Edukacja zdrowotna • Klasa V • Lekcja 26
Dostępność – przestrzeń przyjazna każdemu
Dostępność kojarzy się często z rampą albo windą. Tymczasem człowiek może bez problemu wejść do budynku, a później nie móc przeczytać informacji, usłyszeć komunikatu, skorzystać ze strony internetowej albo samodzielnie uczestniczyć w wydarzeniu. Dlatego dostępność warto rozumieć szerzej: jako możliwość korzystania, rozumienia, komunikowania się i udziału na możliwie równych zasadach.
Schody to dopiero początek. Kiedy problem leży w otoczeniu, a nie w człowieku?
Wyobraźmy sobie fikcyjną szkołę. Do budynku prowadzi podjazd, więc na pierwszy rzut oka wszystko wygląda dobrze. Ale szkolne przedstawienie odbywa się na scenie dostępnej tylko po schodach. Program wydrukowano drobną czcionką. Zmiany w planie ogłoszono wyłącznie przez głośniki, a przy wejściu ktoś bez pytania chwyta za wózek ucznia i zaczyna go pchać.
Trudno wskazać tutaj jedną „barierę dla osoby z niepełnosprawnością”. Barier jest kilka i każda powstaje w innym miejscu: w architekturze, sposobie przekazania informacji, organizacji wydarzenia albo zachowaniu innych ludzi.
To zmienia sposób patrzenia na dostępność. Pytanie nie brzmi wyłącznie: „czego ta osoba nie może zrobić?”. Znacznie więcej można zobaczyć, gdy sprawdzimy: „co w tej sytuacji utrudnia jej samodzielny udział?”
Budynek ma windę. Czy to wystarczy, żeby powiedzieć, że jest dostępny?
Odpowiedź zależy m.in. od tego, czy człowiek może również znaleźć potrzebną informację, porozumieć się, skorzystać z usługi i uczestniczyć w tym, co dzieje się w środku.
Bariera nie jest cechą człowieka
Polska ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami definiuje barierę jako przeszkodę lub ograniczenie, które utrudnia albo uniemożliwia udział w różnych sferach życia na zasadzie równości z innymi osobami.
To ważna zmiana perspektywy. Barierą nie jest człowiek poruszający się na wózku. Barierą mogą być schody bez alternatywnej drogi. Osoba niewidoma nie jest „problemem” dla strony internetowej. Problemem może być strona przygotowana tak, że nie współpracuje z technologią czytającą ekran.
Podobnie z informacją. Jeśli ważny komunikat można odebrać tylko jednym sposobem, część osób może zostać z niego wyłączona.
osoba na wózku + same schody → pojawia się bariera
osoba słabosłysząca + komunikat wyłącznie głosowy → pojawia się bariera
osoba mająca trudność z czytaniem skomplikowanego tekstu + bardzo złożona instrukcja → może pojawić się bariera informacyjna
W tym ujęciu dostępność polega w dużej mierze na takim organizowaniu otoczenia, żeby człowiek nie musiał za każdym razem pokonywać przeszkody, której można było uniknąć już podczas projektowania.
Dostępność oznacza możliwość udziału
Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami nie ogranicza dostępności do wchodzenia do budynków. Artykuł 9 obejmuje środowisko fizyczne, transport, informację, komunikację oraz technologie i usługi. Celem jest możliwie niezależne życie i udział w życiu społecznym na równi z innymi osobami.
Dlatego nauczyciel może rozmawiać z klasą nie tyle o samych udogodnieniach, ile o pytaniu: „czy człowiek może tutaj uczestniczyć?”
Można dostać się do kina, ale nie mieć dostępu do treści filmu. Można wejść do urzędu, ale nie rozumieć formularza. Można siedzieć w tej samej sali co reszta klasy, a nie mieć dostępu do informacji przekazywanej wyłącznie w sposób, z którego dana osoba nie może skorzystać.
