„Nie zrobię tego za ciebie” – granice psychiczne, nadodpowiedzialność i bierna agresja

„Jeżeli naprawdę jesteś moim przyjacielem, zrobisz to dla mnie”.

„Skoro nie chcesz mi dać hasła do telefonu, to znaczy, że coś ukrywasz”.

„Dobra, nieważne. Rób, co chcesz”.

Każde z tych zdań może pojawić się w zwyczajnej relacji. I każde otwiera bardzo ważny temat: gdzie kończy się moja odpowiedzialność, a zaczyna odpowiedzialność drugiego człowieka?

To pytanie wcale nie jest proste.

Bo zdrowa granica nie polega ani na spełnianiu wszystkich oczekiwań innych, ani na budowaniu wokół siebie muru.

Nie oznacza również:

Granica nie jest pilotem do sterowania drugim człowiekiem.

Jest raczej informacją:

„To jest dla mnie akceptowalne. Tego nie chcę. Na to się zgadzam. Na to się nie zgadzam. Jeśli wydarzy się X, ja zrobię Y”.

Granice psychiczne – czyli właściwie co?

W potocznym języku słowo „granice” bywa używane niemal do wszystkiego.

Tymczasem granice psychiczne mogą dotyczyć bardzo konkretnych obszarów życia:

Ważne jest jednak jedno: granice nie są identyczne u wszystkich.

Dwie osoby mogą mieć różne potrzeby dotyczące prywatności, częstotliwości kontaktu czy sposobu spędzania czasu.

Samo istnienie różnicy nie oznacza jeszcze, że któraś strona ma niewłaściwą granicę.

Dopiero sposób komunikowania, uzgadniania i respektowania tych granic mówi nam więcej o jakości relacji.

Granica, prośba i kontrola – trzy rzeczy, które łatwo pomylić

To jeden z najważniejszych fragmentów tej lekcji.

Porównajmy trzy zdania:

Bardzo użyteczna zasada dydaktyczna brzmi:

Przykład:

Kontrola: „Nie wolno ci się z nim spotykać”.

Granica: „Nie chcę uczestniczyć w spotkaniach, podczas których jestem obrażany. Jeśli to się zacznie, wyjdę”.

Pierwsze zdanie próbuje zarządzać cudzym zachowaniem.

Drugie określa własne działanie.

Oczywiście w realnym życiu istnieją również sytuacje wynikające z prawa, obowiązków rodzicielskich, regulaminu szkoły czy bezpieczeństwa. Nie każda zasada jest więc „naruszaniem granic”.

Na lekcji warto unikać prostego hasła:

„Każdy zawsze może robić, co chce, bo ma swoje granice”.

Granice funkcjonują w relacjach, normach społecznych i określonych ramach prawnych.

Asertywność nie oznacza, że dostanę to, czego chcę

Asertywność jest czasem przedstawiana młodzieży jako magiczna technika:

„Powiedz odpowiednio i problem zostanie rozwiązany”.

Nie.

Można zakomunikować granicę bardzo dobrze, a druga osoba nadal może:

• być rozczarowana,
• nie zgodzić się z nami,
• zdenerwować się,
• odmówić naszej prośbie,
• mieć inną potrzebę.

Asertywność nie daje kontroli nad reakcją odbiorcy.

Daje natomiast większą szansę, że własne stanowisko zostanie przekazane jasno, bez ataku i bez ukrywania go za aluzjami.

To właśnie odróżnia ją od agresji i uległości.

Pułapka JADE – kiedy odmowa zamienia się w rozprawę obronną

W materiałach dotyczących komunikacji można spotkać skrót JADE:

• J – Justify – usprawiedliwiać swoją decyzję,
• A – Argue – wdawać się w spór,
• D – Defend – bronić swojego stanowiska,
• E – Explain – nadmiernie je wyjaśniać.

