„Zawsze ja muszę ustąpić”. O potrzebach i odpowiedzialności w rodzinie
Wspólne obowiązki, różne potrzeby i spory o codzienne sprawy. Jak rozmawiać o wpływie nastolatka na atmosferę w domu, nie obciążając go odpowiedzialnością za problemy dorosłych?
W jednym mieszkaniu ktoś próbuje się uczyć, ktoś odpoczywa po pracy, a ktoś inny chce posłuchać muzyki. Nie da się zawsze spełnić wszystkich oczekiwań jednocześnie. Trzeba uzgadniać, kto z czego korzysta, kiedy potrzebna jest cisza i jak podzielić obowiązki. Samo pojawienie się sporu niewiele jeszcze mówi o jakości rodzinnych relacji.
Więcej dowiadujemy się z tego, jak domownicy traktują się podczas nieporozumienia. Czy można wyjaśnić swoje stanowisko? Czy ustalenia są zrozumiałe? Czy osoba, której zrobiono przykrość, ma prawo o tym powiedzieć? A może spokój zależy głównie od tego, że jedna osoba stale rezygnuje z własnych potrzeb?
Uczeń może wpływać na wspólny dzień: dotrzymać ustalenia, uprzedzić o zmianie planów, posprzątać po sobie, wysłuchać rodzeństwa. Nie ma jednak takich samych możliwości ani takiej samej odpowiedzialności jak dorosły. Lekcja o współpracy w rodzinie powinna zachować tę różnicę.
Po lekcji o bliskich relacjach
W lekcji 25 rozmawialiśmy o wzajemności i odrębności dwóch osób. W rodzinie również trzeba uwzględniać różne potrzeby, ale dochodzi do tego zależność dziecka od opiekunów. Nastolatek może współdecydować o wielu codziennych sprawach. Zapewnienie opieki i bezpieczeństwa nadal należy do dorosłych.
Atmosfera w domu powstaje w zwykłych sytuacjach
Atmosfera rodzinna to sposób, w jaki domownicy doświadczają codziennych relacji: czy czują się bezpieczni, dostrzegani i traktowani z szacunkiem, jak rozmawiają i co dzieje się, gdy pojawia się trudność. Wpływają na nią powtarzające się reakcje, nie tylko wyjątkowe wydarzenia.
Załóżmy, że uczeń zapomniał oddać ważny formularz. W jednym domu rozmowa dotyczy tego, jak naprawić pomyłkę. W innym pojawia się wyśmiewanie, porównywanie z rodzeństwem i przypominanie wszystkich dawnych błędów. Sam formularz pozostaje ten sam, ale sposób potraktowania dziecka jest zupełnie inny.
Zainteresowanie nie musi oznaczać długiej rozmowy przy każdym powrocie ze szkoły. Może polegać na wysłuchaniu odpowiedzi, zapamiętaniu ważnej sprawy i wróceniu do niej później. UNICEF podkreśla przy tym, że kontakt z nastolatkiem warto budować także wokół wspólnych zainteresowań i przyjemnych chwil, a nie wyłącznie problemów do rozwiązania. [1]
Rodziny różnią się składem i organizacją życia. Uczeń może mieszkać z obojgiem rodziców, jednym z nich, z dziadkami, w rodzinie zastępczej albo spędzać czas w dwóch domach. Na zajęciach nie oceniamy, która z tych sytuacji tworzy „lepszą rodzinę”. Przyglądamy się zachowaniom i warunkom opieki.
Znaczenie mają również możliwości domowników. Nie każda rodzina ma osobny pokój dla każdego dziecka ani warunki do wspólnego obiadu o stałej godzinie. Propozycje współpracy powinny uwzględniać pracę zmianową, dojazdy, stan zdrowia i warunki mieszkaniowe. Trudności organizacyjnych nie naprawi samo zalecenie, żeby wszyscy znaleźli więcej czasu.
Ta sama potrzeba może mieć kilka rozwiązań
W rozmowie łatwo pomylić potrzebę z konkretnym żądaniem. Potrzeba opisuje to, co jest ważne dla funkcjonowania człowieka, natomiast sposób jej zaspokojenia jest proponowanym działaniem. Potrzebuję odpoczynku, ale nie wynika z tego, że wszyscy domownicy muszą przez całe popołudnie zachowywać się dokładnie tak, jak sobie życzę.
