawa” może znaczyć bardzo różne rzeczy. |
| Jak długo obserwowano uczestników? | Krótki efekt nie mówi jeszcze, czy utrzymuje się przez miesiące albo lata. |
| Co wiadomo o bezpieczeństwie? | Skuteczność jest tylko jedną częścią oceny leczenia. |
Dlaczego lek przechodzi przez kolejne fazy badań?
Pytania dotyczące nowego leku zmieniają się wraz z rozwojem badań. Nie da się odpowiedzieć na wszystkie jednocześnie.
| Faza | W uproszczeniu – czego się dowiadujemy? |
|---|---|
| I | Pierwsze informacje o bezpieczeństwie, dawkowaniu i zachowaniu substancji w organizmie. |
| II | Czy metoda daje oczekiwany efekt w określonej chorobie i jak wygląda jej bezpieczeństwo? |
| III | Szersze porównanie skuteczności i bezpieczeństwa na większej grupie pacjentów. |
| IV | Dalsze zbieranie wiedzy po dopuszczeniu leku do obrotu. |
Ten podział jest uproszczeniem dydaktycznym. Zakres poszczególnych faz zależy od badanego produktu i projektu.
Agencja Badań Medycznych – Jak powstaje lek? →
Udział w badaniu klinicznym nie oznacza gwarancji wyleczenia
Zdanie:
„Weź udział, ta metoda na pewno cię wyleczy”
nie pasuje do świadomego podejmowania decyzji o uczestnictwie.
Badanie kliniczne właśnie dlatego jest badaniem, że część pytań dotyczących działania i bezpieczeństwa nadal wymaga odpowiedzi.
Potencjalny uczestnik powinien mieć możliwość poznania:
- celu badania,
- jego przebiegu,
- możliwych korzyści,
- ryzyka i niedogodności,
- innych możliwości leczenia,
- zasad ochrony danych,
- zasad rezygnacji z udziału.
Powinien również mieć czas na zadanie pytań.
„Podpisz tutaj, zaraz zaczynamy” – tak nie wygląda świadoma zgoda
Świadoma zgoda na udział w badaniu klinicznym nie jest samym podpisem.
Uczestnictwo jest dobrowolne. Osoba powinna otrzymać informację, mieć możliwość jej przeczytania, zadać pytania i podjąć decyzję bez nieuzasadnionej presji.
Może też odmówić udziału.
Może wycofać zgodę w trakcie badania, a rezygnacja nie pozbawia jej prawa do standardowego leczenia.
Podpis jest jej udokumentowaniem.
Ministerstwo Zdrowia – prawa pacjenta uczestniczącego w badaniu klinicznym →
Jedno dobre badanie to dużo. Kilka zgodnych dobrych badań mówi zwykle więcej
W medycynie rzadko warto budować mocny wniosek wyłącznie na jednym badaniu.
Wyniki mogą się różnić, bo badania obejmują inne grupy pacjentów, inne dawki, różny czas obserwacji albo nieco inne sposoby pomiaru.
Dlatego istnieją przeglądy systematyczne. Autorzy według wcześniej ustalonych zasad wyszukują i oceniają badania odpowiadające na konkretne pytanie.
Jeżeli wyniki można sensownie połączyć liczbowo, może zostać wykonana metaanaliza.
Nie należy jednak uczyć prostego równania:
„metaanaliza = zawsze prawda”.
AOTMiT w swoich materiałach dotyczących oceny dowodów również zwraca uwagę zarówno na typ badania, jak i jego jakość metodologiczną.
Badanie sfinansowała firma. Czy możemy je od razu wyrzucić?
Nie.
Źródło finansowania jest ważną informacją i powinno być jawne, ponieważ może tworzyć konflikt interesów. Nie oznacza jednak automatycznie, że wynik jest fałszywy.
Warto sprawdzić:
- jak zaprojektowano badanie,
- czy grupy były porównywalne,
- co mierzono,
- czy opisano działania niepożądane,
- czy wyniki odpowiadają wnioskowi autorów,
- kto finansował badanie i jakie konflikty interesów ujawniono.
