Strona główna » Wsparcie do lekcji » Klasa VI » Granice, prawo i bezpieczeństwo dziecka. Co zrobić, gdy ktoś nie respektuje sprzeciwu?

Granice, prawo i bezpieczeństwo dziecka. Co zrobić, gdy ktoś nie respektuje sprzeciwu?

Edukacja zdrowotna • klasa VI • lekcja 23

Uczeń mówi: „Nie rób mi zdjęć”. Kolega odpowiada: „Przecież nic takiego się nie dzieje” i ponownie podnosi telefon. W takiej sytuacji dziecko może znać zasady asertywności, a nadal potrzebować pomocy. Rozmowa o granicach powinna obejmować również to, co dzieje się po odmowie: czy druga osoba przestaje, czy grupa dokłada presję i czy dorosły reaguje.

W klasie szóstej można już dokładniej rozróżniać nieporozumienie, różnicę potrzeb i zachowanie naruszające bezpieczeństwo. Uczniowie nie muszą jednak samodzielnie oceniać, czy doszło do złamania prawa, zanim opowiedzą o problemie. Wystarczy, że coś ich niepokoi, zawstydza albo sprawia, że boją się spotkania z konkretną osobą.

Celem tej lekcji jest rozpoznawanie przekroczeń i wskazywanie dostępnej pomocy. Przydatne będzie więc pytanie, co może zrobić bohater przykładu oraz za co odpowiadają osoby w jego otoczeniu. Sama lista praw nie wyjaśnia jeszcze, jak z nich skorzystać podczas przerwy, na treningu czy w rozmowie przez komunikator.

Granice dotyczą także informacji i sposobu traktowania

O granicach najłatwiej mówić na przykładzie dotyku. Ktoś nie chce być łaskotany, przytulany albo popychany dla zabawy. Szóstoklasiści spotykają się jednak również z sytuacjami, w których naruszenie nie pozostawia widocznego śladu: kolega ujawnia prywatną wiadomość, grupa domaga się wyjaśnień dotyczących rodziny, ktoś stale używa niechcianego przezwiska.

Granica osobista określa, jakie zachowanie wobec siebie dana osoba akceptuje. Może dotyczyć ciała, przestrzeni, rzeczy, prywatnych informacji lub sposobu rozmowy. To, że jedno dziecko lubi bliski kontakt, nie oznacza, że drugie powinno go przyjmować z takim samym zadowoleniem.

Nie zawsze wiemy wcześniej, że jakiś żart sprawi komuś przykrość. Gdy to usłyszymy, możemy przerwać, przeprosić i zmienić zachowanie. Inaczej wygląda sytuacja, w której ktoś zna sprzeciw, ale go lekceważy, namawia innych do dalszych żartów lub karze za odmowę. Wtedy rozmowa o „różnych poczuciach humoru” pomija to, co rzeczywiście się wydarzyło.

Uczeń może też zmienić zdanie. Wczorajsza zgoda na pożyczenie zeszytu nie daje koledze stałego dostępu do plecaka. Zgoda na zrobienie wspólnego zdjęcia nie oznacza automatycznie zgody na każdy sposób jego wykorzystania. Na lekcji wystarczy omówić zasadę pytania i respektowania odpowiedzi; szczegółową ocenę prawną konkretnej publikacji zostawiamy dorosłym.

Prawa dziecka nie zależą od ocen ani zachowania

Konwencja o prawach dziecka chroni m.in. możliwość wypowiedzenia się w dotyczących dziecka sprawach, prywatność oraz bezpieczeństwo przed przemocą. Odnoszą się do nich odpowiednio artykuły 12, 16 i 19. Można odczytać krótkie fragmenty i przełożyć je na szkolną sytuację, bez wymagania od uczniów zapamiętywania numerów. [1]

Uczeń, który złamał ustaloną zasadę, nadal ma prawo do godnego traktowania. Nauczyciel może zatrzymać niebezpieczne zachowanie, wyjaśnić jego skutki i zastosować przewidziane w szkole konsekwencje. Nie powinien przy tym ośmieszać dziecka ani ujawniać jego osobistych spraw przed klasą. Prawo do ochrony nie jest nagrodą za posłuszeństwo.

