Strona główna » Wsparcie do lekcji » Klasa V » Nie każdą krzywdę da się „wyjaśnić między sobą”. Dlaczego konflikt i przemoc wymagają innej reakcji?

Nie każdą krzywdę da się „wyjaśnić między sobą”. Dlaczego konflikt i przemoc wymagają innej reakcji?

Edukacja zdrowotna • KLASA V • LEKCJA 23

Przemoc nie jest konfliktem

Dwoje uczniów chce siedzieć w tym samym miejscu i zaczyna się sprzeczać. W innej sytuacji grupa od kilku tygodni ośmiesza jedną osobę, wyklucza ją i rozsyła jej zdjęcia. W obu przypadkach pojawia się napięcie między ludźmi, ale sposób reagowania nie powinien być taki sam. Najpierw trzeba rozpoznać, z jaką sytuacją mamy do czynienia.

Nie każdą krzywdę da się „wyjaśnić między sobą”. Dlaczego konflikt i przemoc wymagają innej reakcji?

Słowo „konflikt” bywa używane bardzo szeroko. Kłótnia, dokuczanie, bójka, wykluczanie z grupy, wielotygodniowe nękanie – wszystko potrafi trafić do jednego worka: „dzieci mają konflikt”. Tyle że ten worek jest za duży.

Nazwanie sytuacji ma znaczenie, ponieważ od rozpoznania problemu zależy sposób działania. Jeżeli dwie osoby mają różne potrzeby i mogą bezpiecznie negocjować, można szukać rozwiązania między nimi. Jeśli jedna osoba ma wyraźną przewagę i wykorzystuje ją do krzywdzenia, potrzebne jest przede wszystkim zatrzymanie krzywdy i ochrona osoby, która jej doświadcza.

Pytanie, które dobrze ustawia lekcję:

Czy każdą trudną sytuację między uczniami można rozwiązać, sadzając obie strony naprzeciw siebie i mówiąc: „dogadajcie się”?

Konflikt nie musi oznaczać, że ktoś jest „zły”

Konflikt pojawia się wtedy, gdy ludzie mają odmienne potrzeby, cele, interesy albo zdania. Może być nieprzyjemny. Ludzie mogą się zdenerwować, powiedzieć coś zbyt ostro, obrazić się albo potrzebować pomocy w rozmowie. Sam fakt sporu nie oznacza jednak jeszcze przemocy.

W konflikcie obie strony mają możliwość przedstawienia swojego stanowiska i – przynajmniej zasadniczo – mogą uczestniczyć w szukaniu rozwiązania bez obawy, że druga osoba wykorzysta swoją przewagę, żeby je zastraszyć lub skrzywdzić.

Przykład:

Dwoje uczniów chce jako pierwsze korzystać z tego samego sprzętu. Każde uważa, że ma dobry powód.

Można ustalić kolejność, podzielić czas albo poszukać trzeciego rozwiązania. Żadna ze stron nie musi się bać drugiej, aby rozmowa była możliwa.

W przemocy układ sił wygląda inaczej

W materiałach dotyczących przemocy rówieśniczej powtarza się kryterium, które łatwo przeoczyć: przewaga.

Osoba krzywdząca albo grupa ma więcej siły, zasobów lub możliwości wpływania na sytuację, a osoba krzywdzona ma wyraźnie trudniejszą możliwość obrony. Przewaga nie musi oznaczać, że ktoś jest większy albo silniejszy fizycznie.

Może wynikać z liczebności grupy, pozycji w klasie, popularności, wieku, dostępu do kompromitujących materiałów albo z możliwości rozsyłania ich dalej. W internecie przewagę może zwiększyć także ogromna liczba odbiorców.

Przewaga może mieć różne źródła:

fizyczne • liczebne • społeczne • informacyjne • cyfrowe

„To tylko żart” nie mówi jeszcze, co naprawdę się wydarzyło

Oceniając sytuację, nie wystarczy zapytać sprawcę, jak ją nazwał. Zdanie „przecież żartowałem” nie kończy analizy.

Trzeba sprawdzić, co się wydarzyło, czy ktoś został skrzywdzony, czy sytuacja się powtarza, jaki jest układ sił i czy osoba może ją swobodnie przerwać. Znaczenie ma też kontekst. To, co dla jednej osoby było pojedynczym nieudanym dowcipem, dla drugiej może być kolejnym elementem dłuższego nękania.

Dlatego w karcie pracy pojawia się bardzo dobra odpowiedź: „potrzeba więcej informacji”. Nie jest ucieczką od decyzji. Czasem jest właśnie najbardziej odpowiedzialną decyzją.

