Sklep spożywczy jest trochę jak ogromna tablica informacyjna.

Tyle że nie wszystkie komunikaty pełnią tę samą funkcję.

Z przodu opakowania często widzimy to, co producent chce nam szybko pokazać:

„wysoka zawartość białka”
„bez dodatku cukru”
„light”
„źródło błonnika”.

Z tyłu znajduje się znacznie mniej spektakularny świat:

skład,
alergeny,
wartość odżywcza,
masa,
warunki użycia,
data.

Dojrzały konsument potrzebuje jednego i drugiego rozróżnić.

Spirala: w klasie V aplikacja nie była wyrokiem. Teraz sprawdzamy, dlaczego

Ten temat ma bardzo ważną historię.

W klasie V uczniowie mieli lekcję: „Aplikacje do analizy składu – pomoc czy skrót myślowy?”

Tam główna kompetencja była prosta:

Uczeń sprawdzał, kto stworzył aplikację, według jakich kryteriów działa i dlaczego dwie aplikacje mogą różnie ocenić ten sam produkt.

W klasie VI idziemy krok dalej.

Nie chodzi już więc o pytanie:

„Czy aplikacja ma rację?”

Lepsze brzmi:

Lekcja 11 planowała posiłek. Lekcja 12 wkłada lupę na pojedynczy produkt

W poprzedniej lekcji pytaliśmy:

„Jak zaplanować posiłek, który jest różnorodny, dostępny i bezpieczny?”

→ Zdrowy posiłek – planuję, kupuję, przygotowuję

Teraz stoimy przed półką.

Mamy dwa podobne produkty.

I właśnie wtedy przydaje się kompetencja z lekcji 12:

Etykieta nie jest reklamą. Jej zawartość reguluje prawo

W Unii Europejskiej podstawowe zasady znakowania żywności określa rozporządzenie nr 1169/2011.

Na opakowaniu znajdziemy między innymi:

• nazwę żywności,
• wykaz składników,
• informację o alergenach,
• ilość netto,
• datę minimalnej trwałości lub termin przydatności,
• warunki przechowywania lub użycia – gdy są potrzebne,
• dane podmiotu odpowiedzialnego za produkt,
• informację o wartości odżywczej dla większości produktów opakowanych.

Informacje o żywności mają być rzetelne, jasne i zrozumiałe i nie powinny wprowadzać konsumenta w błąd.

Składniki nie stoją w przypadkowej kolejności

To jedna z najbardziej użytecznych rzeczy, jakich można nauczyć szóstoklasistę.

Składniki są zasadniczo podawane w kolejności malejącej według ich masy użytej podczas produkcji.

Czyli pierwszy składnik znajduje się w produkcie w większej ilości niż większość składników znajdujących się dalej.

To pozwala szybko zobaczyć konstrukcję produktu.

Ale uwaga: „krótszy skład = zawsze lepszy” też jest skrótem myślowym

W internecie często pojawia się rada:

„Im krótszy skład, tym zdrowszy produkt”.

Brzmi logicznie.

Tylko że nie jest uniwersalną regułą.

Produkt może mieć dłuższą listę, bo zawiera:

kilka warzyw,
przyprawy,
nasiona,
składniki złożone.

Inny może mieć bardzo krótki skład, a jednocześnie być produktem, który w codziennym sposobie żywienia warto spożywać raczej okazjonalnie.

Czytamy co znajduje się w składzie i w jakim kontekście używamy produktu.

„E300? Chemia!”. A może… witamina C?

Litera E ma wyjątkowo złą reputację.

Dla wielu osób:

E + liczba = coś niebezpiecznego.

Tymczasem numer E oznacza, że substancja jest dodatkiem dopuszczonym do stosowania w żywności na terenie Unii Europejskiej zgodnie z określonymi warunkami.

Przykład?

E330 to kwas cytrynowy.

Dodatki mogą pełnić różne funkcje: być przeciwutleniaczami, regulatorami kwasowości, emulgatorami, barwnikami, substancjami konserwującymi czy zagęszczającymi.

Nie oznacza to, że skład produktu przestaje mieć znaczenie.

Oznacza tylko:

W końcu wszystko, co jemy, jest zbudowane z substancji chemicznych.

Ciekawostka: witamina C brzmi znacznie sympatyczniej niż kwas L-askorbinowy

I właśnie dlatego nazwa może wpływać na ocenę bardziej, niż chcielibyśmy przyznać.

Porównaj:

„produkt zawiera witaminę C”

z:

„produkt zawiera kwas L-askorbinowy”.

To ta sama substancja.

Jedna nazwa kojarzy się ze zdrowiem. Druga z laboratorium.