Rozważmy fikcyjny przykład. Uczeń chce przygotować się do sprawdzianu i domaga się, żeby brat natychmiast opuścił wspólny pokój. Potrzeba skupienia jest zrozumiała. Wyjście brata to jedno z możliwych rozwiązań, ale być może da się także ustalić czas ciszy albo skorzystać z innego miejsca. Najpierw trzeba poznać sytuację obu osób.
Podobnie troska dorosłego o bezpieczeństwo nastolatka może prowadzić do rozmowy o godzinie powrotu, sposobie dojazdu i kontakcie w razie zmiany planu. Samo zdanie „martwię się” nie wyjaśnia jeszcze, jakie ustalenie jest potrzebne. Nazwanie konkretnej obawy ułatwia szukanie rozwiązania.
Autonomia w rodzinie oznacza możliwość wyrażania własnego zdania i uczestniczenia w decyzjach odpowiednio do wieku i sytuacji. Nie oznacza, że każde życzenie dziecka musi zostać spełnione. Dorosły może odmówić i wyjaśnić przyczynę, nie odbierając nastolatkowi prawa do rozczarowania ani do zadania pytania. [2]
Nie każda sprawa nadaje się jednak do kompromisu. Można uzgodnić kolejność korzystania z łazienki czy porę wykonania zadania domowego. Prawo do ochrony przed poniżaniem i przemocą nie jest czymś, z czego jedna osoba powinna częściowo zrezygnować, żeby pozostałe były zadowolone.
Jak rozmowa o jednej sprawie zamienia się w kłótnię o wszystko
Załóżmy, że na stole zostały naczynia. Zamiast prośby o ich sprzątnięcie pada: „Ciebie nigdy nic nie obchodzi”. Uczeń odpowiada: „A wy zawsze się czepiacie”. Od tej chwili rozmowa dotyczy już całego charakteru domowników i historii ich relacji. Pierwotne zadanie schodzi na dalszy plan.
Taki przykład pomaga wyjaśnić różnicę między opisem zachowania a oceną osoby. „Naczynia zostały na stole” wskazuje konkretną sprawę. „Jesteś nieodpowiedzialny” jest ogólną etykietą. FDDS w materiale o rozmowie w rodzinie zaleca odnoszenie się do zachowań, nazywanie uczuć i pozostawienie miejsca na odpowiedź rozmówcy. [3]
Komunikat zaczynający się od „ja” również może zawierać oskarżenie. „Czuję, że jesteś samolubny” nadal ocenia człowieka. Bardziej użyteczna będzie wypowiedź: „Nie mogę teraz usiąść do nauki, bo na biurku leżą twoje rzeczy. Zabierzesz je?”. Nie trzeba mówić językiem podręcznika psychologii, żeby jasno określić problem.
Rozmowę można odłożyć, gdy napięcie utrudnia słuchanie. W przykładowym dialogu dorosły mówi: „Jestem teraz zdenerwowany. Wróćmy do tego po kolacji”. Istotne jest późniejsze dotrzymanie tej zapowiedzi. Samo odsunięcie tematu, do którego nigdy nie wolno wrócić, nie daje dziecku możliwości wyjaśnienia swojej perspektywy.
Granica tego ćwiczenia: spokojniejsze sformułowanie może ułatwić rozmowę, lecz nie pozwala sterować cudzą reakcją. Jeśli dorosły odpowiada groźbą lub upokorzeniem, nie oznacza to, że uczeń źle zastosował komunikat „ja”.
Sprawiedliwie nie zawsze znaczy jednakowo
Rodzeństwo może mieć różne obowiązki, godziny powrotu i zakres samodzielności. Różnice bywają uzasadnione wiekiem, stanem zdrowia czy aktualnymi możliwościami. Warto jednak umieć wyjaśnić, z czego wynikają, zamiast kończyć rozmowę zdaniem „bo jesteś starsza”.
Sprawiedliwy podział uwzględnia możliwości i obciążenie osób, a nie tylko liczbę przydzielonych zadań. Dwie czynności mogą wymagać zupełnie innego czasu. Znaczenie ma też to, czy ktoś musi stale pamiętać o wszystkich sprawach i przypominać o nich pozostałym. To propozycja kryteriów do analizy fikcyjnego przykładu, nie gotowy przepis dla każdej rodziny.
