Bezpieczne relacje. Jak je rozpoznawać i budować w okresie dorastania?
„Jak mnie kocha, to będzie zazdrosny”. „W związku trzeba mówić sobie wszystko”. „Skoro jesteśmy razem, mogę wiedzieć, z kim piszesz”. „Jak komuś zależy, powinien odpisywać od razu”.
Właśnie takie zdania są dla mnie dobrym punktem wyjścia do rozmowy o relacjach z nastolatkami. Nie dlatego, że mamy w klasie analizować ich życie uczuciowe. Wręcz przeciwnie. Nie muszę wiedzieć, kto z kim się spotyka, żeby rozmawiać o tym, po czym poznajemy relację opartą na szacunku i gdzie kończy się troska, a zaczyna kontrola.
Zdrowa relacja nie oznacza relacji bez konfliktów, zazdrości czy trudnych emocji. Chodzi o to, co ludzie robią z tymi emocjami. Można być zazdrosnym i o tym powiedzieć. Czymś innym jest sprawdzanie telefonu, ograniczanie kontaktów, grożenie albo wymuszanie zachowania.
Najpierw jedno słowo: seksualność
W tym miejscu czasem pojawia się niepotrzebne napięcie, bo słowo „seksualność” bywa automatycznie utożsamiane z aktywnością seksualną. To za wąskie rozumienie.
W edukacji zdrowotnej rozmowa o seksualności w okresie dorastania obejmuje również rozwój, emocje, bliskość, relacje, granice, odpowiedzialność, komunikację i sposób traktowania drugiego człowieka.
WHO, opisując edukację dotyczącą seksualności, wymienia wśród jej obszarów właśnie rodziny i relacje, miłość, szacunek, komunikację, odpowiedzialność, prywatność i bezpieczeństwo. Nie jest więc przypadkiem, że lekcja o zdrowiu seksualnym w klasie VII zaczyna się od pytania o jakość relacji.
Zdrowa relacja nie ma jednego wzoru
Nie ma sensu tworzyć uczniom obrazka idealnej pary, która nigdy się nie kłóci, zawsze wszystko sobie mówi i w każdej sytuacji reaguje wzorowo.
Ludzie mają różne temperamenty, różne potrzeby kontaktu, różnie okazują emocje i inaczej radzą sobie z konfliktem. W zdrowej relacji również można się zezłościć, mieć gorszy dzień albo nie zgodzić się z drugą osobą.
Są jednak elementy, które dość konsekwentnie pojawiają się w opisach bezpiecznych relacji: szacunek, zaufanie, komunikacja, możliwość pozostawania sobą, respektowanie granic oraz przestrzeń na własne zainteresowania i kontakty.
CDC w programie dotyczącym zdrowych relacji nastolatków wskazuje właśnie zaufanie, otwartą komunikację, wzajemny szacunek, granice i możliwość rozwijania własnych zainteresowań jako cechy zdrowej relacji.
Miłość nie kasuje granic
To zdanie warto mieć gdzieś z tyłu głowy.
Bycie blisko z drugą osobą nie oznacza, że tracimy prawo do prywatności, własnego zdania, własnych znajomych czy czasu spędzanego osobno.
Granice w relacji nie muszą oznaczać muru. Ja wolę myśleć o nich jak o drzwiach: mogę zdecydować, kiedy je otwieram, komu i w jakiej sprawie.
W okresie dorastania szczególnie ważne stają się nie tylko granice fizyczne. Mamy również granice:
- emocjonalne – czego chcę lub nie chcę ujawniać,
- cyfrowe – telefon, hasła, zdjęcia, wiadomości, lokalizacja,
- czasowe – kiedy chcę być z kimś, a kiedy potrzebuję czasu dla siebie,
- społeczne – z kim utrzymuję kontakty i przyjaźnie.
Dla nastolatków granica prywatności coraz częściej przebiega dziś przez ekran telefonu Przekroczeniem granicy może być dziś nie tylko dotyk, ale również żądanie hasła do telefonu, sprawdzanie lokalizacji czy oczekiwanie natychmiastowej odpowiedzi na każdą wiadomość.