To dobra metafora sytuacji, w której prosta odmowa:

„Nie mogę dzisiaj tego zrobić”.

zamienia się w kilkuminutowe tłumaczenie:

„Nie mogę, bo najpierw muszę zrobić to, potem tamto, właściwie może bym zdążył, ale wczoraj też nie miałem czasu, a poza tym…”

Im więcej powodów podajemy, tym więcej elementów druga osoba może zacząć podważać:

„Ale przecież to zajmie tylko chwilę”.
„To zrób tamto później”.
„Skoro wczoraj miałeś czas, to dzisiaj też możesz”.

Nie oznacza to oczywiście, że nigdy nie należy niczego wyjaśniać. W zdrowej relacji wyjaśnienia są częścią komunikacji, a przy wspólnych obowiązkach czy zobowiązaniach mogą być wręcz potrzebne.

Problem pojawia się wtedy, gdy człowiek ma poczucie, że musi przekonać drugą osobę, iż ma prawo do własnej decyzji.

Pomocne pytanie dla ucznia:

W drugim przypadku warto wrócić do krótkiego, jasnego komunikatu.

Cztery style reakcji – podobne słowa mogą ukrywać zupełnie inny komunikat

Asertywność nie oznacza więc „twardości”.

Można być bardzo stanowczym i jednocześnie spokojnym.

Można również mówić łagodnie, a mimo to komunikować agresję lub manipulację.

Liczy się nie tylko ton, lecz również treść, intencja komunikatu i respektowanie praw obu stron.

Najtrudniejsza lekcja: cudza emocja nie zawsze oznacza moją winę

Wyobraźmy sobie sytuację:

Ola odmawia zrobienia za koleżankę części projektu.

Koleżanka jest rozczarowana.

Czy to oznacza, że Ola zrobiła coś niewłaściwego?

Nie możemy tego stwierdzić wyłącznie na podstawie emocji koleżanki.

Emocja jest ważną informacją o stanie człowieka, ale nie jest automatycznie dowodem winy drugiej osoby.

To bardzo ważne dla młodzieży, ponieważ właśnie tutaj często zaczyna się nadodpowiedzialność:

„Jeżeli on jest smutny, muszę to naprawić”.

„Jeżeli ona się obrazi, znaczy, że zrobiłem coś złego”.

„Jeśli odmówię, będę złym przyjacielem”.

Oczywiście nie oznacza to, że jesteśmy całkowicie niezależni od wpływu własnego zachowania na innych.

Jeżeli kogoś poniżymy, oszukamy albo złamiemy ustalenie, ponosimy odpowiedzialność za własne zachowanie.

Ale czym innym jest:

a czym innym:

Trzy kręgi odpowiedzialności

Dobrą metaforą dla nauczyciela są trzy kręgi:

W prawdziwym życiu te kręgi nie zawsze mają ostre krawędzie.

I właśnie dlatego warto uczyć uczniów nie tyle gotowych odpowiedzi, ile pytania:

Nadodpowiedzialność może wyglądać jak „bycie bardzo dobrym”

To ważny dydaktycznie paradoks.

Nadodpowiedzialność nie zawsze wygląda jak problem.

Czasem z zewnątrz wygląda wręcz wzorowo:

• uczeń zawsze robi za innych brakującą część zadania,
• łagodzi każdy konflikt w grupie,
• pilnuje obowiązków wszystkich dookoła,
• czuje się odpowiedzialny za nastrój kolegów,
• nie odmawia pomocy, nawet gdy sam nie ma już zasobów.

Pomoc sama w sobie oczywiście nie jest problemem.

Współpraca, solidarność i troska o innych są ważnymi kompetencjami społecznymi.

Pytanie brzmi:

Czy pomagam, czy przejmuję za drugiego człowieka odpowiedzialność, którą może i powinien ponieść sam?

To zasadnicza różnica.

Pomoc czy wyręczanie?

Porównajmy:

Pomoc: „Nie rozumiesz polecenia? Mogę ci je wyjaśnić”.