Dojrzałe rozpoznanie może brzmieć:

„Na podstawie tego opisu jeszcze nie wiem. Muszę sprawdzić, czy sytuacja się powtarza, czy występuje przewaga i czy ktoś jest celowo krzywdzony”.

Agresja, przemoc i bullying nie są dokładnie tym samym

Te trzy pojęcia bywają używane zamiennie, chociaż opisują trochę inne zjawiska. Dla ucznia klasy V nie trzeba budować rozbudowanej typologii, ale nauczyciel powinien znać różnicę.

Pojęcie Na co zwracamy uwagę?
Agresja Zachowanie nastawione na wyrządzenie szkody. Może być jednorazowe.
Przemoc Krzywdzenie połączone z wykorzystaniem przewagi nad drugą osobą.
Dręczenie / bullying Celowe, powtarzające się krzywdzenie, przy którym występuje nierównowaga sił i trudność osoby krzywdzonej w obronie.

To rozróżnienie chroni przed częstym błędem: powtarzalność jest charakterystycznym kryterium bullyingu, ale nie oznacza, że jednorazowe poważne zachowanie trzeba zlekceważyć tylko dlatego, że „zdarzyło się pierwszy raz”.

Pojedynczy atak, groźba, zmuszenie do określonego działania czy rozpowszechnienie krzywdzącego materiału również może wymagać natychmiastowej reakcji.

Dlaczego mediacja nie pasuje do każdej sytuacji?

Mediacja zakłada, że strony mogą uczestniczyć w rozmowie i negocjować. Ma sens wtedy, gdy istnieje spór, obie osoby mogą bezpiecznie przedstawić swoje stanowisko i żadna z nich nie jest zmuszana do rozmowy z pozycji wyraźnej słabości.

Przy przemocy ten warunek może nie być spełniony. Jeśli jedna osoba się boi, jest systematycznie poniżana albo stoi naprzeciw grupy, posadzenie wszystkich przy jednym stole nie przywraca automatycznie równowagi. Może wręcz wywołać kolejną presję na osobę krzywdzoną.

ORE w materiałach dotyczących agresji i przemocy w szkole wyraźnie zaznacza, że mediacja nie jest techniką uniwersalną i nie powinna zastępować interwencji w sytuacji przemocy opartej na nierównowadze sił.

Konflikt może wymagać rozmowy.
Przemoc najpierw wymaga zatrzymania krzywdy.

Przeprosiny nie zastępują bezpieczeństwa

W szkole czasem pojawia się odruch: „podajcie sobie ręce i przeproście”. W zwykłym sporze taki gest może mieć sens, jeśli poprzedza go rzeczywiste wyjaśnienie sytuacji. Przy przemocy sam rytuał pojednania niczego jeszcze nie naprawia.

Jeżeli osoba krzywdzona nadal się boi, sprawca zachowuje przewagę, a grupa nadal wzmacnia jego pozycję, wymuszone „zgoda?” może tylko zamknąć temat dla dorosłego. Problem pozostaje.

Dlatego szkoła potrzebuje procedury: zabezpieczenia ucznia, ustalenia faktów, reakcji wobec zachowania krzywdzącego i sprawdzenia po pewnym czasie, czy sytuacja rzeczywiście się zmieniła.

Świadek nie musi zostać bohaterem filmu akcji

Uczeń, który widzi przemoc, nie powinien być uczony, że ma sam fizycznie interweniować, wdawać się w konfrontację albo ryzykować własnym bezpieczeństwem. Może pomóc inaczej.

Bezpieczna reakcja świadka zależy od sytuacji. Może polegać na szybkim poinformowaniu dorosłego, pozostaniu później obok osoby skrzywdzonej, niezachęcaniu sprawcy śmiechem, nieprzesyłaniu krzywdzącego materiału czy zachowaniu cyfrowego dowodu i pokazaniu go dorosłemu.

Aktualne materiały ORE z 2026 roku prowadzą ucznia właśnie taką ścieżką: zgłoszenie → zabezpieczenie → pomoc → dalsza reakcja szkoły.

Świadek może zrobić coś ważnego bez bezpośredniej konfrontacji:
  • nie dołączać do krzywdzenia,
  • nie rozpowszechniać materiału,
  • powiedzieć dorosłemu, co widział,
  • wesprzeć osobę po zdarzeniu,
  • przy zagrożeniu natychmiast szukać pomocy.

Publiczność też zmienia sytuację

Wyśmiewanie jednej osoby przez ucznia i wyśmiewanie jej przez ucznia, któremu wtóruje dziesięcioosobowa grupa, nie tworzy takiego samego układu sił. Reakcje otoczenia mogą wzmacniać pozycję osoby krzywdzącej.