W rodzinie wielodzietnej jest więcej potrzeb do uzgodnienia: wspólna przestrzeń, kolejność korzystania ze sprzętu, różne pory nauki i odpoczynku. Starsze dzieci mogą pomagać młodszym, ale nie powinny automatycznie ustępować w każdej sprawie. Organizowanie opieki pozostaje zadaniem dorosłych.
FDDS zwraca uwagę, że przy sporach rodzeństwa pomocne są wspólnie omówione reguły korzystania z rzeczy i wykonywania obowiązków. Zasada musi być jednak możliwa do zastosowania. Gdy nie uwzględnia choroby, wyjątkowego obciążenia albo zmiany planu, potrzebne jest ponowne ustalenie, a nie zarzut, że ktoś „psuje rodzinny porządek”. [4]
Pomoc w domu a przejmowanie roli dorosłego
Wyniesienie śmieci, przygotowanie prostego posiłku czy uzgodniona pomoc rodzeństwu nie świadczą same w sobie o nadmiernym obciążeniu. Żeby ocenić sytuację, trzeba wiedzieć więcej: ile czasu zajmuje zadanie, czy jest bezpieczne, kto pomaga w razie trudności i czy dziecko ma czas na naukę, sen oraz kontakty z innymi.
Parentyfikacja oznacza odwrócenie ról, w którym dziecko przejmuje odpowiedzialność należącą do dorosłych, ponad swoje możliwości rozwojowe i kosztem własnych potrzeb. Katarzyna Schier rozróżnia jej wymiar instrumentalny, związany z działaniem, oraz emocjonalny. [5]
Parentyfikacja instrumentalna
Może dotyczyć przejmowania opieki nad domem, rodzeństwem lub dorosłym w takim zakresie, że dziecko staje się główną osobą odpowiedzialną za wykonanie zadań. Nie rozstrzyga tego pojedyncza czynność. Ważne jest, czy bez jej wykonania przez dziecko podstawowe sprawy rodziny pozostają niezabezpieczone i czy nie odbywa się to kosztem jego rozwoju.
Parentyfikacja emocjonalna
Dziecko może również pełnić funkcję stałego powiernika, pocieszyciela lub mediatora dorosłych. Pilnuje ich nastroju, słucha problemów, z którymi nie umie sobie poradzić, i czuje, że powinno przywrócić wszystkim spokój. Takie obciążenie bywa mniej widoczne niż wiele godzin obowiązków. [5]
Nie chodzi o zakaz mówienia dziecku, że dorosły jest zmęczony, smutny albo się martwi. Można przekazać informację: „Mamy teraz trudniejszą sytuację finansową, dlatego ograniczamy wydatki. Szukamy rozwiązania”. Inne znaczenie ma wielokrotne pytanie nastolatka, co rodzic powinien zrobić z długami, i oczekiwanie, że to on uspokoi dorosłego.
Nie zakładamy przy tym, że każda rodzina przechodząca chorobę, utratę pracy lub rozstanie odwraca role. Potrzebne jest sprawdzenie rzeczywistego obciążenia. Dorośli mogą sami potrzebować pomocy w organizacji życia; wskazanie tej potrzeby nie wymaga obwiniania ich za sam fakt przeżywania kryzysu.
Dziecko pomiędzy dorosłymi
Konflikt lojalności pojawia się, gdy dziecko odbiera kontakt lub zgodę z jedną bliską osobą jako nielojalność wobec drugiej. Może na przykład obawiać się, że opowiedzenie o udanym weekendzie z tatą sprawi przykrość mamie. Nie powinno być zmuszane do wybierania, którego rodzica ma bardziej lubić.
W języku psychologii rodzin triangulacją nazywa się włączanie trzeciej osoby w napięcie pomiędzy dwiema innymi. W omawianej sytuacji dziecko może zostać posłańcem, sędzią albo sojusznikiem w sporze dorosłych. Nie każda rozmowa w trzy osoby ma taki charakter; chodzi o rolę, jaką otrzymuje dziecko.
Przygotowując lekcję, warto odróżnić przekazanie neutralnej informacji organizacyjnej od obowiązku uzgadniania spornych decyzji za rodziców. Zdanie „przekonaj mamę, żeby wreszcie się zgodziła” wymaga od nastolatka znacznie więcej niż zwykłego zapamiętania godziny spotkania.