Mózg bardzo lubi takie skróty.

To kolejna mała lekcja krytycznego myślenia.

100 gramów – dziwna porcja, ale świetne narzędzie do porównania

Większość obowiązkowych informacji o wartości odżywczej podaje się w przeliczeniu na:

Dlaczego?

Bo potrzebujemy wspólnego mianownika.

Jedno opakowanie jogurtu może mieć 150 g, drugie 180 g, a trzeci produkt producent określi jako porcję 125 g.

Jeżeli porównamy wyłącznie „jedną porcję”, możemy w rzeczywistości porównywać różne ilości.

Do porównywania podobnych produktów bardzo przydatne jest więc 100 g/100 ml.

Do myślenia o realnym spożyciu potrzebny jest również kontekst porcji.

Porcja producenta nie jest prawem natury

Na opakowaniu możemy zobaczyć:

„porcja = 30 g”.

Tylko że człowiek nie zawsze zjada dokładnie 30 g.

Dlatego podczas interpretacji warto zadać dwa pytania:

Ani jedno, ani drugie pytanie nie powinno prowadzić do liczenia kalorii uczniom.

Chodzi o rozumienie danych.

Najczęstsza pułapka tabeli: „cukry” nie oznaczają tylko cukru dodanego

W tabeli wartości odżywczej widzimy:

węglowodany – w tym cukry.

I uczeń może pomyśleć:

„czyli producent wsypał tyle cukru?”.

Niekoniecznie.

Rubryka „w tym cukry” obejmuje cukry obecne w produkcie, także te naturalnie występujące w surowcach, np. laktozę w mleku czy cukry obecne w owocach.

Tabela nie mówi więc automatycznie, ile cukru zostało dodane podczas produkcji.

Dlatego etykietę czytamy jako całość.

„Bez dodatku cukru” nie znaczy „bez cukrów”

To kapitalny przykład tego, jak prawdziwe hasło może zostać źle zrozumiane.

Oświadczenie:

„bez dodatku cukrów”

oznacza, że do produktu nie dodano cukrów ani składników użytych ze względu na ich właściwości słodzące w sposób określony przepisami.

Ale produkt nadal może zawierać cukry naturalnie obecne w jego składnikach.

Na przykład pochodzące z owoców czy mleka.

To różnica, którą naprawdę warto nauczyć już w VI klasie.

„Proteinowy”. „Źródło błonnika”. „Light”. Czyli prawda może mieć efekt halo

Część haseł znajdujących się na opakowaniach to prawnie określone oświadczenia żywieniowe.

Producent nie może dowolnie napisać:

„źródło białka”

na każdym produkcie.

Żeby posługiwać się takim komunikatem, produkt musi spełniać odpowiednie kryteria.

Podobnie regulowane są określenia takie jak:

„wysoka zawartość białka”,
„źródło błonnika”,
„niska zawartość tłuszczu”,
„bez dodatku cukrów”.

Czyli hasło może być całkowicie prawdziwe.

A mimo to pojawia się problem.

Psychologia nazywa podobny mechanizm efektem halo.

„Ma dużo białka” zaczyna brzmieć jak:

„jest świetnym wyborem pod każdym względem”.

A to już inny wniosek.

Wraca lekcja 5: informacja może być prawdziwa, a przekaz nadal niepełny

Przy dezinformacji uczyliśmy się, że manipulacja nie musi polegać na całkowitym zmyśleniu faktu.

→ Szczepienia i dezinformacja – jak rozpoznawać manipulację

Podobnie jest z opakowaniem żywności.

Jeżeli produkt naprawdę jest „źródłem błonnika”, informacja jest prawdziwa.

Ale nadal nie mówi nam:

• ile ma soli,
• ile cukrów,
• jak wygląda cały skład,
• jaką porcję zwykle jemy,
• jak często produkt pojawia się w sposobie żywienia.

Alergen jest ważniejszy niż zielona ocena aplikacji

Załóżmy, że aplikacja daje produktowi:

92/100.

Ale produkt zawiera orzechy, a osoba ma na nie alergię.

Czy wynik aplikacji ma znaczenie dla bezpieczeństwa tej osoby?

Nie takie, jak informacja o alergenie.

Alergeny należące do 14 grup objętych szczególnymi przepisami muszą być wyraźnie wyróżniane w wykazie składników.

I to świetnie pokazuje, dlaczego kontekst użytkownika ma znaczenie.

RWS – procenty, które łatwo źle odczytać

Na niektórych opakowaniach znajdziemy skrót:

RWS – Referencyjna Wartość Spożycia.

Możemy zobaczyć na przykład:

„porcja dostarcza 7% RWS energii”.

