Uczeń ma nie tylko wiedzieć, ale również potrafić działać
Nowa podstawa programowa mocniej podkreśla praktyczne wykorzystywanie wiedzy, samodzielność, współpracę oraz sprawczość ucznia. Jednym z pojęć, które pojawia się w tym kontekście, jest doświadczenie edukacyjne. Co ono właściwie oznacza na lekcjach edukacji zdrowotnej? Czy każde ćwiczenie jest doświadczeniem edukacyjnym? I co nauczyciel może w takiej sytuacji oceniać?
Doświadczenie edukacyjne nie jest kolejnym sprawdzianem ani nowym rodzajem stopnia. Nie oznacza również, że nauczyciel powinien oceniać prywatny styl życia ucznia, jego stan zdrowia albo sytuację rodzinną.
To zaplanowana sytuacja, w której uczeń wykorzystuje wiedzę w praktycznym działaniu: analizuje problem, podejmuje decyzję, współpracuje, sprawdza informacje, tworzy rozwiązanie, obserwuje skutki działania i wyciąga wnioski.
Spis treści
Czym jest doświadczenie edukacyjne?
W nowej podstawie programowej doświadczenia edukacyjne zostały opisane jako działania o charakterze praktycznym, które wspierają rozwój osobisty, psychiczny, społeczny i fizyczny ucznia, wzmacniają kompetencje fundamentalne i przekrojowe oraz rozwijają komunikację i współpracę.
Najprościej można powiedzieć, że doświadczenie edukacyjne powstaje wtedy, gdy uczeń:
- spotyka się z konkretnym problemem lub zadaniem;
- korzysta ze zdobytej wiedzy;
- podejmuje działanie albo decyzję;
- obserwuje przebieg lub rezultat działania;
- uzasadnia swój wybór;
- formułuje wnioski i dokonuje refleksji.
Ważne: doświadczenie edukacyjne nie jest automatycznie osobnym składnikiem oceny. Może być wykorzystane do oceniania kształtującego, samooceny, informacji zwrotnej albo – po wcześniejszym określeniu kryteriów – do ustalenia oceny bieżącej.
Nie każde ćwiczenie będzie więc doświadczeniem edukacyjnym. Przepisanie definicji, uzupełnienie prostych luk albo odtworzenie informacji z podręcznika może sprawdzać wiedzę, ale zazwyczaj nie wymaga samodzielnego zastosowania jej w nowej sytuacji.
Doświadczenie edukacyjne na edukacji zdrowotnej
Edukacja zdrowotna szczególnie dobrze nadaje się do pracy opartej na doświadczeniu. Jej celem nie jest wyłącznie przekazanie definicji dotyczących zdrowia, lecz przygotowanie ucznia do podejmowania świadomych decyzji, rozpoznawania zagrożeń, korzystania z wiarygodnych informacji i dbania o zdrowie własne oraz innych osób.
W wymaganiach podstawy programowej pojawia się wiele czasowników wskazujących na działanie. Uczeń ma między innymi:
- mierzyć i monitorować wybrane parametry;
- planować i komponować posiłki;
- sprawdzać jakość powietrza lub poziom hałasu;
- analizować informacje i rozpoznawać dezinformację;
- planować aktywność i odpoczynek;
- formułować argumenty;
- organizować działania promujące zdrowie;
- proponować sposoby reagowania w sytuacji zagrożenia.
Takie wymagania nie muszą być realizowane wyłącznie za pomocą kart pracy. Mogą stać się punktem wyjścia do krótkiej obserwacji, symulacji, zadania problemowego, projektu, badania, kampanii szkolnej albo praktycznego ćwiczenia.
Więcej o przekładaniu zapisów podstawy programowej na konkretne osiągnięcia ucznia przeczytasz w artykule: Wymagania edukacyjne z edukacji zdrowotnej – jak przygotować je zgodnie z programem nauczania?
Po czym poznać dobrze zaplanowane doświadczenie edukacyjne?
Dobre doświadczenie edukacyjne nie musi być rozbudowanym projektem trwającym kilka tygodni. Może zmieścić się w jednej lekcji. Powinno jednak zawierać kilka ważnych elementów.
| Element | Pytanie nauczyciela |
|---|---|
| Powiązanie z wymaganiem | Które wymaganie podstawy programowej realizuje zadanie? |
| Praktyczne działanie | Co uczeń rzeczywiście zrobi, sprawdzi, zaplanuje lub przeanalizuje? |
| Samodzielność | W którym momencie uczeń podejmie własną decyzję? |
| Rezultat | Po czym będzie można rozpoznać, że osiągnął cel? |
| Refleksja | Jak uczeń wyjaśni, czego się nauczył i jakie wyciąga wnioski? |
Doświadczenie powinno być adekwatne do wieku, bezpieczne i możliwe do wykonania w warunkach szkolnych. Nie może być jedynie atrakcyjnym dodatkiem niezwiązanym z celem lekcji.