Wyręczanie: „Nie zrobiłeś swojej części? Dobra, zrobię ją za ciebie”.

Wsparcie: „Widzę, że jest ci trudno. Mogę cię wysłuchać”.

Przejmowanie odpowiedzialności: „Muszę rozwiązać twój problem, bo inaczej będziesz się źle czuć”.

Pomaganie zwiększa możliwości drugiej osoby.

Wyręczanie może czasem odbierać jej możliwość działania i ponoszenia naturalnych konsekwencji własnych decyzji.

Bierna agresja – nie róbmy z tego etykiety osobowości

Termin „biernoagresywny” bardzo łatwo stał się internetową etykietą.

Ktoś nie odpisał?

„Biernoagresywny”.

Ktoś milczy?

„Biernoagresywny”.

Ktoś się spóźnił?

„Na pewno bierna agresja”.

To zbyt daleko idące wnioski.

Ktoś może nie odpowiedzieć, bo:

• nie zauważył wiadomości,
• nie wiedział, co powiedzieć,
• potrzebował czasu,
• był zajęty,
• świadomie chciał przerwać rozmowę,
• albo rzeczywiście próbował pośrednio wyrazić złość.

Dlatego zamiast:

„On jest biernoagresywny”.

bezpieczniej analizować konkret:

„Powiedział, że zgadza się na wykonanie zadania, a następnie świadomie go nie wykonał i nie poinformował grupy”.

Opis zachowania daje materiał do rozmowy.

Etykieta często ją zamyka.

Bierna agresja często zostawia odbiorcę z zagadką

W komunikacji bezpośredniej człowiek mówi:

„Jestem zły, że zmieniliśmy ustalenia bez rozmowy ze mną”.

W komunikacji pośredniej może pojawić się:

„Nie, nie jestem zły. Wszystko super”.

A później:

• celowe zwlekanie,
• pozorna zgoda,
• sarkazm,
• złośliwe „zapomnienie”,
• ukryte sabotowanie wspólnego działania.

Dla odbiorcy problem polega na tym, że właściwy komunikat trzeba odgadywać.

Dlatego jednym z celów asertywności jest zamiana:

„Ale będzie jej przykro” – dyskomfort nie zawsze oznacza przekroczenie granicy

To jeden z najbardziej życiowych wniosków tej lekcji.

Asertywna rozmowa może być nieprzyjemna.

Odmowa może powodować napięcie.

Powiedzenie:

„Nie mam dziś możliwości ci pomóc”

może wywołać rozczarowanie.

Ale celem zdrowej komunikacji nie jest stworzenie świata, w którym nikt nigdy nie doświadcza dyskomfortu.

Celem jest możliwość przechodzenia przez różnice potrzeb bez poniżania, wymuszania, przemocy i rezygnowania z własnej autonomii.

Ciekawostka dla nauczyciela: asertywność jest umiejętnością, a nie „typem człowieka”

Uczeń może być bardzo asertywny w jednej sytuacji i bardzo uległy w innej.

Może bez problemu odmówić koledze, a mieć ogromną trudność z odmową osobie, na której opinii szczególnie mu zależy.

Może spokojnie powiedzieć „nie” w internecie, ale nie podczas rozmowy twarzą w twarz.

Dlatego warto unikać etykiet:

„On jest nieasertywny”.

Lepsze pytanie:

Takie podejście otwiera przestrzeń do uczenia się.

Asertywne „nie” nie potrzebuje rozprawki obronnej

Młodzi ludzie często są przekonani, że odmowa jest ważna dopiero wtedy, gdy potrafimy ją wystarczająco dobrze uzasadnić.

W efekcie proste:

„Nie mogę dzisiaj przyjść”.

zamienia się w kilkuminutową obronę własnej decyzji.

Oczywiście kontekst ma znaczenie. Jeżeli mamy obowiązek wynikający ze wspólnego ustalenia, pracy czy prawa, samo „nie” nie usuwa odpowiedzialności.