Dziecko może powiedzieć, że sytuacja je obciąża, i szukać wsparcia. Nie odpowiada za utrzymanie związku dorosłych ani powodzenie ich rozmów. Jeśli boi się odezwać w domu, może najpierw porozmawiać z zaufanym nauczycielem lub szkolnym specjalistą. Materiał FDDS o kłótniach rodziców pomaga nazwać przeżycia dziecka bez wymagania od niego rozwiązania rodzinnego sporu. [6]
Dwie sytuacje do omówienia
Wspólny pokój
Ola dzieli pokój z młodszym bratem. Próbuje przygotować się do sprawdzianu, kiedy brat ogląda na tablecie głośne filmiki. Mama odpowiada na jej prośbę o ciszę: „Jesteś starsza, spróbuj go zrozumieć”. Ola zabiera tablet i wybucha kłótnia. W mieszkaniu nie ma wolnego pokoju, ale przy kuchennym stole można usiąść po kolacji.
Pytania do rozmowy: jakie potrzeby obu osób pominięto? Za co odpowiada Ola, a co powinien zorganizować dorosły? Czy sam wiek jest wystarczającym powodem, żeby zawsze ustępowała?
Omówienie dla nauczyciela
Ola potrzebuje warunków do nauki, a brat ma prawo do odpoczynku i zabawy. Samo oglądanie filmów nie jest problemem, ale głośność utrudnia siostrze wykonanie zadania. Zabranie tabletu przez Olę nie rozwiązuje sposobu korzystania ze wspólnej przestrzeni.
Dorosły powinien pomóc ustalić wykonalne zasady: na przykład czas ciszy w pokoju, oglądanie bez dźwięku lub zmianę miejsca, jeśli jest dostępne. Skorzystanie ze stołu po kolacji może być częścią rozwiązania, ale nie powinno oznaczać, że Ola zawsze musi czekać z nauką do wieczora.
Możliwa odpowiedź ucznia: „Ola nie powinna zabierać rzeczy brata, ale jej potrzeba ciszy też się liczy. Mama powinna pomóc ustalić warunki dla obojga”. Z tej sytuacji nie wynika rozpoznanie parentyfikacji. Widać natomiast nieuzgodnione zasady i potrzebę udziału dorosłego.
„Tylko ty mnie rozumiesz”
Po utracie pracy mama Hani często wieczorami opowiada córce o rachunkach i obawie przed przyszłością. Pyta ją, co powinna zrobić, i powtarza: „Tylko ty mnie rozumiesz”. Hania od kilku tygodni długo nie śpi. Zaczęła rezygnować z zajęć teatralnych, żeby mama nie zostawała sama. Wychowawcy mówi, że nie może jej teraz dokładać swoich problemów.
Pytania do rozmowy: co wskazuje na obciążenie Hani? Czym różni się poinformowanie dziecka o trudnościach od oczekiwania, że będzie je rozwiązywać? Jakiej pomocy potrzebują tu dziecko i dorosły?
Omówienie dla nauczyciela
W opisie istotne są powtarzające się oczekiwania, utrata snu, rezygnowanie z własnych zajęć i przekonanie, że Hania nie ma już miejsca na swoje trudności. Nie oceniamy rodziny za utratę pracy. Zajmujemy się tym, że dziecko zaczęło odpowiadać za emocjonalne podtrzymywanie dorosłego.
Wychowawca może powiedzieć: „Rozumiem, że martwisz się o mamę. Ty też potrzebujesz snu i kogoś, kto cię wysłucha. Porozmawiajmy z pedagogiem, jak znaleźć wsparcie dla was obojga”. Dalsze działania powinny pomóc mamie dotrzeć do odpowiednich dorosłych i instytucji, zamiast pozostawiać Hanię w roli jedynej powierniczki.
Nie zadajemy Hani planowania rodzinnego budżetu jako ćwiczenia z zaradności. Nie każemy jej też samodzielnie „naprawić granic” w rozmowie z mamą. Uczeń może nazwać przeciążenie i poprosić o pomoc; organizowanie dalszego wsparcia należy do dorosłych.
Kiedy kończy się zwykły spór
Nie każda odmowa rodzica, różnica zdań czy złość jest przemocą. Dorosły może stawiać wymagania, ograniczać niebezpieczne zachowania i podejmować decyzje, z którymi dziecko się nie zgadza. Nie daje mu to prawa do bicia, zastraszania ani poniżania.