Jak zaplanować doświadczenie edukacyjne krok po kroku?
Krok 1. Wybierz konkretne wymaganie podstawy programowej
Nie zaczynaj od pomysłu na ciekawą zabawę. Najpierw ustal, czego uczeń ma się nauczyć i jaki zapis podstawy programowej będzie realizowany.
Krok 2. Zapisz osiągnięcie ucznia
Osiągnięcie powinno opisywać obserwowalne działanie, na przykład: uczeń analizuje wiarygodność informacji, planuje rozwiązanie, uzasadnia wybór albo przedstawia wnioski.
Krok 3. Przygotuj bezpieczną sytuację zadaniową
Uczeń może pracować na fikcyjnym opisie przypadku, zestawie danych, przygotowanych etykietach produktów, przykładowym rozkładzie dnia albo materiale informacyjnym. Dzięki temu nie musi ujawniać prywatnych informacji.
Krok 4. Ustal rezultat pracy
Rezultatem może być plan, plakat, argumentacja, instrukcja postępowania, karta obserwacji, analiza źródła, propozycja kampanii albo krótka prezentacja.
Krok 5. Podaj kryteria przed rozpoczęciem zadania
Uczeń powinien wiedzieć, na co nauczyciel będzie zwracał uwagę. Kryteria nie mogą pojawić się dopiero po oddaniu pracy.
Krok 6. Zakończ działanie refleksją
Refleksja może składać się z trzech krótkich pytań:
- Co udało się ustalić?
- Na jakiej podstawie podjęliśmy decyzję?
- Co można byłoby zrobić inaczej?
Praktyczne zadanie powinno być spójne z programem nauczania. Program pomaga nauczycielowi ustalić kolejność treści, przewidywane osiągnięcia i sposoby sprawdzania postępów. Zobacz również: program nauczania edukacji zdrowotnej dla klas IV–VIII.
Przykłady doświadczeń edukacyjnych dla klas IV–VIII
Klasy IV–VI
| Temat | Praktyczne działanie ucznia |
|---|---|
| Wizyta lekarska | Uczeń przygotowuje na podstawie fikcyjnego przypadku listę informacji i pytań potrzebnych podczas wizyty. |
| Hałas a zdrowie | Grupa sprawdza poziom hałasu w wybranych częściach szkoły i proponuje sposoby jego ograniczenia. |
| Zdrowy posiłek | Uczeń komponuje przykładowy posiłek z przygotowanego zestawu produktów i uzasadnia wybór. |
| Informacje o zdrowiu | Uczeń porównuje dwa źródła i wskazuje, które jest bardziej wiarygodne oraz dlaczego. |
Klasy VII–VIII
| Temat | Praktyczne działanie ucznia |
|---|---|
| Aktywność i odpoczynek | Uczeń analizuje przykładowy plan doby i proponuje zmiany sprzyjające równowadze między ruchem, snem, nauką i odpoczynkiem. |
| Promocja zdrowia | Zespół opracowuje krótką szkolną kampanię zachęcającą do aktywnego transportu albo ograniczenia bezruchu. |
| Dezinformacja | Uczeń weryfikuje przykładową tezę dotyczącą zdrowia, porównując autora, datę, źródła i dowody. |
| Przestrzeń dostępna | Grupa analizuje wybraną część szkoły i proponuje rozwiązania ułatwiające funkcjonowanie osobom z niepełnosprawnościami. |
Przed wykorzystaniem filmu, aplikacji, karty pracy lub materiału przygotowanego przez zewnętrzną organizację warto sprawdzić jego zgodność z podstawą i programem. Pomocny może być poradnik: Jak wybrać materiały do edukacji zdrowotnej zgodne z podstawą programową?
Co można oceniać podczas doświadczenia edukacyjnego?
Ocenie powinny podlegać te elementy, które wynikają z wymagań edukacyjnych i są możliwe do zaobserwowania. Nie należy oceniać samego faktu, że uczeń był aktywny albo przygotował estetyczny plakat.
Nauczyciel może brać pod uwagę:
- poprawność wykorzystanej wiedzy;
- umiejętność zastosowania wiedzy w konkretnej sytuacji;
- dobór i weryfikację źródeł;
- logikę rozumowania oraz sposób uzasadnienia decyzji;
- planowanie i realizację zadania;
- formułowanie wniosków;
- współpracę i wywiązywanie się z przyjętej roli;
- refleksję nad przebiegiem pracy.