To ważne również w drugą stronę: napis „badanie niezależne” sam w sobie nie gwarantuje dobrej metodologii.
Od wyniku badania do hasła reklamowego czasem jest bardzo daleko
Załóżmy, że w konkretnym badaniu:
- uczestniczyły osoby w określonym wieku,
- obserwacja trwała cztery tygodnie,
- poprawę stwierdzono u części uczestników,
- odnotowano działania niepożądane.
Reklama mówi:
Problem nie musi polegać na tym, że badanie jest fałszywe.
Może polegać na tym, że:
reklama mówi znacznie więcej, niż pozwalają powiedzieć wyniki.
To wraca do zasady znanej z wcześniejszych lekcji:
źródło może być prawdziwe, a wniosek nadal może być przesadzony.
Ta sama wiedza, ale zaczynamy od konkretu
Na stronie sklepu pojawia się informacja:
Nie zaczynamy od definicji randomizacji.
Najpierw pytamy:
- Skąd wybrano te pięć osób?
- Czy znamy osoby, którym produkt nie pomógł?
- Czy była grupa porównawcza?
- Co dokładnie oznaczało „pomogło”?
- Kto zebrał i opublikował te opinie?
Dopiero wtedy pojawiają się pojęcia:
- grupa kontrolna,
- randomizacja,
- dobór uczestników,
- konflikt interesów.
Dodatkowe ćwiczenia
1. „Co naprawdę wynika z danych?”
Uczniowie dostają trzy zdania:
Dane: w grupie A wynik poprawił się u części uczestników częściej niż w grupie B.
Wniosek 1: „W tym badaniu grupa A uzyskała lepszy wynik”.
Wniosek 2: „Preparat działa na każdego człowieka”.
Zadaniem jest wskazanie, który wniosek pozostaje w granicach danych.
2. „Czego jeszcze nie wiem?”
Nauczyciel pokazuje jedno zdanie:
„90% uczestników zauważyło poprawę”.
Każda para dopisuje jedno pytanie potrzebne przed oceną wyniku. Pytania nie mogą się powtarzać.
3. „Badanie czy opinie klientów?”
Porównujemy dwa opisy:
A. Pięciu klientów sklepu przesłało pozytywne opinie.
B. Uczestników przydzielono losowo do dwóch grup, z góry określono wynik i czas obserwacji.
Uczeń nie ma jedynie wskazać „B jest lepsze”. Wyjaśnia:
co w projekcie B pozwala na ostrożniejszą ocenę skuteczności.
4. „Zgoda czy presja?”
Porównaj:
„Proszę podpisać teraz. Nie mamy czasu na pytania”.
z:
„Proszę przeczytać informację. Może Pan/Pani zapytać o przebieg, ryzyko i inne możliwości przed podjęciem decyzji”.
Uczeń wskazuje elementy potrzebne do świadomej zgody.
Ta lekcja zbiera kilka wcześniejszych wątków
W lekcji o dezinformacji zdrowotnej pojawiło się pytanie: kto mówi i jaki przedstawia dowód? Teraz dochodzi kolejne: jak ten dowód został uzyskany?
W lekcji o AI sprawdzaliśmy, czy cytowane badanie w ogóle istnieje. Tutaj zakładamy już, że publikacja istnieje, i pytamy o jej metodę oraz ograniczenia.
W redukcji szkód wracało ostrożne wnioskowanie z danych. Zasada pozostaje ta sama: nie przypisujemy wynikowi więcej, niż rzeczywiście pokazuje.
Lekcja 23 przygotowała natomiast grunt pod świadomą zgodę. W badaniu klinicznym nabiera ona szczególnego znaczenia, ponieważ uczestnik zgadza się na udział w procedurze badawczej, a nie na gwarantowane leczenie o znanym wyniku.
Na tym kończymy metodologię. Następna lekcja wraca do codziennego systemu opieki
W lekcji 24 pytamy:
„Skąd wiadomo, że metoda została wiarygodnie zbadana?”
Lekcja 25 będzie dotyczyła zupełnie innej decyzji:
„Gdzie zwrócić się po pomoc – POZ, NiŚOZ, AOS, SOR czy szpital?”