PrawoCo oznacza w szkolnym przykładzie?Czego nie należy z niego wywodzić?
Do bycia wysłuchanymDorosły pozwala uczniowi opisać sytuację i bierze jego zdanie pod uwagę.Że każda decyzja musi być zgodna z życzeniem ucznia.
Do prywatnościOsobiste informacje nie stają się tematem klasowej rozrywki ani publicznego rozliczania.Że dorosły ma zignorować zagrożenie, o którym się dowiedział.
Do ochrony przed krzywdzeniemDziecko może otrzymać pomoc także wtedy, gdy nie zareagowało od razu.Że musi najpierw samodzielnie udowodnić krzywdę lub skutecznie się obronić.

Przy tym rozróżnieniu dobrze zatrzymać się na zwyczajnych obowiązkach. Prośba o odłożenie telefonu podczas pracy nie staje się naruszeniem granic tylko dlatego, że uczeń jest niezadowolony. Można wymagać wykonania zadania, a jednocześnie pozwolić dziecku powiedzieć, że czegoś nie rozumie, potrzebuje dostosowania albo nie chce ujawniać prywatnych doświadczeń.

Dlaczego samo „powiedz stanowczo nie” nie wystarcza

Asertywne zdanie ułatwia przekazanie odmowy: „Nie chcę, żebyś tak do mnie mówił” albo „Oddaj mi telefon”. Nie daje jednak kontroli nad reakcją drugiej osoby. Ktoś może nadal dokuczać, mieć przewagę fizyczną lub zagrozić wykluczeniem z grupy.

Dziecko może też nie wiedzieć, co powiedzieć. Może milczeć, śmiać się z zakłopotania albo dopiero później zrozumieć, że sytuacja była dla niego trudna. Nie należy na tej podstawie uznawać, że ją akceptowało. W rozmowie o fikcyjnym bohaterze pytanie „Dlaczego nie zaprotestował?” lepiej zastąpić pytaniem o to, co mogło utrudnić mu reakcję i jak można mu teraz pomóc.

Pomoc nie zależy od udanej odmowy. Uczeń może od razu podejść do dorosłego. Nie musi wcześniej kilkakrotnie powtarzać sprzeciwu ani podejmować konfrontacji, której się obawia.

Przy ocenie zadania zwracamy uwagę na rozpoznanie problemu i bezpieczny wybór działania. Głośny głos, kontakt wzrokowy czy odwaga w odgrywaniu scenki nie są miarą tego, czy dziecko rozumie swoje prawa.

Prywatność i tajemnica, która utrudnia uzyskanie pomocy

Uczeń nie musi opowiadać klasie o sytuacji rodzinnej, leczeniu czy treści rozmów z przyjacielem. Może zachować te informacje dla siebie. Inaczej trzeba potraktować żądanie milczenia związane z krzywdzeniem: „Nie mów nikomu, bo będziesz mieć kłopoty” albo „Jeśli powiesz, wszystko będzie przez ciebie”. Takie zdania mogą służyć powstrzymaniu dziecka przed szukaniem wsparcia.

Nie trzeba czekać, aż uda się jednoznacznie nazwać to, co się wydarzyło. Dziecko może powiedzieć dorosłemu również o sytuacji, której nie rozumie. Wspólne wyjaśnienie wątpliwości jest częścią pomocy.

Rówieśnik, który słyszy o krzywdzie, nie powinien rozsyłać historii na klasowym czacie. Może natomiast przekazać ją osobie dorosłej zdolnej zareagować. Dyskrecja polega wówczas na ograniczeniu kręgu odbiorców do osób potrzebnych do pomocy, a nie na pozostawieniu kolegi bez wsparcia.

Cztery sytuacje fikcyjne z omówieniem

Przykłady służą analizie. Nie prosimy uczniów o wskazywanie podobnych zdarzeń z własnej klasy ani o podawanie nazwisk.

Sytuacja fikcyjna 1

Żart, który trwa mimo prośby

Podczas przerw kilka osób nazywa Antka przezwiskiem. Antek mówi, że go nie lubi. Kolega odpowiada: „Nie przesadzaj, wszystkich tak nazywamy”. Następnego dnia przezwisko pojawia się w nazwie grupowego czatu.