Przykładowe kryteria dla ucznia
- korzystam z co najmniej dwóch wskazanych źródeł;
- odróżniam informację od opinii;
- uzasadniam zaproponowane rozwiązanie;
- formułuję wniosek wynikający z przeprowadzonej analizy;
- wykonuję uzgodnioną część zadania zespołowego.
Doświadczenie edukacyjne może zakończyć się wyłącznie informacją zwrotną. Nie każde działanie praktyczne musi prowadzić do wystawienia stopnia. Jeżeli nauczyciel decyduje się na ocenę sumującą, powinien wcześniej przedstawić uczniom kryteria oraz zadbać o ich zgodność z wymaganiami edukacyjnymi.
Szerzej o budowaniu spójnego systemu oceniania piszę w artykule: Jak napisać zasady oceniania z edukacji zdrowotnej?
Czego nie należy oceniać?
Edukacja zdrowotna dotyka wielu osobistych obszarów życia. Dlatego zadania powinny być konstruowane tak, aby uczeń nie musiał ujawniać informacji dotyczących własnego zdrowia, masy ciała, sposobu odżywiania, relacji rodzinnych, samopoczucia psychicznego lub prywatnych doświadczeń.
Ocenie nie powinny podlegać:
- stan zdrowia ucznia;
- wygląd, budowa ciała ani masa ciała;
- prywatne zwyczaje rodziny;
- osobiste przekonania i poglądy;
- ujawnienie lub nieujawnienie własnych doświadczeń;
- zgodność stylu życia ucznia z zaleceniami omawianymi na lekcji;
- sama śmiałość publicznej wypowiedzi;
- estetyka pracy, jeżeli nie była związana z celem zadania.
Bezpieczna zasada: oceniamy sposób wykorzystania wiedzy, argumentację, wykonanie zadania i wnioski – nie prywatne życie ucznia.
Najczęściej zadawane pytania
Czy każde doświadczenie edukacyjne musi być ocenione stopniem?
Nie. Może służyć ćwiczeniu umiejętności, obserwacji postępów, samoocenie i przekazaniu informacji zwrotnej. Stopień jest tylko jedną z możliwych form podsumowania pracy.
Czy projekt i doświadczenie edukacyjne oznaczają to samo?
Nie zawsze. Projekt może być formą doświadczenia edukacyjnego, jeżeli wymaga praktycznego działania, samodzielnych decyzji, współpracy i wyciągnięcia wniosków. Nie każdy projekt spełnia jednak te warunki.
Czy można oceniać samo zaangażowanie?
Zaangażowanie jest ważne, ale samo w sobie nie powinno zastępować oceny osiągnięć. Lepiej opisać, w jaki sposób uczeń realizował przyjęte zadanie, współpracował i wykorzystywał wiedzę.
Czy uczeń musi opowiadać o własnych doświadczeniach?
Nie. Zadanie można oprzeć na fikcyjnej historii, przykładowych danych lub opisie problemu. Uczeń powinien mieć możliwość uczenia się bez publicznego ujawniania prywatnych informacji.
Czy doświadczenie edukacyjne jest nową kategorią oceny?
Nie. Jest przede wszystkim formą praktycznego uczenia się. Jeżeli nauczyciel wykorzystuje je do wystawienia oceny bieżącej, powinien oprzeć ocenę na wcześniej przedstawionych i obserwowalnych kryteriach.
Gotowe wymagania edukacyjne dla klas I–VIII
Pakiet zawiera wymagania dostosowane do wieku uczniów i powiązane z osiągnięciami, praktycznym wykorzystywaniem wiedzy oraz nowym podejściem do pracy ucznia.
Zobacz pakiet wymagań edukacyjnychPodsumowanie
Doświadczenie edukacyjne pozwala przejść od pytania „co uczeń zapamiętał?” do pytania „czy potrafi wykorzystać wiedzę w praktyce?”. Na edukacji zdrowotnej może przyjmować formę analizy źródeł, obserwacji, symulacji, planowania, pracy zespołowej albo działania na rzecz społeczności szkolnej.
Nie oznacza to jednak konieczności tworzenia kolejnej skomplikowanej kategorii ocen. Najważniejsze jest jasne powiązanie zadania z wymaganiem podstawy programowej, określenie osiągnięcia ucznia, podanie kryteriów oraz ochrona jego prywatności.
Źródła zewnętrzne