Dotyczy to także internetu. Polubienia, komentarze, udostępnienia i przesyłanie dalej zwiększają zasięg sytuacji. Ktoś, kto nie napisał obraźliwego posta, ale rozsyła go dalej, może powiększać skalę krzywdy.

Dlatego przy cyberprzemocy „nic nie zrobiłem, tylko wysłałem dalej” nie jest neutralnym opisem.

Raport 2026: problem dotyczy ogromnej części uczniów

W badaniu „RÓWIEŚNICY 2026” Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę uczestniczyło 141 911 uczniów i uczennic w wieku 10–17 lat. Badanie prowadzono od listopada 2025 do lutego 2026, a wyniki ważono tak, aby dopasować je do struktury populacji dzieci w Polsce.

W tej grupie 87% badanych wskazało doświadczenie przemocy rówieśniczej, a 31% – dręczenia rówieśniczego, czyli bullyingu. Cyberprzemocy doświadczyło 75% badanych.

Te dane pokazują również, dlaczego potrzebujemy precyzyjnych pojęć: „przemoc rówieśnicza” i „bullying” nie są w raporcie tym samym zjawiskiem.

Zobacz raport „RÓWIEŚNICY 2026” →

Najciekawsza odpowiedź czasem brzmi: „jeszcze nie wiem”

Lekcja 18 uczyła oddzielania obserwacji od interpretacji. Tutaj ta umiejętność wraca w bardzo praktycznej formie.

Zdanie:

„Nie zaprosili Janka do gry”

opisuje fakt.

Nie mówi jeszcze, czy Janek był celowo wykluczany, czy grupa miała już komplet osób, czy była to jednorazowa sytuacja, czy od tygodni wszyscy umawiają się tak, żeby Janek nie mógł dołączyć.

Nie każda sytuacja wymaga długiego śledztwa, ale przy niepełnych danych warto umieć zatrzymać ocenę.

Dodatkowe ćwiczenie

Czego jeszcze nie wiemy?

Uczniowie nie mają rozstrzygać, czy sytuacja jest konfliktem czy przemocą. Ich zadaniem jest znaleźć brakującą informację.

Sytuacja 1:
„Natalia od trzech dni siedzi sama podczas przerw”.

Czego jeszcze trzeba się dowiedzieć?
Sytuacja 2:
„Kuba został usunięty z klasowej grupy w komunikatorze”.

Czego jeszcze trzeba się dowiedzieć?
Sytuacja 3:
„Dwóch uczniów pokłóciło się podczas gry i jeden wyszedł”.

Czego jeszcze trzeba się dowiedzieć?

Uczniowie mogą pytać m.in.: czy sytuacja zdarzała się wcześniej, czy ktoś groził, czy była możliwość odmowy, czy jedna osoba miała wyraźną przewagę, co wydarzyło się przed opisaną sytuacją.

Ćwiczenie rozwija ważną umiejętność: nie uzupełniać brakujących faktów własnym domysłem.

Szkoła nie zaczyna reagowania od zera

Placówki pracujące z dziećmi mają obowiązek posiadać standardy ochrony małoletnich. Obejmują one zasady bezpiecznych relacji i procedury interwencji, gdy pojawia się podejrzenie krzywdzenia dziecka.

To ważna informacja dla nauczyciela prowadzącego tę lekcję. Jeśli podczas zajęć uczeń ujawni realną sytuację przemocy, rozmowa przestaje być wyłącznie ćwiczeniem edukacyjnym. Nauczyciel działa zgodnie z procedurą obowiązującą w swojej szkole.

Ujawnienia przemocy nie omawiamy na forum klasy i nie prosimy ucznia o publiczne udowadnianie swojej historii.

Jak powiedzieć to piątoklasistom?

„Konflikt może wyglądać bardzo nieprzyjemnie, ale zwykle oznacza, że dwie osoby chcą czegoś innego i mogą próbować znaleźć rozwiązanie.

Przy przemocy sytuacja wygląda inaczej. Jedna osoba albo grupa wykorzystuje swoją przewagę, a druga ma trudność, żeby się obronić.

Przewaga nie zawsze oznacza siłę fizyczną. Pięć osób ma przewagę nad jedną. Ktoś bardzo popularny może mieć przewagę społeczną. Ktoś, kto ma kompromitujące zdjęcie, może próbować wykorzystać przewagę informacyjną.

Dlatego nie każdą sytuację rozwiązujemy przez: »usiądźcie razem i się dogadajcie«.

Kiedy pojawia się przemoc, najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo.

A jeśli jesteście świadkami, nie musicie sami walczyć ze sprawcą. Możecie nie dołączać, nie przesyłać krzywdzących treści i powiedzieć o sytuacji dorosłemu”.

Czego nie robimy na tej lekcji?

