„Powinienem już to ogarniać”. Czego naprawdę trzeba nauczyć się przed dorosłością?

Ukończyć szkołę.

Znaleźć pracę.

Umówić wizytę u lekarza.

Pilnować terminów.

Rozumieć umowę.

Zarządzać pieniędzmi.

Radzić sobie ze stresem.

I najlepiej nigdy nie prosić nikogo o pomoc, bo przecież „dorosły powinien sobie radzić”.

Tyle że właśnie ostatnie zdanie jest jednym z najbardziej szkodliwych mitów dotyczących samodzielności.

Dorosłość nie przychodzi w pakiecie z osiemnastymi urodzinami

Prawo może wyznaczyć konkretny moment osiągnięcia pełnoletności.

Kompetencje nie pojawiają się jednak automatycznie o północy w dniu osiemnastych urodzin.

Nikt nie budzi się nagle z umiejętnością:

• planowania tygodnia,
• rozwiązywania konfliktów,
• oceniania wiarygodności informacji,
• korzystania z systemu ochrony zdrowia,
• zarządzania stresem,
• proszenia o pomoc,
• organizowania dokumentów i terminów,
• podejmowania decyzji przy niepełnych informacjach.

Takich rzeczy uczymy się stopniowo – poprzez praktykę, błędy, informację zwrotną i poprawianie własnych strategii.

Dlatego sensowniej pytać:

zamiast:

Kompetencja to coś więcej niż wiedza

Można doskonale wiedzieć, że warto planować zadania.

I nadal regularnie zapominać o terminach.

Można wiedzieć, że w sytuacji problemu zdrowotnego trzeba szukać pomocy.

I nie wiedzieć:

• gdzie zadzwonić,
• jak zapisać się na wizytę,
• jak dojechać,
• jak znaleźć wiarygodną informację,
• co zrobić, jeśli pierwsza możliwość jest niedostępna.

Dlatego kompetencja łączy:

To ważna różnica.

Edukacja do dorosłości nie może kończyć się na:

„uczeń wie, że powinien”.

„Będę bardziej zorganizowany” – piękny cel, którego nie da się wykonać

Wiele naszych postanowień ma jedną wspólną wadę:

nie opisują działania.

„Będę bardziej odpowiedzialny”.

„Będę mniej zestresowany”.

„Będę więcej się uczyć”.

„Będę bardziej dbać o zdrowie”.

Brzmią rozsądnie.

Ale co właściwie trzeba zrobić dziś o 17:00?

Nie wiadomo.

Zamiast:

„Będę lepiej pilnować terminów”.

można zaplanować:

„Gdy dostanę nowy termin, od razu zapisuję go w kalendarzu w telefonie i ustawiam przypomnienie na dzień wcześniej”.

Nagle wiadomo:

• co zrobić,
• kiedy zrobić,
• jakiego narzędzia użyć,
• po czym sprawdzić, czy plan został wykonany.

„Jeśli X, to Y” – mała technika, która pomaga planowi przeżyć zderzenie z życiem

Bardzo użytecznym sposobem planowania jest stworzenie wcześniej odpowiedzi na przewidywalną sytuację.

Schemat jest prosty:

Przykłady:

Jeśli dostanę termin wizyty w czasie zajęć, to od razu sprawdzę, czy mogę go zmienić i jakie mam inne możliwości.

Jeśli nie wykonam planu przez trzy dni, to nie rezygnuję z niego całkowicie, tylko sprawdzam, co było przeszkodą.

Jeśli nie rozumiem pisma z urzędu, to najpierw sprawdzam oficjalne wyjaśnienie albo pytam właściwą instytucję zamiast zgadywać.

Taki plan nie wymaga przewidzenia całego życia.

Wystarczy przewidzieć następną decyzję.

Dorosła kompetencja nr 1: potrafię zauważyć, że czegoś nie wiem

To może brzmieć paradoksalnie.

Przecież kompetentna osoba powinna wiedzieć.