Jedna rampa nie załatwia dostępności
W przepisach dotyczących dostępności wyróżnia się przede wszystkim dostępność architektoniczną, cyfrową oraz informacyjno-komunikacyjną. W edukacji przydatne jest też patrzenie na bariery sensoryczne i społeczne, bo właśnie one często decydują o tym, czy człowiek rzeczywiście może uczestniczyć.
| Rodzaj bariery | Przykład | Możliwe rozwiązanie |
|---|---|---|
| Architektoniczna | Do sali prowadzą wyłącznie schody. | Dostępna alternatywna droga, np. winda lub rampa. |
| Informacyjna | Instrukcja jest długa, nieczytelna albo dostępna tylko w jednej formie. | Czytelniejszy układ, prostszy język, piktogram lub alternatywna forma informacji. |
| Cyfrowa | Strona nie może być obsłużona bez myszy albo obraz nie ma opisu alternatywnego. | Projekt zgodny z zasadami dostępności cyfrowej. |
| Sensoryczna | Bardzo głośna, zatłoczona przestrzeń utrudnia udział części osób. | Możliwość skorzystania ze spokojniejszego miejsca albo ograniczenie zbędnych bodźców. |
| Społeczna | Inni decydują za osobę albo zakładają, że „i tak sobie nie poradzi”. | Bezpośrednia rozmowa z osobą i pytanie, czego rzeczywiście potrzebuje. |
Lekcja 25 wraca tutaj w praktyce
W poprzedniej lekcji uczniowie poznawali neuroróżnorodność. Rozmawiali o tym, że to samo otoczenie może dla różnych osób oznaczać inne obciążenie, a pomoc warto uzgadniać zamiast zakładać potrzeby z góry.
Dostępność rozszerza tę perspektywę. Czasem nie trzeba przede wszystkim „pomóc konkretnej osobie lepiej poradzić sobie w trudnym środowisku”. Można sprawdzić, czy środowisko da się zaprojektować lepiej.
Jeśli instrukcję można od razu zapisać w kilku czytelnych krokach, nie trzeba czekać, aż ktoś poprosi o powtórzenie. Jeżeli film może mieć napisy, większa liczba osób otrzymuje dodatkowy kanał informacji. Jeżeli plan dnia jest widoczny, korzystają z niego uczniowie, którzy potrzebują przewidywalności, ale również ci, którzy po prostu chcą sprawdzić, co będzie dalej.
Projektowanie uniwersalne zaczyna się wcześniej niż dostosowanie
Konwencja ONZ definiuje projektowanie uniwersalne jako tworzenie produktów, środowiska, programów i usług w taki sposób, aby w możliwie największym stopniu mogły z nich korzystać wszystkie osoby bez potrzeby późniejszego specjalistycznego dostosowywania.
Nie oznacza to, że indywidualne rozwiązania przestają być potrzebne. Niektóre osoby nadal będą korzystały z określonej technologii, sprzętu albo indywidualnego wsparcia.
Różnica dotyczy momentu, w którym myślimy o potrzebach użytkowników.
Można najpierw stworzyć drobny, gęsty tekst, a później przygotować osobną wersję dla osób, które mają trudność z jego odczytaniem.
Można też od początku zadbać o czytelny układ, odpowiednią wielkość tekstu, prostą strukturę i kilka sposobów dotarcia do informacji.
Drugi sposób jest bliższy myśleniu uniwersalnemu.
Dobre rozwiązanie często pomaga komuś, dla kogo wcale go nie projektowano
PFRON wskazuje, że projektowanie uniwersalne powinno uwzględniać ludzi o różnych możliwościach i potrzebach. Jedną z jego zasad jest prosta, intuicyjna obsługa. Inną – przekazywanie informacji w sposób możliwy do zauważenia i wykorzystania w różnych warunkach.
W praktyce wiele takich rozwiązań okazuje się przydatnych znacznie szerzej.
Napisy w filmie są ważne dla osoby niesłyszącej lub słabosłyszącej, ale mogą pomóc także wtedy, gdy w pomieszczeniu jest głośno. Winda jest potrzebna części osób z ograniczeniami ruchowymi, a skorzysta z niej również ktoś czasowo poruszający się o kulach. Czytelne oznaczenia pomagają osobom z różnymi potrzebami, a przy okazji również komuś, kto jest w budynku pierwszy raz.