„Jak nie masz nic do ukrycia, pokaż telefon”
To dobry przykład komunikatu, który łatwo pomylić z bliskością.
W relacji możemy dobrowolnie dzielić się różnymi informacjami. Problem zaczyna się wtedy, gdy pojawia się obowiązek udowadniania uczucia przez rezygnację z prywatności.
UNICEF zwraca uwagę, że dzieci i nastolatki mają prawo do prywatności również w środowisku cyfrowym i że używanie czyjegoś telefonu, logowanie się na jego konto lub udostępnianie zdjęć bez zgody nie powinno być traktowane jako normalny element relacji.
„Napisz, jak wrócisz do domu, żebym wiedział, że jesteś bezpieczna” i „włącz lokalizację na cały dzień, bo muszę wiedzieć, gdzie jesteś” mogą brzmieć podobnie.
Różnica tkwi w dobrowolności, celu, możliwości odmowy i sposobie reakcji na tę odmowę.
A zazdrość?
Nie demonizowałabym samej emocji.
Zazdrość może pojawić się także w zdrowej relacji. Sama emocja nie jest jeszcze przemocą ani dowodem na to, że z relacją dzieje się coś złego.
Znacznie ważniejsze jest pytanie: co ktoś robi pod wpływem zazdrości?
Może powiedzieć: „Poczułem się niepewnie, kiedy to zobaczyłem. Możemy o tym porozmawiać?”
Ale może też powiedzieć: „Usuń tę osobę ze znajomych”. „Daj mi telefon”. „Jeśli mnie kochasz, nie będziesz się z nim spotykać”.
To już nie jest rozmowa o emocjach. To próba wpływania na zachowanie drugiej osoby poprzez nacisk.
Konflikt nie jest tym samym co przemoc
To rozróżnienie bardzo pomaga przy tym temacie.
W konflikcie dwie osoby mogą mieć inne potrzeby, zdania albo oczekiwania. Mogą się nawet pokłócić. Zdrowa relacja nie polega na unikaniu wszystkich konfliktów, tylko na tym, że można je przechodzić bez poniżania, zastraszania, wymuszania i naruszania granic.
Ktoś może powiedzieć: „Jestem zły, potrzebuję chwili”.
Czymś innym jest: „Jak odejdziesz, zobaczysz, co ci zrobię”.
Możemy się nie zgodzić. Nie oznacza to prawa do kontroli drugiej osoby.
Dlaczego warto o tym mówić już w szkole?
W polskiej „Diagnozie przemocy wobec dzieci w Polsce 2023” badano reprezentatywną próbę ponad 2000 osób w wieku 11–17 lat. Wśród nastolatków w wieku 13–17 lat 6% deklarowało doświadczenie przemocy na randce z inną młodą osobą.
Nie przeliczam takich danych na konkretną klasę i nie używałabym ich do straszenia uczniów. Dla mnie są raczej informacją dla osoby prowadzącej: to nie jest temat wymyślony na przyszłość. Część nastolatków zaczyna w tym wieku tworzyć pierwsze relacje i właśnie wtedy kształtują się przekonania o tym, co w relacji jest „normalne”.
Podobny obraz pokazują dane amerykańskiego CDC. W badaniu uczniów szkół średnich z 2021 r. wśród tych, którzy spotykali się z kimś w poprzednim roku, około 1 na 12 deklarował doświadczenie przemocy fizycznej w relacji, a około 1 na 10 – przemocy seksualnej.
To dane z innego kraju i starszej grupy wiekowej, więc nie przenosiłabym ich wprost na polskich siódmoklasistów. Pokazują jednak, dlaczego profilaktykę zaczynamy zanim niezdrowe wzorce zdążą zostać uznane za zwyczajną część związku.
„On taki jest, bo mu zależy” – zdanie, przy którym warto się zatrzymać
Kontrolowanie telefonu, izolowanie od przyjaciół, wyśmiewanie, grożenie czy ciągłe sprawdzanie nie stają się zachowaniami wspierającymi tylko dlatego, że ktoś tłumaczy je uczuciem.
I odwrotnie: danie drugiej osobie przestrzeni nie oznacza obojętności.