Nie rozwijamy więc tutaj organizacji systemu ochrony zdrowia ani zasad kierowania do konkretnych placówek.
Bezpieczeństwo lekcji
Nie organizujemy w klasie:
- testowania leków, suplementów ani innych produktów,
- eksperymentów dotyczących zdrowia uczniów,
- zbierania danych o diagnozach, lekach czy objawach,
- publicznego oceniania, czy konkretnemu uczniowi „działa” jego leczenie.
Do nauki metodologii wystarczą dane fikcyjne i gotowe przykłady.
„Badania potwierdzają” może być początkiem dobrej informacji. Nigdy nie powinno być jej końcem.
Zanim przyjmiemy wniosek, trzeba wiedzieć kogo badano, z czym porównano wynik, co zmierzono, jak długo trwała obserwacja i czego z tych danych nadal nie wiadomo.
Biblioteczka nauczyciela
Pojęcia i źródła do lekcji
Badanie kliniczne
Badanie prowadzone z udziałem ludzi według wcześniej ustalonego planu, służące m.in. ocenie działania i bezpieczeństwa metod leczenia lub produktów leczniczych.
Grupa kontrolna
Grupa służąca jako punkt odniesienia dla wyników grupy otrzymującej badaną interwencję. Może otrzymywać standardowe leczenie, aktywny lek porównawczy lub – gdy jest to właściwe – placebo.
Randomizacja
Losowy przydział uczestników do grup według planu badania. Ma ograniczyć systematyczne różnice między porównywanymi grupami.
Zaślepienie
Sposób prowadzenia badania, w którym uczestnik, a w części projektów również badacz, nie wie, do której grupy został przydzielony uczestnik. Pomaga ograniczyć wpływ oczekiwań na ocenę wyniku.
Placebo
Preparat lub procedura pozbawiona badanego aktywnego składnika. Zastosowanie placebo musi być uzasadnione projektem i wymaganiami etycznymi.
Przegląd systematyczny
Opracowanie, w którym badania dotyczące konkretnego pytania wyszukuje się i ocenia według wcześniej określonych zasad.
Jego wartość zależy m.in. od jakości badań, które zostały włączone.
Metaanaliza
Metoda ilościowego łączenia wyników wielu badań, gdy ich dane nadają się do takiego zestawienia.
Sama obecność metaanalizy w tytule publikacji nie zwalnia z oceny jakości włączonych badań.
Świadoma zgoda uczestnika
Dobrowolna decyzja podjęta po uzyskaniu informacji o badaniu i możliwości zadawania pytań. Uczestnik może odmówić udziału albo wycofać zgodę.
Ministerstwo Zdrowia – prawa uczestnika badania klinicznego →
Konflikt interesów
Sytuacja, w której interes finansowy, zawodowy lub inny może wpływać na ocenę albo przedstawienie wyników. Konflikt interesów powinien być ujawniany i uwzględniany przy ocenie publikacji.
Nie oznacza automatycznie, że wynik jest fałszywy.
Gdzie czytać dalej?
Agencja Badań Medycznych – Jak powstaje lek? Fazy badań klinicznych →
Agencja Badań Medycznych – prawa i obowiązki uczestnika →
ABM – przebieg badania: grupa kontrolna, randomizacja i zaślepienie →
ABM – filmy edukacyjne o badaniach klinicznych →
ABM – „Podstawowa terminologia w badaniach klinicznych” →
Nie pytamy tylko, czy ktoś pokazał badanie. Pytamy: jak je zaprojektowano, z czym porównano wynik, co zmierzono, jak długo obserwowano uczestników i czy wniosek nie mówi więcej niż dane.
Artykuł rozwija rozumienie dowodów naukowych, randomizacji, grupy kontrolnej, faz badań i świadomej zgody. Gotowy przebieg lekcji, karta pracy i sprawdzenie umiejętności znajdują się w pakiecie dla II roku nauczania.
Zdrowa Lekcja na tydzień 💙
Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.
Zapisz się na newsletter →