Tak działa dobrze zaprojektowana dostępność: rozwiązanie nie musi być widoczną „specjalną pomocą”. Często staje się po prostu elementem dobrze urządzonego środowiska.
Osoba ze szczególnymi potrzebami nie zawsze ma niepełnosprawność
Polska ustawa używa pojęcia osoby ze szczególnymi potrzebami. Definicja obejmuje sytuacje, w których człowiek – ze względu na swoje cechy albo okoliczności – musi podjąć dodatkowe działania, żeby pokonać barierę i uczestniczyć na równi z innymi.
To pojęcie jest szersze niż formalne orzeczenie o niepełnosprawności. Potrzeba może być trwała, ale może też pojawić się w określonej sytuacji.
Dla uczniów ważniejsza od definicji prawnej jest wynikająca z niej myśl: nie trzeba „wyglądać na osobę potrzebującą dostępności”, żeby napotkać barierę.
Pomaganie może czasem utrudnić samodzielność
Dobra intencja nie gwarantuje jeszcze dobrej pomocy.
Wyobraźmy sobie fikcyjną sytuację. Uczeń korzystający z wózka zatrzymuje się przed drzwiami. Kolega natychmiast łapie za uchwyty wózka i zaczyna go przesuwać. Chciał pomóc. Nie zapytał jednak, czy pomoc jest potrzebna ani jak należy jej udzielić.
Wózek jest częścią przestrzeni osobistej jego użytkownika. Podobnie nie należy bez pytania chwytać białej laski, prowadzić kogoś za rękę czy podejmować decyzji za osobę, która może zdecydować sama.
Aktualne materiały administracji publicznej dotyczące pomocy osobom ze szczególnymi potrzebami zalecają prostą kolejność: najpierw zapytać, czy pomoc jest potrzebna, a następnie – jak jej udzielić.
„Pomóc ci?”
Jeśli odpowiedź brzmi „tak”:
„Jak najlepiej to zrobić?”
Jeśli odpowiedź brzmi „nie”, respektujemy ją.
Rozmawiamy z osobą, nie „o osobie”
Bariera społeczna może pojawić się nawet w całkowicie dostępnym architektonicznie miejscu.
Załóżmy, że uczeń korzysta z pomocy asystenta. Nauczyciel chce dowiedzieć się, gdzie uczeń woli usiąść, ale zamiast zwrócić się do niego, pyta asystenta: „Gdzie go posadzimy?”.
Problemem nie jest brak podjazdu. Problem powstał w relacji. Uczeń został pominięty w rozmowie dotyczącej jego samego.
Zasady savoir-vivre’u wobec osób z niepełnosprawnościami zalecają zwracanie się bezpośrednio do osoby, również wtedy, gdy towarzyszy jej asystent, tłumacz lub ktoś bliski.
Dostępna informacja ma być możliwa do odebrania
Można przekazać informację poprawnie i jednocześnie zrobić to w sposób, który części odbiorców utrudni skorzystanie z niej.
Przykładem może być ważne ogłoszenie przedstawione wyłącznie jako mały tekst umieszczony wysoko na tablicy. Albo film bez napisów. Albo komunikat, w którym znaczenie określono tylko kolorami: „zielone oznacza wejście, czerwone wyjście” – bez żadnego dodatkowego oznaczenia.
Projektowanie uniwersalne zakłada, że informacja powinna być możliwa do zauważenia i zrozumienia przez osoby o różnych możliwościach sensorycznych i w różnych warunkach.
Czasem potrzebna będzie także szczególna forma, np. tekst łatwy do czytania i rozumienia. Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych udostępnia nawet Konwencję ONZ w takiej wersji. To bardzo dobry przykład dla nauczyciela: dostępność dotyczy również sposobu, w jaki zapisujemy ważne treści.
Nie symulujemy niepełnosprawności
Scenariusz lekcji celowo wyklucza ćwiczenia polegające na zasłanianiu oczu, poruszaniu się „jak osoba niewidoma” czy chwilowym naśladowaniu innych niepełnosprawności.