Do rozmowy: Co zmienia informacja, że Antek już poprosił o zaprzestanie? Jak może zareagować osoba, która widzi nazwę czatu?

Omówienie: Grupa wie, że Antek nie akceptuje tego określenia. Powołanie się na zwyczaj nie usuwa jego sprzeciwu. Świadek może przestać używać przezwiska, poprzeć prośbę o zmianę nazwy i zaoferować wspólne zgłoszenie problemu wychowawcy. Jeśli dokuczanie trwa, dorosły powinien sprawdzić sytuację i podjąć działania, a nie ograniczyć pomoc do zalecenia, żeby Antek nabrał dystansu.

Sytuacja fikcyjna 2

Przyjaźń sprawdzana hasłem

Przyjaciółka prosi Zosię o hasło do konta. Twierdzi, że bez tego nie może jej ufać. Zosia chce zachować przyjaźń, ale nie chce udostępniać prywatnych rozmów.

Do rozmowy: Czy odmowa przekazania hasła świadczy o braku zaufania?

Omówienie: Bliska relacja nie daje stałego dostępu do cudzych kont. Prywatne rozmowy mogą ponadto zawierać informacje o innych osobach. Zosia może powiedzieć: „Nie udostępniam hasła. Możemy porozmawiać o tym, co cię martwi”. Jeśli koleżanka zaczyna grozić lub ją nękać, Zosia może zwrócić się do zaufanego dorosłego. Nie musi oddawać dostępu do konta, żeby udowodnić lojalność.

Sytuacja fikcyjna 3

Brak protestu w danej chwili

Podczas spotkania rodzinnego dorosły kilkakrotnie przytula Kubę mimo tego, że chłopiec się odsuwa. Kuba nie mówi nic. Wieczorem opowiada opiekunce, że było mu nieprzyjemnie, ale bał się zostać uznany za niegrzecznego.

Do rozmowy: Jak może odpowiedzieć opiekunka, żeby Kuba wiedział, że ma prawo zgłosić dyskomfort także później?

Omówienie: Może podziękować za rozmowę, potraktować poważnie odczucia chłopca i ustalić, jak wesprze go przy następnym spotkaniu. Sama powinna porozmawiać z dorosłym o respektowaniu odmowy i odsuwania się. Kuba może witać się słowami; nie musi zgadzać się na przytulenie, aby okazać uprzejmość. Nie obciążamy go zadaniem samodzielnego przekonania dorosłego.

Sytuacja fikcyjna 4

„Obiecaj, że nikomu nie powiesz”

Olek mówi Michałowi, że starszy uczeń zabiera mu pieniądze i grozi, że będzie gorzej, jeśli ktoś się dowie. Olek prosi kolegę o zachowanie tajemnicy.

Do rozmowy: Co Michał może zrobić bez narażania siebie i Olka na kolejną konfrontację?

Omówienie: Powinien przekazać informację zaufanemu dorosłemu, np. wychowawcy lub pedagogowi. Może zaproponować Olkowi wspólną rozmowę, ale przy zagrożeniu nie uzależnia pomocy od uzyskania jego zgody. Nie prowadzi własnego dochodzenia i nie umawia spotkania ze starszym uczniem. Wyjaśnienie sytuacji oraz zapewnienie ochrony należą do dorosłych.

Pomoc powinna mieć konkretny adres

„Powiedz komuś” bywa zbyt ogólne. Nauczyciel może wskazać uczniom osoby dostępne w szkole, miejsce, w którym można je znaleźć, i sposób poproszenia o rozmowę poza klasą. Dla dziecka, które nie potrafi zacząć, przydatne jest proste zdanie: „Potrzebuję pomocy. Ktoś robi coś, czego się boję”. Można również przekazać krótką wiadomość pisemną.