Ale w wielu codziennych sytuacjach odmowa nie musi być negocjacją własnego prawa do odmowy.

Pomocny model komunikatu:

„Nie zrobię za ciebie prezentacji. Mogę natomiast pomóc ci sprawdzić dwa slajdy”.

To komunikat jednocześnie stanowczy i współpracujący.

Technika „zdartej płyty” – dlaczego czasem mniej słów działa lepiej?

Jeżeli druga osoba wielokrotnie próbuje zmienić naszą odmowę, dokładanie kolejnych argumentów może paradoksalnie otworzyć kolejne pola do negocjacji.

Można wtedy spokojnie powtarzać główny komunikat:

„Rozumiem, że to dla ciebie ważne. Nie zrobię za ciebie tej części”.

„Wiem, że się martwisz. Nadal nie zrobię za ciebie tej części”.

Nie chodzi o mechaniczne ignorowanie rozmówcy.

Chodzi o utrzymanie jasności komunikatu bez przechodzenia do ataku albo wielogodzinnego usprawiedliwiania własnej decyzji.

Dodatkowe ćwiczenie 1: „Granica, prośba czy kontrola?”

To ćwiczenie rozszerza temat, ale nie powtarza głównego zadania ze scenariusza.

Uczniowie dostają zdania:

• „Nie chcę, żebyś publikował moje zdjęcie”.
• „Chciałbym, żebyś odpisał mi dzisiaj”.
• „Nie możesz mieć znajomych, których nie lubię”.
• „Jeżeli zacznie się obrażanie, zakończę rozmowę”.
• „Proszę, zapytaj mnie przed pożyczeniem moich rzeczy”.
• „Masz natychmiast przestać rozmawiać z tą osobą”.

Zadanie:

1. granica,
2. prośba,
3. próba kontroli,
4. lub sytuacja wymagająca dodatkowego kontekstu.

Najważniejsza jest ostatnia możliwość.

Uczy, że nie każdą relacyjną sytuację da się prawidłowo ocenić na podstawie jednego zdania.

Dodatkowe ćwiczenie 2: „Czyja piłka jest po czyjej stronie?”

Nauczyciel podaje neutralne sytuacje:

• kolega nie przygotował swojej części projektu,
• przyjaciółka jest rozczarowana odmową wspólnego wyjazdu,
• ktoś prosi o przesłanie hasła do konta,
• grupa musi wspólnie oddać zadanie na czas,
• kolega prosi o pomoc w przygotowaniu prezentacji.

Uczniowie zapisują:

• moja odpowiedzialność,
• wspólna odpowiedzialność,
• odpowiedzialność drugiej strony.

Nie chodzi o wyznaczenie jednej „idealnej” odpowiedzi.

Najważniejsze jest uzasadnienie:

Dlaczego właśnie ten element umieściłeś w tym kręgu?

Dodatkowe ćwiczenie 3: „Tłumacz z biernoagresywnego na bezpośredni”

Uczniowie nie odgrywają scenek z własnych relacji.

Dostają fikcyjne komunikaty:

„Nie no, oczywiście, zrób jak chcesz. Jak zawsze”.

„Spokojnie, ja już niczego od nikogo nie potrzebuję”.

„Nie, wcale mnie to nie zdenerwowało” – mimo że bohater chce porozmawiać o zmianie ustaleń.

Zadanie polega na stworzeniu bezpośredniego komunikatu:

„Zdenerwowała mnie zmiana ustaleń bez rozmowy ze mną. Chcę ustalić, jak zrobimy to następnym razem”.

Uczymy więc nie tylko wykrywania problemu, ale przede wszystkim alternatywnego zachowania.

ZPE – bardzo dobre rozszerzenie, ale nie druga taka sama lekcja

Do tematu pasuje materiał Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej: „Gdzie kończy się moja odpowiedzialność, a zaczyna czyjaś? Jak dbać o zdrowie psychiczne, szanując granice swoje i innych”.