Cel tej lekcji można osiągnąć bez udawania cudzego doświadczenia. Uczeń ma nauczyć się zauważać konkretną barierę, sprawdzać jej wpływ na możliwość udziału i szukać rozwiązania z poszanowaniem samodzielności osoby.
Kilka minut wykonania zadania z zasłoniętymi oczami nie daje wiedzy o życiu osoby niewidomej. Znacznie więcej daje analiza rzeczywistego rozwiązania: czy informacja jest dostępna w odpowiedniej formie, czy droga jest bezpieczna i czy osoba może korzystać z przestrzeni samodzielnie.
Dodatkowe ćwiczenie: Pomoc czy przejęcie steru?
To ćwiczenie nie powtarza „Łowców barier”. Uczniowie nie szukają kolejnej rampy, windy czy piktogramu. Analizują sposób pomagania.
Sytuacja 1 – fikcyjna
Lena porusza się na wózku. Podczas szkolnego wydarzenia zatrzymuje się przed ciężkimi drzwiami. Olek podbiega, bez słowa chwyta wózek i przeprowadza Lenę przez wejście.
Pytania:
- Co Olek zrobił z dobrą intencją?
- Czego zabrakło?
- Jak mógł zareagować inaczej?
Olek chciał pomóc, ale nie sprawdził, czy pomoc jest potrzebna. Mógł zapytać: „Chcesz pomocy z drzwiami?”. Jeśli Lena odpowie „tak”, warto zapytać, jakiej pomocy potrzebuje. Możliwa jest też odpowiedź „nie” – i wtedy należy ją uszanować.
Sytuacja 2 – fikcyjna
Bartek korzysta z pomocy asystentki. Podczas wycieczki nauczyciel pyta asystentkę: „Czy Bartek chce iść z grupą do muzeum?”. Bartek stoi obok i słyszy rozmowę.
Pytanie: Co należałoby zmienić?
Pytanie dotyczy Bartka, dlatego najpierw powinno być skierowane do niego. Obecność asystenta nie oznacza automatycznie, że asystent podejmuje decyzje za osobę, której pomaga.
Zdanie kończące ćwiczenie:
Dobra pomoc zwiększa możliwość działania osoby.
Nie powinna niepotrzebnie przejmować za nią decyzji.
Projektowanie od początku czy naprawianie później?
Można na koniec pokazać klasie jeszcze jeden prosty problem.
Fikcyjna szkoła przygotowuje nowe oznaczenia sal. Projektant może stworzyć je bez konsultacji, a później poprawiać kolejne problemy. Może też od początku pomyśleć o czytelności, odpowiednim kontraście, prostym numerowaniu i możliwości odnalezienia drogi przez osoby o różnych potrzebach.
Drugi sposób nie gwarantuje, że żadne indywidualne dostosowanie nigdy nie będzie potrzebne. Zmniejsza jednak liczbę barier, które powstają już na etapie projektu.
To właśnie jedna z najważniejszych różnic między projektowaniem uniwersalnym a późniejszym poprawianiem niedostępnego rozwiązania.
Jak powiedzieć to piątoklasistom?
„Kiedy słyszymy słowo »dostępność«, często myślimy o podjeździe albo windzie. Ale dostępność jest większa.
Chodzi o to, czy człowiek może wejść, znaleźć informację, zrozumieć ją, porozumieć się i uczestniczyć.
Czasem przeszkodą są schody. Czasem bardzo skomplikowany komunikat. Czasem film bez napisów. A czasem człowiek, który nie pyta, tylko od razu zaczyna decydować za drugą osobę.
Dlatego, kiedy chcemy pomóc, najpierw możemy zapytać: »Czy potrzebujesz pomocy?« i »Jak mogę pomóc?«.
A jeszcze lepiej, jeśli część barier usuniemy wcześniej, zanim ktokolwiek będzie musiał prosić o pomoc”.