Zdrowa bliskość pozostawia miejsce na dwie osoby. Jeśli jedna z nich stopniowo musi rezygnować ze swoich znajomych, pasji, prywatności, zdania albo poczucia bezpieczeństwa, przestajemy mówić wyłącznie o „trudnym charakterze”.
Czerwone sygnały nie zawsze od początku są czerwone
Tu łatwo wpaść w jeszcze jedną pułapkę.
Zachowania kontrolujące często nie zaczynają się od groźby. Mogą początkowo wyglądać jak ogromne zainteresowanie: „Napisz mi, gdzie jesteś”. „Chcę wiedzieć wszystko”. „Nie mogę bez ciebie wytrzymać”.
Samo takie zdanie nie pozwala jeszcze ocenić całej relacji. Znaczenie ma wzorzec zachowania.
Ja zwróciłabym uwagę szczególnie na sytuacje, w których druga osoba:
- nie respektuje odmowy,
- regularnie kontroluje kontakty lub telefon,
- izoluje od znajomych i rodziny,
- zawstydza lub poniża,
- grozi zakończeniem relacji lub innymi konsekwencjami, żeby coś wymusić,
- publikuje informacje lub zdjęcia bez zgody,
- sprawia, że druga osoba zaczyna się bać jej reakcji.
Asertywność nie oznacza, że zawsze dostanę to, czego chcę
Asertywność nie polega na wygrywaniu rozmowy. Polega na spokojnym wyrażaniu swoich potrzeb, granic i zdania z poszanowaniem drugiej osoby.
Mogę powiedzieć: „Nie chcę”. „Nie podoba mi się to”. „Potrzebuję czasu”. „Nie chcę teraz o tym rozmawiać”.
Druga osoba może być zawiedziona. Może mieć inne zdanie. Może nawet zdecydować, że nie chce kontynuować relacji.
Szacunek do granic nie oznacza obowiązku zgadzania się ze wszystkim. Oznacza brak przymusu do ich przekroczenia.
Tu jeszcze nie robimy pełnej lekcji o świadomej zgodzie
W klasie VII pojawia się dobrowolność, respektowanie odmowy, granice i reagowanie na nacisk. Nie musimy jednak wyprzedzać lekcji klasy VIII, w której uczniowie będą już dokładnie poznawać kryteria świadomej zgody, presję związaną z aktywnością seksualną i odpowiedzialne decyzje.
Tutaj wystarczy fundament: bliskość nie daje prawa do naciskania, a odmowa drugiej osoby wymaga uszanowania.
Nie pytaj uczniów, czy są w związku
Ja tego pytania po prostu nie potrzebuję.
Siódmoklasista może być w pierwszej relacji. Może nigdy o niej nie myśleć. Może właśnie przeżywać rozstanie. Może mieć sytuację, o której nie chce mówić klasie.
Wszystkie najważniejsze mechanizmy możemy omówić na przykładach fikcyjnych.
Zresztą wiele zasad dotyczących relacji romantycznych sprawdza się także w przyjaźni: szacunek, prywatność, możliwość odmowy, brak kontroli, możliwość posiadania innych znajomych i prawo do szukania pomocy.
Kilka komunikatów, z którymi uważałabym na lekcji
„W zdrowym związku nie ma zazdrości.”
Emocja może się pojawić. Ważne jest to, czy prowadzi do rozmowy,
czy do kontroli i nacisku.
„Jeśli ktoś naprawdę kocha, nigdy nie zrani.”
Ludzie w dobrych relacjach również popełniają błędy.
Istotne są odpowiedzialność, naprawianie szkody i zmiana zachowania.
„Trzeba zawsze mówić partnerowi wszystko.”
Bliskość nie znosi prawa do prywatności.
„Jeżeli relacja jest trudna, trzeba ją zakończyć.”
Konflikt i kryzys nie są automatycznie przemocą.
Inaczej patrzymy jednak na relację, w której pojawia się strach,
przemoc, uporczywa kontrola albo przekraczanie granic.
„Po prostu postaw granicę.”
To dobra umiejętność, ale w sytuacji nacisku czy przemocy
odpowiedzialność nie spoczywa na osobie, która nie zdołała
skutecznie się obronić.