Materiał można wykorzystać jako krótkie rozszerzenie po własnym scenariuszu.

Otwórz materiał ZPE →

Co łączy tę lekcję z lekcją 1?

A dokąd idziemy dalej?

Kolejna lekcja dotyczy psychologa, psychoterapeuty, psychiatry, specjalisty psychoterapii uzależnień, trenera i coacha.

Nie trzeba jeszcze omawiać szczegółowo kompetencji poszczególnych specjalistów.

Można natomiast zostawić uczniom jedną ważną myśl:

To będzie naturalny most do lekcji 3.

Pytania, które mogą naprawdę uruchomić myślenie

• Czy każda odmowa jest stawianiem granicy?
• Czy każda granica musi podobać się drugiej osobie?
• Czy cudze rozczarowanie oznacza, że zrobiliśmy coś złego?
• Gdzie przebiega różnica między troską a kontrolą?
• Czy pomaganie komuś zawsze oznacza robienie czegoś za niego?
• Czy można być asertywnym i jednocześnie uprzejmym?
• Czy można mówić spokojnie i mimo to próbować kontrolować drugą osobę?
• Dlaczego powiedzenie „nie” bywa trudniejsze wobec niektórych osób niż wobec innych?
• Czy mamy obowiązek uzasadniać każdą odmowę?
• Czy pojedyncze milczenie wystarczy, żeby nazwać zachowanie bierną agresją?
• Za co odpowiadam, gdy druga osoba złości się na moją decyzję?
• Czy zdrowa relacja oznacza brak konfliktów?
• Co jest trudniejsze: postawić granicę czy zaakceptować granicę drugiego człowieka?

Co koniecznie powinno wybrzmieć nauczycielowi?

• Granica nie jest narzędziem kontrolowania drugiego człowieka. Dotyczy przede wszystkim własnej zgody, zachowania, potrzeb i odpowiedzialności.
• Asertywność szanuje obie strony. Nie jest ani uległością, ani „wygrywaniem rozmowy”.
• Asertywność nie gwarantuje pozytywnej reakcji odbiorcy. Druga osoba nadal może być niezadowolona.
• Cudza emocja nie jest automatycznie dowodem naszej winy. Odpowiedzialność oceniamy na podstawie zachowania i kontekstu.
• Pomoc nie musi oznaczać wyręczania. Można wspierać człowieka, nie przejmując za niego jego decyzji i obowiązków.
• Bierna agresja wymaga ostrożnego języka. Nie przypisujemy intencji na podstawie pojedynczej ciszy, spóźnienia czy braku wiadomości.
• Opisujemy zachowanie, nie etykietujemy człowieka.
• Granice nie znoszą odpowiedzialności wynikającej z prawa, bezpieczeństwa, obowiązków czy wcześniej przyjętych zobowiązań.

Puenta na koniec

Zdrowa granica nie brzmi:

„Masz zrobić to, czego chcę”.

Nie brzmi też:

„Muszę zrobić wszystko, czego oczekują inni”.

Znajduje się gdzieś pomiędzy:

Źródła i materiały dla nauczyciela

1. Zintegrowana Platforma Edukacyjna – „Gdzie kończy się moja odpowiedzialność, a zaczyna czyjaś? Jak dbać o zdrowie psychiczne, szanując granice swoje i innych”.
2. American Psychological Association – materiały dotyczące asertywności i komunikacji asertywnej.
3. Centre for Clinical Interventions, Government of Western Australia – „Assert Yourself!”, materiały dotyczące komunikacji asertywnej.
4. Centers for Disease Control and Prevention – Dating Matters®, materiały dotyczące zdrowych relacji, komunikacji i szacunku dla granic.
5. Pakiet „Zdrowie w praktyce”, LO i technikum, II rok nauczania, lekcja 2 „Granice psychiczne, nadodpowiedzialność i zachowania biernoagresywne”.