Biblioteczka nauczyciela • Pojęcia do lekcji
Dostępność – takie właściwości środowiska, usług, informacji i rozwiązań, które pozwalają osobom o różnych potrzebach możliwie samodzielnie z nich korzystać i uczestniczyć w życiu społecznym.
Bariera – przeszkoda lub ograniczenie, które uniemożliwia albo utrudnia udział na zasadzie równości z innymi osobami.
Osoba ze szczególnymi potrzebami – w rozumieniu polskiej ustawy osoba, która ze względu na swoje cechy albo okoliczności potrzebuje dodatkowych działań lub środków, aby pokonać barierę i uczestniczyć na równi z innymi.
Projektowanie uniwersalne – projektowanie produktów, środowiska, programów i usług tak, aby w możliwie największym stopniu były użyteczne dla wszystkich osób bez konieczności późniejszego specjalistycznego dostosowywania.
Racjonalne usprawnienie – potrzebna w konkretnej sytuacji modyfikacja lub dostosowanie, które umożliwia osobie korzystanie z praw i usług na równi z innymi.
Dostępność informacyjno-komunikacyjna – możliwość uzyskania i przekazania informacji w formie, z której dana osoba może skorzystać.
ETR – tekst łatwy do czytania i rozumienia – sposób przygotowania informacji dla osób, którym złożony język i struktura tekstu utrudniają jego zrozumienie.
Materiały i źródła dla nauczyciela
-
Konwencja ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami
Podstawowy dokument dotyczący praw, niezależności i uczestnictwa osób z niepełnosprawnościami. Artykuł 9 dotyczy dostępności, a artykuł 2 definiuje m.in. projektowanie uniwersalne i racjonalne usprawnienia.
Otwórz Konwencję → -
Biuro Pełnomocnika Rządu – Konwencja w tekście łatwym do czytania i rozumienia
Ciekawy przykład dostępności informacyjnej w praktyce. Ten sam dokument został przedstawiony w formie ułatwiającej korzystanie z informacji części odbiorców.
Otwórz wersję ETR → -
Ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami – tekst jednolity
Oficjalne definicje bariery, dostępności, osoby ze szczególnymi potrzebami, projektowania uniwersalnego i racjonalnego usprawnienia.
Otwórz tekst ustawy → -
PFRON – projektowanie uniwersalne i standardy dostępności
Materiały wyjaśniające zasady projektowania uniwersalnego: m.in. równe możliwości korzystania, elastyczność, prostotę obsługi i dostępność informacji.
Otwórz bazę wiedzy PFRON → -
Gov.pl – Katalog dobrych praktyk w udzielaniu pomocy osobom ze szczególnymi potrzebami
Konkretne zasady dotyczące autonomii: najpierw zapytać, czy pomoc jest potrzebna, zwracać się bezpośrednio do osoby i nie podejmować za nią decyzji.
Otwórz katalog → -
ZPE – „Zasady savoir-vivre’u stosowane wobec osób z niepełnosprawnościami”
Materiał z praktycznymi przykładami: pytanie przed udzieleniem pomocy, bezpośrednia rozmowa z osobą, respektowanie decyzji i przestrzeni osobistej.
Otwórz materiał ZPE → -
ZPE – „Sytuacja osób z niepełnosprawnościami”
Materiał pogłębiający dla nauczyciela o barierach informacyjnych, edukacyjnych, instytucjonalnych i wynikających z postaw społecznych.
Otwórz materiał ZPE →
Załącznik 26A „Łowcy barier” już prowadzi uczniów przez rozpoznawanie barier i dopasowywanie rozwiązań.
W artykule warto więc pogłębić przede wszystkim trzy kwestie: bariera powstaje w relacji człowiek–otoczenie, dobre rozwiązanie może być użyteczne dla wielu osób, a pomoc nie powinna odbierać człowiekowi samodzielności.
Ćwiczenie „Pomoc czy przejęcie steru?” wykonuje inną pracę niż karta 26A: uczeń analizuje nie rodzaj bariery, lecz sposób zachowania wobec osoby, której chce się pomóc.
Zdrowa Lekcja na tydzień 💙
Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.
Zapisz się na newsletter →