  • Nie pytamy, kto w klasie jest sprawcą albo osobą doświadczającą przemocy.
  • Nie odgrywamy scen bicia, poniżania czy zastraszania.
  • Nie prosimy uczniów o ujawnianie prywatnych doświadczeń.
  • Nie każemy osobie krzywdzonej „dogadać się” z osobą, której się boi.
  • Nie wymagamy od świadka ryzykownej konfrontacji.
  • Nie uznajemy każdej różnicy zdań za przemoc.
  • Nie bagatelizujemy jednorazowego poważnego zdarzenia tylko dlatego, że nie spełnia kryterium powtarzalności bullyingu.
  • Nie wchodzimy jeszcze w temat autoagresji – lekcja 24 ma osobny cel i osobną ścieżkę pomocy.

Biblioteczka nauczyciela • Pojęcia do lekcji

Konflikt – sytuacja, w której strony mają odmienne potrzeby, cele, interesy albo zdania i mogą uczestniczyć w szukaniu rozwiązania bez zagrożenia.

Agresja – zachowanie nastawione na wyrządzenie szkody drugiej osobie; nie każde zachowanie agresywne spełnia kryteria dręczenia.

Przemoc rówieśnicza – celowe zachowania krzywdzące podejmowane wobec rówieśnika, w których istotne znaczenie może mieć przewaga osoby lub grupy stosującej przemoc.

Dręczenie rówieśnicze / bullying – celowe i powtarzające się krzywdzenie przy nierównowadze sił lub zasobów oraz utrudnionej możliwości obrony osoby krzywdzonej.

Przewaga sił – nierównowaga, która może wynikać nie tylko z siły fizycznej, lecz także z liczebności, pozycji społecznej, dostępu do informacji albo możliwości wpływania na innych.

Cyberprzemoc – przemoc realizowana przy użyciu narzędzi cyfrowych, np. komunikatorów, mediów społecznościowych czy publikowanych materiałów.

Mediacja – sposób rozwiązywania sporu z udziałem neutralnej osoby trzeciej. Wymaga warunków umożliwiających bezpieczny udział stron; nie zastępuje interwencji w sytuacji przemocy i wyraźnej nierównowagi sił.

Materiały i źródła dla nauczyciela

  • Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę – „RÓWIEŚNICY 2026. Raport o przemocy rówieśniczej”
    Największe dotąd polskie badanie dotyczące przemocy rówieśniczej: 141 911 uczniów i uczennic w wieku 10–17 lat. Raport rozróżnia przemoc rówieśniczą, przemoc fizyczną, cyberprzemoc, bullying i cyberbullying.
    Otwórz raport FDDS →
  • FDDS – program „RÓWIEŚNICY”
    Aktualny program profilaktyczny poświęcony przemocy i cyberprzemocy, reagowaniu świadków, empatii, konfliktom oraz bezpieczeństwu w grupie.
    Otwórz program RÓWIEŚNICY →
  • ORE 2026 – „Ścieżki pomocy w sytuacji przemocy rówieśniczej”
    Aktualny materiał dla szkoły, ucznia i rodzica. Pokazuje kolejne etapy od zgłoszenia i zabezpieczenia ucznia, przez dokumentację i diagnozę sytuacji, po działania interwencyjne i monitorowanie skuteczności pomocy.
    Otwórz materiał ORE →
  • ORE – „Profilaktyka agresji i przemocy rówieśniczej w klasie”
    Obszerne zaplecze dla wychowawców, pedagogów i psychologów. Materiał omawia klimat klasy, agresję, przemoc, interwencję oraz rolę nauczyciela w budowaniu bezpiecznych relacji.
    Otwórz publikację ORE →
  • ORE – „Agresja i przemoc w szkole”
    Szczególnie przydatna część dotycząca mediacji. Materiał wyjaśnia, dlaczego mediacja nie jest rozwiązaniem uniwersalnym i nie powinna być stosowana tak, jak przy równorzędnym konflikcie, gdy występuje przemoc i przewaga jednej ze stron.
    Otwórz publikację ORE →
  • Gov.pl – Standardy ochrony małoletnich
    Podstawa prawna obowiązku posiadania przez placówki procedur dotyczących bezpiecznych relacji oraz interwencji w razie podejrzenia krzywdzenia dziecka.
    Otwórz tekst aktu prawnego →
Uwaga językowa dla nauczyciela

W rozmowie z klasą dobrze używać określenia „osoba doświadczająca przemocy” zamiast przyklejać dziecku trwałą etykietę „ofiary”.

Zdarzenie opisuje to, czego ktoś doświadcza. Nie powinno definiować całej osoby.

Zdrowa Lekcja na tydzień 💙

Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.

Zapisz się na newsletter →

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Koszyk