I tutaj bardzo ważne doprecyzowanie:

RWS może pomagać w orientacji.

Nie jest osobistą receptą żywieniową.

Zielone A też nie jest świadectwem z paskiem

Na części produktów można zobaczyć systemy znakowania z przodu opakowania, np. skalę literowo-kolorystyczną Nutri-Score.

Taki system bierze określone dane i przelicza je według ustalonego algorytmu.

To może pomóc szybko porównywać podobne produkty.

Ale litera A nie oznacza:

„jedz bez ograniczeń”.

Litera D nie oznacza:

„zakazane jedzenie”.

I dokładnie tak samo powinniśmy traktować kolor w aplikacji.

Co właściwie robi aplikacja po zeskanowaniu kodu?

Ekran telefonu daje wrażenie, jakby aparat „zbadał” produkt.

W rzeczywistości zwykle dzieje się coś znacznie mniej magicznego.

Aplikacja korzysta z informacji znajdujących się w bazie i według swoich kryteriów tworzy ocenę, kolor, literę albo liczbę.

Czyli jej odpowiedź zależy od:

• tego, jakie dane posiada,
• czy dane są aktualne,
• które zmienne bierze pod uwagę,
• jak mocno je waży,
• jak skonstruowano algorytm.

Algorytm jest mistrzem kompresji. Ale kompresja zawsze coś gubi

Wyobraźmy sobie całą etykietę.

Skład.
Alergeny.
Energia.
Tłuszcz.
Błonnik.
Sól.
Cukry.
Porcja.
Kontekst diety.

A teraz aplikacja zamienia wszystko w:

To bardzo wygodne.

Ale liczba jest kompresją informacji.

Żeby zmieścić złożony produkt w jednym wyniku, algorytm musi wybrać, co będzie ważniejsze, a co mniej ważne.

I właśnie dlatego dwie aplikacje mogą oceniać ten sam produkt inaczej.

Czego wynik aplikacji może nie wiedzieć?

„Ma więcej kalorii, więc jest gorszy”. Nie tak szybko

Wartość energetyczna jest ważną informacją.

Nie jest jednak synonimem wartości odżywczej.

Orzechy mogą mieć stosunkowo wysoką wartość energetyczną, a jednocześnie dostarczać m.in. tłuszczów nienasyconych, białka, błonnika i składników mineralnych.

Napój o małej liczbie kalorii nie staje się automatycznie produktem, który dostarcza wielu potrzebnych składników.

Najlepsza metoda porównywania? Najpierw upewnij się, że porównujesz rzeczy podobne

Porównanie:

jogurtu naturalnego z jogurtem naturalnym

ma zwykle więcej sensu niż:

jogurtu naturalnego z oliwą.

Dlaczego?

Bo produkty pełnią inne funkcje i spożywa się je w innych ilościach.

Dopiero potem porównujemy:

skład,
alergeny,
wartość odżywczą,
porcję i kontekst wyboru.

Szybka ciekawostka: „bez cukru” i „bez dodatku cukru” to nie to samo

Nie robimy z E-numerów gry w „znajdź truciznę”

To szczególnie ważne metodycznie.

Jeżeli damy dzieciom tabelę dodatków i każemy:

„znajdź wszystkie E i oceń, czy produkt jest zły”,

możemy niechcący nauczyć ich pseudonaukowego schematu.

Znacznie lepsze pytanie brzmi:

To dokładnie ten sam rodzaj alfabetyzmu zdrowotnego, który rozwijaliśmy przy dezinformacji.

NFZ ma świetny krótki quiz do wykorzystania

GIS – najlepsze źródło do podstaw etykiety

NCEŻ – bardzo dobry przewodnik po etykiecie

NCEŻ – co właściwie oznacza „źródło białka”?

Nutri-Score i inne skróty z przodu opakowania

GIS – E nie oznacza „trucizna”

ZPE – aktualny materiał merytoryczny dla nauczyciela

Czego nie robimy na tej lekcji?

• Nie tworzymy listy „zakazanych E”.
• Nie uczymy, że krótszy skład zawsze oznacza lepszy produkt.
• Nie uczymy, że produkt z wysoką oceną aplikacji można jeść bez ograniczeń.
• Nie uczymy, że produkt z niskim wynikiem jest „zły”.
• Nie oceniamy jedzenia moralnie.
• Nie prosimy uczniów o skanowanie prywatnych zakupów.
• Nie wymagamy instalowania konkretnej aplikacji.
• Nie zakładamy kont uczniowskich w aplikacjach.
• Nie prosimy o ujawnianie alergii, chorób ani indywidualnych diet.
• Nie liczymy zapotrzebowania kalorycznego uczniów.
• Nie wykorzystujemy RWS dla osoby dorosłej jako normy żywienia dwunastolatka.
• Nie analizujemy jeszcze szczegółowo przechowywania i dat – ten temat rozwiniemy w lekcji 13.