W klasie IV rozmawialiśmy o bezpieczeństwie własnego ciała i prawie do granic. W klasie V pojawiła się presja stereotypów i komunikatów „dziewczyna powinna…” / „chłopak powinien…”. W klasie VI doszła odpowiedzialność związana z rodzicielstwem.
W klasie VII te elementy zaczynają się spotykać: granice przenosimy do relacji, presję uczymy się rozpoznawać w kontakcie z drugą osobą, a odpowiedzialność zaczyna dotyczyć również sposobu, w jaki traktujemy siebie nawzajem.
Co warto sobie uporządkować przed tą lekcją?
Szacunek widać szczególnie wtedy, kiedy ludzie się ze sobą nie zgadzają.
Granice dotyczą nie tylko ciała, ale również emocji, czasu, prywatności i świata cyfrowego.
Zazdrość jest emocją – kontrolowanie drugiej osoby jest zachowaniem.
Troska nie wymaga rezygnacji z prywatności.
Każda osoba może mieć przyjaciół, zainteresowania i czas poza relacją.
Asertywność oznacza wyrażenie granicy, a nie zmuszenie drugiej osoby do zgody.
Bliskość nie daje prawa do nacisku.
Warto zajrzeć także tutaj
Przy tej lekcji mamy bardzo dobre podparcie instytucjonalne. Traktowałabym je jako dodatkowe zaplecze – nie jako materiał, który trzeba realizować od początku do końca.
Materiał przeznaczony dla klas IV–VIII szkoły podstawowej. Rozwija temat granic, asertywności i reagowania w sytuacjach nacisku. Dobrze uzupełnia przygotowanie do rozmowy o bezpiecznych relacjach, nie wyprzedzając kolejnej lekcji poświęconej przemocy i szukaniu pomocy.
Zobacz materiał na ZPE →Krótkie materiały WHO pokazujące, że zdrowe funkcjonowanie społeczne w okresie dorastania wiąże się m.in. z poczuciem, że jest się szanowanym, cenionym i bezpiecznym, a w sytuacji zagrożenia można zwrócić się po pomoc.
Zobacz materiał WHO →Polskie badanie, które daje kontekst do rozmowy o przemocy rówieśniczej i przemocy w pierwszych relacjach młodzieży. Przydatne przede wszystkim jako zaplecze merytoryczne osoby prowadzącej.
Zobacz raport FDDS →Temat jest szeroki. Lekcja nie musi taka być.
Ten artykuł jest merytorycznym zapleczem – celowo pokazuje więcej, niż trzeba zmieścić w jednej godzinie. Gotowy scenariusz „Bezpieczne relacje” oraz karta pracy prowadzą uczniów przez temat na neutralnych, fikcyjnych sytuacjach, bez pytania o ich własne związki czy osobiste doświadczenia. Materiały znajdziesz w pakiecie „Edukacja zdrowotna – zdrowie seksualne” dla klas IV–VIII.
Źródła i materiały dla nauczyciela
- Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę. Popyk A., „Skala i uwarunkowania przemocy rówieśniczej – wyniki Diagnozy przemocy wobec dzieci w Polsce 2023”. Zobacz publikację
- Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę. „Diagnoza przemocy wobec dzieci w Polsce 2023”. FDDS
- Centers for Disease Control and Prevention. „Teen Dating Violence”. CDC
- CDC – Dating Matters. Materiały dotyczące zdrowych i niezdrowych relacji nastolatków, komunikacji, szacunku i granic. CDC
- UNICEF. Materiały dotyczące bezpieczeństwa i prywatności dzieci w środowisku cyfrowym. UNICEF
- Ośrodek Rozwoju Edukacji / ZPE. „Bezpieczne relacje. Zrozumieć granice i reagować na przemoc”. Zobacz materiał
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 8 lipca 2026 r. zmieniające podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej – Dz.U. 2026 poz. 958. ELI
- Rozporządzenie Ministra Edukacji z 17 lipca 2026 r. dotyczące sposobu nauczania oraz zakresu treści dotyczących wiedzy o życiu seksualnym człowieka i odpowiedzialnym rodzicielstwie – Dz.U. 2026 poz. 966. ELI