Przemoc wiąże się z krzywdzeniem i naruszaniem praw lub dóbr drugiej osoby, przy wykorzystywaniu przewagi. Może mieć charakter fizyczny, ale także psychiczny. Nie trzeba zobaczyć obrażeń, żeby potraktować zgłoszenie zagrożenia poważnie. [7]
Przy powtarzających się groźbach rada „spróbuj powiedzieć to spokojniej” nie odpowiada na najważniejszy problem. Dziecko nie powinno być odsyłane do samodzielnego negocjowania z osobą, której się boi. Potrzebuje oceny bezpieczeństwa i działania dorosłych. Za przemoc odpowiada osoba, która ją stosuje, niezależnie od tonu wypowiedzi dziecka. [7]
Na zajęciach można uczyć rozpoznawania tej granicy bez odgrywania scen przemocy. Uczeń powinien wiedzieć, że nie musi sam nazywać zdarzenia prawnie ani zdobywać dowodów, zanim powie komuś bezpiecznemu, co się dzieje.
Co właściwie oznacza, że „w domu jest cicho”?
Przeczytaj dwa fikcyjne opisy. W obu po nieporozumieniu zapada cisza. Uczniowie ustalają, czego można się z niej dowiedzieć o sytuacji bohaterów i jakich informacji dostarcza dopiero cały opis.
Opis A. Po sporze o godzinę powrotu tata mówi: „Potrzebuję chwili. Po kolacji wrócimy do rozmowy”. Wieczorem wysłuchuje propozycji córki i wyjaśnia, na co może się zgodzić. Ustalenie nie spełnia wszystkich jej oczekiwań, ale dziewczyna może zadawać pytania.
Opis B. Chłopiec przestaje mówić, że przeszkadzają mu wyzwiska pod jego adresem. Kiedy wcześniej protestował, dorosły groził mu uderzeniem. Teraz woli milczeć, bo obawia się, że sytuacja się powtórzy.
Polecenie: wyjaśnijcie, dlaczego sama cisza nie wystarcza do oceny atmosfery w domu. Wskażcie, gdzie potrzebna jest rozmowa o ustaleniach, a gdzie przede wszystkim ochrona dziecka.
Możliwe odpowiedzi i zamknięcie
W opisie A przerwa ma określony koniec, a rozmowa rzeczywiście zostaje podjęta. Dziewczyna nie otrzymuje wszystkiego, czego chciała, ale może przedstawić stanowisko. Nie wystarcza to do oceny całej rodziny, lecz pokazuje sposób przeprowadzenia tej rozmowy.
W opisie B milczenie wiąże się z obawą przed krzywdzeniem. Brak dalszej kłótni nie oznacza rozwiązania problemu. Chłopiec potrzebuje pomocy bezpiecznego dorosłego, a nie zadania, żeby następnym razem stanowczej wyraził swoje potrzeby.
Uznaj odpowiedzi, które odnoszą się do opisanych zachowań i możliwości dziecka. Nie wystarczy stwierdzenie, że jedna rodzina jest „dobra”, a druga „zła”. W ćwiczeniu nie oceniamy rodzin uczniów i nie prosimy o porównywanie tych opisów z własnym domem.
Co zrobić, gdy uczeń odniesie temat do własnego domu?
Lekcja nie powinna wymagać przedstawiania rodzinnych konfliktów, podziału obowiązków ani oceniania opiekunów. Można jednak usłyszeć spontaniczne: „U mnie też tak jest”. Wtedy warto zaproponować rozmowę bez obecności klasy, zamiast prosić o szczegóły przy wszystkich.
Gdy pojawia się informacja o krzywdzeniu, dorosły słucha spokojnie i traktuje wypowiedź poważnie. Nie obraża rodziny ucznia ani nie pyta, dlaczego wcześniej niczego nie powiedział. Dziecko może jednocześnie kochać opiekuna, bać się go i martwić o konsekwencje zgłoszenia. Materiał Niebieskiej Linii pokazuje, dlaczego te przeżycia wymagają uważnej reakcji. [8]
Nauczyciel nie obiecuje całkowitej tajemnicy. Wyjaśnia, że potrzebuje włączyć osoby odpowiedzialne za bezpieczeństwo, i uruchamia właściwe procedury szkoły. Nie urządza publicznego wyjaśniania sprawy ani mediacji dziecka z osobą wskazaną jako krzywdząca. Kontakt z opiekunami musi uwzględniać bezpieczeństwo ucznia.