Pytania, które mogą naprawdę uruchomić klasę

1. Czy prawdziwe hasło reklamowe może dawać niepełny obraz produktu?
2. Dlaczego składniki są ustawione w określonej kolejności?
3. Czy krótsza lista składników zawsze oznacza lepszy wybór?
4. Dlaczego E300 nie jest dobrym argumentem przeciw produktowi?
5. Czym różnią się dane „na 100 g” od danych „na porcję”?
6. Dlaczego „w tym cukry” nie oznacza automatycznie „tyle cukru dodano”?
7. Czym różni się „bez dodatku cukru” od „bez cukrów”?
8. Co oznacza efekt halo na opakowaniu?
9. Dlaczego dwie aplikacje mogą inaczej ocenić ten sam produkt?
10. Jakiej informacji o człowieku aplikacja może w ogóle nie znać?
11. Czy produkt z Nutri-Score A jest „zdrowy bez względu na wszystko”?
12. Co jest ważniejsze dla osoby z alergią: wynik 95/100 czy obecność alergenu?

Jak powiedzieć tę lekcję uczniom w trzy minuty?

Co powinien wynieść uczeń?

• przód opakowania ≠ cała informacja o produkcie,
• składniki są zasadniczo podawane w kolejności malejącej według masy,
• krótki skład ≠ automatycznie dobry produkt,
• numer E ≠ automatycznie substancja niebezpieczna,
• 100 g/100 ml pomaga porównywać podobne produkty,
• porcja daje inny kontekst niż 100 g,
• „cukry” ≠ automatycznie cukier dodany,
• „bez dodatku cukru” ≠ „bez cukrów”,
• oświadczenie żywieniowe mówi o wybranej właściwości produktu, nie o wszystkim,
• aplikacja upraszcza dane według określonego algorytmu,
• alergen i indywidualne bezpieczeństwo mogą być ważniejsze niż ogólna punktacja,
• pełna ocena produktu wymaga danych i kontekstu.

Na zakończenie

Kiedyś etykieta była po prostu małym drukiem.

Dziś obok niej mamy:

kolory,
litery,
gwiazdki,
procenty,
aplikacje,
skanery,
rankingi.

Czy to źle?

Nie.

Skróty są potrzebne.

Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy skrót zaczyna udawać całą informację.

I to jest prawdziwy cel lekcji 12.

Nie wychować ucznia, który zna na pamięć tabelę dodatków.

Tylko takiego, który patrząc na opakowanie potrafi pomyśleć:

„Co właściwie wiem – i czego jeszcze nie wiem?”

Biblioteczka nauczyciela – pojęcia do lekcji

Materiały i źródła dla nauczyciela

• Główny Inspektorat Sanitarny: Etykieta źródłem informacji
• Główny Inspektorat Sanitarny: Podstawowe wymagania dotyczące znakowania żywności
• NIZP PZH / NCEŻ: O czym powie etykieta?
• NCEŻ: Żywność w świetle etykiet – okiem konsumenta
• NCEŻ: Szczególne właściwości żywności – oświadczenia żywieniowe i zdrowotne
• NCEŻ: Systemy znakowania wartością odżywczą na przodzie opakowania
• Państwowa Inspekcja Sanitarna: Substancje dodatkowe w żywności
• Diety NFZ: Quiz „Etykieta produktu źródłem informacji o żywności”
• ZPE – materiał merytoryczny do edukacji zdrowotnej: Edukacja zdrowotna – rozdział „Etykiety produktów spożywczych”

Wsparcie do lekcji – klasa VI

Ta seria coraz wyraźniej przechodzi od prostych zasad do podejmowania decyzji na podstawie danych.

Klasa V: aplikacja może pomagać, ale uczeń nie traktuje jej wyniku jak ostatecznego wyroku.

Klasa VI, lekcja 5: uczę się zauważać framing, uproszczenia i argumenty oparte na niepełnej informacji .

Klasa VI, lekcja 11: planuję realny, różnorodny i bezpieczny posiłek .

Klasa VI, lekcja 12: schodzę poziom niżej: czytam dane produktu i potrafię powiedzieć, dlaczego wybrałem właśnie ten produkt.

W lekcji 13 pójdziemy dalej: produkt można świetnie wybrać, ale nadal można go zmarnować albo przechowywać niebezpiecznie.

Dlatego następny temat to: „Lodówka bez strat – doświadczenie o przechowywaniu”.