Wsparcia można szukać u bezpiecznego rodzica lub opiekuna, wychowawcy, pedagoga, psychologa czy innego pracownika szkoły. Jeżeli problem dotyczy osoby, do której zwykle zwraca się dziecko, potrzebny jest inny dorosły. Gdy pierwszy rozmówca bagatelizuje sprawę, uczeń może powiedzieć kolejnej osobie. Nie oznacza to, że wcześniejsza odmowa pomocy była w porządku.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia potrzebna jest pilna pomoc służb pod numerem 112. Dziecko nie powinno pozostawać w niebezpiecznej sytuacji po to, żeby zebrać dowody lub dokończyć rozmowę.

W spokojniejszych warunkach można pokazać uczniom także Rzecznika Praw Dziecka i wyjaśnić rolę tej instytucji. Na lekcji chodzi o rozpoznanie dostępnej drogi pomocy, bez wymagania od dziecka samodzielnego prowadzenia formalnej sprawy.

Gdy uczeń opowie o rzeczywistym zdarzeniu

Rozmowę o osobistej krzywdzie przenosimy poza forum klasy. Nauczyciel spokojnie słucha, nie kwestionuje relacji i nie pyta, dlaczego dziecko wcześniej milczało. Ustala informacje potrzebne do zadbania o bezpieczeństwo; nie prowadzi szczegółowego przesłuchania ani nie sugeruje odpowiedzi. [3]

Nie obiecuje pełnej tajemnicy. Może wyjaśnić: „Powiem o tym osobom, które pomogą zadbać o twoje bezpieczeństwo. Wyjaśnię ci, co zamierzam zrobić”. Po rozmowie zapisuje fakty i możliwie dokładne wypowiedzi dziecka oraz uruchamia szkolną procedurę ochrony. Nie obiecuje też konkretnego rezultatu, na który nie ma wpływu. [4]

Jeśli podejrzenie dotyczy opiekuna, sposób dalszego kontaktu z rodziną trzeba ustalić zgodnie z procedurą i oceną bezpieczeństwa dziecka. Automatyczne zaproszenie osoby wskazywanej jako krzywdząca do wspólnego „wyjaśnienia nieporozumienia” może narazić ucznia na dodatkową presję.

Dodatkowe ćwiczenie: oceń reakcję świadka

Czas: około 8–10 minut. Uczniowie pracują na fikcyjnym przykładzie, samodzielnie lub w parach. Zadanie dotyczy decyzji osoby obserwującej zdarzenie.

Na czacie ktoś publikuje nagranie, na którym Lena się przewraca. Lena prosi o usunięcie. Autor odmawia, a kolejne osoby przesyłają film dalej. Bartek widzi tę rozmowę.

  1. „Prześlę film jeszcze dwóm osobom, żeby zapytać, czy też uważają, że to przesada”.
  2. „Nie będę go udostępniać. Zapytam Lenę, czy chce, żebym poszedł z nią do wychowawcy”.
  3. „Publicznie wyzwę autora filmu. Wtedy zrozumie”.
  4. „Lena powinna napisać bardziej stanowczo. Dopóki tego nie zrobi, nie będę się wtrącać”.

Polecenie: Wybierz reakcję, która pomaga. Wyjaśnij, co może pogorszyć sytuację w pozostałych propozycjach. Dopisz jedno działanie dorosłego, które powinno nastąpić po zgłoszeniu.

Rozwiązanie i wskazówki do omówienia

Najlepszym wyborem jest druga odpowiedź: Bartek ogranicza dalsze rozpowszechnianie i ułatwia Lenie uzyskanie wsparcia. Nie powinien jednak potraktować jej wahania jako powodu do trwałego zignorowania krzywdzenia. Sam także może zgłosić dorosłemu to, co zobaczył.

Pierwsza reakcja powiększa grono odbiorców filmu. Trzecia wprowadza kolejne obrażanie i może nasilić konflikt. Czwarta uzależnia pomoc od sposobu, w jaki Lena wyrazi sprzeciw, chociaż jej prośba jest już znana.

Dorosły powinien wysłuchać zgłoszenia, sprawdzić bezpieczeństwo Leny, podjąć działania zgodne ze szkolną procedurą i wrócić do sprawy, aby ustalić, czy rozpowszechnianie oraz dokuczanie ustały. Samo polecenie usunięcia filmu nie odpowiada jeszcze na pytanie, jak Lena jest traktowana później.