Po zajęciach uczeń powinien potrafić wskazać, za jakie własne działanie odpowiada, co można wspólnie uzgodnić i z czym potrzebuje zwrócić się do dorosłego. Nie musi wychodzić z gotowym planem naprawienia rodziny. W kolejnej lekcji przyjrzymy się dokładniej temu, jak poczucie obowiązku i lojalności bywa wykorzystywane do wywierania nacisku.
Biblioteczka nauczyciela / Pojęcia i źródła do lekcji
Atmosfera rodzinna — codzienne doświadczenie relacji w rodzinie, związane m.in. z poczuciem bezpieczeństwa, komunikacją, wsparciem i sposobem reagowania na trudności.
Autonomia — możliwość wyrażania własnego zdania i uczestniczenia w decyzjach odpowiednio do wieku, możliwości i sytuacji.
Parentyfikacja — odwrócenie ról, w którym dziecko przejmuje ponad swoje możliwości odpowiedzialność należącą do dorosłych. Może dotyczyć zadań praktycznych lub opieki emocjonalnej.
Konflikt lojalności — przeżywanie sytuacji, w której kontakt lub zgoda z jedną bliską osobą wydają się zdradą drugiej.
Triangulacja — włączanie trzeciej osoby w napięcie między dwiema innymi. W omawianym kontekście dziecko może otrzymywać rolę pośrednika, sędziego lub sojusznika w sporze dorosłych.
Kompromis — uzgodnienie uwzględniające różne stanowiska, zwykle wymagające ustępstw.
1. UNICEF Polska — kontakt z nastolatkiem
„11 wskazówek, jak rozmawiać z nastolatkiem z empatią i zrozumieniem” . Materiał dla dorosłych o zainteresowaniu, słuchaniu i podtrzymywaniu kontaktu.
2. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę — różnice zdań z rodzicami
„Kłócę się z rodzicami” . Punkt wyjścia do rozróżnienia prawa do własnego zdania i oczekiwania, że każda prośba zostanie spełniona.
3. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę — rozmowa w rodzinie
„Jak rozmawiać w rodzinie?” . Krótki materiał o wyborze momentu rozmowy, opisywaniu zachowań i nazywaniu przeżyć. Można wykorzystać wybrany fragment do analizy fikcyjnej wypowiedzi.
4. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę — relacje z rodzeństwem
„Nie dogaduję się z rodzeństwem” . Materiał o sporach dotyczących rzeczy, wspólnej przestrzeni i obowiązków. Pomaga przygotować przykłady bez przypisywania starszemu dziecku odpowiedzialności rodzica.
5. Katarzyna Schier — parentyfikacja
„Formy pomocy niewidzialnym dzieciom, czyli tym, które doświadczyły odwrócenia ról w rodzinie” , „Dziecko Krzywdzone. Teoria, badania, praktyka”, 17(4), 2018. Opracowanie teoretyczne z odniesieniami do badań i przykładów klinicznych. Zaplecze do rozróżnienia obciążenia instrumentalnego i emocjonalnego.
6. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę — przeżycia dziecka wobec sporu dorosłych
„Moi rodzice się kłócą” . Materiał pomagający nazwać niepokój, smutek i potrzebę wsparcia.
7. Niebieska Linia — rozpoznawanie krzywdzenia
„Przemoc — definicja zjawiska przemocy domowej” . Materiał do przygotowania nauczyciela: przewaga, naruszanie praw, skutki krzywdzenia i odpowiedzialność osoby stosującej przemoc.
8. Niebieska Linia — pierwsza reakcja dorosłego
„Jak wspierać dziecko, które doznało przemocy?” . Wskazówki dotyczące spokojnego wysłuchania, nieobwiniania dziecka i wyjaśniania dalszej pomocy.
9. Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży
FDDS: „O 116 111” . Informacje o bezpłatnej, całodobowej dostępności oraz granicach poufności związanych z bezpieczeństwem.
10. Numer alarmowy 112
Zdrowa Lekcja na tydzień 💙
Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.
Zapisz się na newsletter →