W odpowiedziach uczniów szukamy trzech elementów: ograniczenia dalszej krzywdy, wsparcia osoby poszkodowanej i wskazania roli dorosłego. Nie wymagamy jednej wyuczonej formuły. Uzasadniona odpowiedź pisemna może zastąpić udział w dyskusji.

Jak prowadzić tę rozmowę bez naruszania granic uczniów

Nie organizujemy ćwiczeń polegających na dotykaniu, podchodzeniu coraz bliżej lub sprawdzaniu, kiedy ktoś wreszcie zaprotestuje. Uczeń nie musi doświadczać dyskomfortu, żeby zrozumieć prawo do odmowy. Może analizować opis, wybrać reakcję bohatera i uzasadnić decyzję.

Podobnie nie prosimy o publiczne wymienianie własnych tajemnic czy sytuacji z domu. Odmowa takiej wypowiedzi nie świadczy o braku zaangażowania. Zajęcia dają możliwość przećwiczenia rozumowania na przykładzie, a rozmowa o rzeczywistym problemie wymaga osobnych, bezpiecznych warunków.

Na koniec wystarczy jedno zadanie: „Bohater nie zdołał zaprotestować. Czy nadal może poprosić o pomoc? Uzasadnij”. Odpowiedź pokaże, czy uczeń zrozumiał, że prawo do ochrony obowiązuje także wtedy, gdy zabrakło słów albo odwagi.

Biblioteczka nauczyciela / Pojęcia i źródła do lekcji

Granice osobiste
Zakres akceptowanego kontaktu i traktowania, obejmujący m.in. ciało, przestrzeń, rzeczy oraz osobiste informacje.
Prywatność
Ochrona osobistych spraw i informacji przed nieuprawnionym ujawnianiem lub ingerencją. Potrzeba ochrony dziecka może wymagać przekazania informacji odpowiednim osobom.
Asertywność
Wyrażanie swojego zdania, potrzeb i odmowy z poszanowaniem innych. Nie gwarantuje, że druga osoba zachowa się właściwie.
Presja
Nacisk na określone zachowanie, np. przez zawstydzanie, grożenie odrzuceniem lub podważanie prawa do odmowy.
Interwencja
Działania podejmowane po rozpoznaniu zagrożenia lub podejrzeniu krzywdzenia, aby zadbać o bezpieczeństwo i uruchomić właściwą pomoc.

1. Konwencja o prawach dziecka

Tekst Konwencji na stronie Rzecznika Praw Dziecka. Do przygotowania lekcji: art. 12 — wysłuchanie dziecka, art. 16 — prywatność, art. 19 — ochrona przed przemocą. Kontekst odpowiedzialności opiekunów opisują również art. 5 i 18.

2. ZPE: „Moje ciało, moje granice”

Scenariusz i materiały do pobrania w PDF. Materiał obejmuje szerszy zakres zdrowia seksualnego. Do tej lekcji można wybrać przykłady dotyczące respektowania odmowy i prywatności, bez przenoszenia całego scenariusza. Nauczyciel wcześniej sprawdza zakres; pomija ćwiczenia oparte na dotyku lub zbliżaniu się do granicy dyskomfortu.

3. Jak odpowiedzieć na ujawnienie krzywdzenia

PKDP: „Gdy dziecko mówi o przemocy seksualnej – jak właściwie zareagować?”. Lektura dla nauczyciela dotycząca reakcji dorosłych i zapewnienia dziecku wsparcia. Nie jest tekstem do wspólnego analizowania osobistych doświadczeń uczniów.

4. FDDS: „Uważna placówka, uważna organizacja”

Praktyczny przewodnik dotyczący standardów ochrony dzieci — PDF. Pomoc w przygotowaniu do rozmowy i interwencji, w tym w ustaleniu granic poufności oraz dokumentowaniu zgłoszenia. Konkretne działania w placówce trzeba powiązać z jej standardami ochrony małoletnich.

Zdrowa Lekcja na tydzień 💙

Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.

Zapisz się na newsletter →

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Koszyk