Nie zawsze.

W świecie, w którym przepisy, technologie, systemy i informacje zmieniają się szybko, niezwykle ważną kompetencją staje się:

„Nie wiem, jak to zrobić” może prowadzić do dwóch zupełnie różnych reakcji:

1. „Nie umiem, więc nie zrobię”.

albo:

2. „Nie umiem jeszcze. Muszę ustalić, skąd zdobyć instrukcję albo pomoc”.

Druga reakcja jest jedną z podstaw samodzielności.

Nie muszę znać drogi. Muszę umieć ją znaleźć

To bardzo dobrze łączy się z poprzednią lekcją o prawach pacjenta.

Uczeń nie musi pamiętać wszystkich przepisów.

Powinien natomiast umieć:

• rozpoznać pytanie,
• znaleźć właściwe źródło,
• ocenić jego wiarygodność,
• skontaktować się z odpowiednią osobą lub instytucją,
• zastosować uzyskaną informację.

To właśnie przypomina sposób rozumienia kompetencji potrzebnych w zmieniającym się świecie:

nie chodzi tylko o wykonanie dobrze znanego zadania, ale także o adaptację, szukanie informacji, wykorzystywanie zasobów i monitorowanie tego, czy rozwiązanie działa.

Samodzielność nie jest samotnością

Wyobraźmy sobie dwie osoby.

Pierwsza ma problem, którego nie potrafi rozwiązać, ale mówi:

„Nie będę nikogo pytać. Muszę poradzić sobie sam”.

Druga mówi:

„Sprawdziłem, co mogę zrobić sam. Tego nadal nie rozumiem, więc wiem, kogo zapytać”.

Która jest bardziej samodzielna?

Odpowiedź wcale nie musi brzmieć: pierwsza.

To ważne także w kontekście zdrowia.

Samodzielność może oznaczać:

• samodzielne umówienie wizyty,
• ale również poproszenie kogoś o pomoc w znalezieniu placówki,
• samodzielne zadanie lekarzowi pytania,
• ale również poproszenie bliskiej osoby o towarzyszenie podczas trudnej wizyty,
• samodzielne szukanie informacji,
• ale także rozpoznanie momentu, kiedy internet już nie wystarcza i potrzebny jest specjalista.

Pułapka „ogarniętego dorosłego”

W mediach społecznościowych dorosłość może wyglądać jak perfekcyjnie uporządkowany kalendarz:

• praca,
• trening,
• zdrowe posiłki,
• rozwój osobisty,
• nauka języka,
• oszczędzanie,
• sen osiem godzin,
• relacje,
• hobby,
• medytacja,
• i oczywiście idealnie posprzątane mieszkanie.

Problem zaczyna się wtedy, gdy taki obraz staje się kryterium:

„Jeśli nie ogarniam wszystkich obszarów jednocześnie, jestem niezaradny”.

To nie jest realistyczny model samodzielności.

Dorosłe życie polega również na:

• ustalaniu priorytetów,
• odkładaniu mniej ważnych rzeczy,
• rezygnowaniu z części zadań,
• delegowaniu,
• korzystaniu z pomocy,
• dostosowywaniu planu do aktualnych zasobów.

Czyli czasem kompetencją jest nie odpowiedź:

„Jak zrobić wszystko?”

ale:

Zasoby – plan nie istnieje w próżni

Dwóch ludzi może mieć dokładnie ten sam cel.

Nie oznacza to, że jego realizacja będzie dla nich równie łatwa.

Zasobem może być:

• czas,
• pieniądze,
• transport,
• wiedza,
• dostęp do internetu,
• wsparcie drugiej osoby,
• sprawny system publiczny,
• miejsce do nauki,
• narzędzie,
• usługa.

Dlatego zdanie:

„Jak komuś naprawdę zależy, zawsze da radę”

jest bardzo problematyczne.

Motywacja ma znaczenie.

Ale dostęp do zasobów również.

To ważny element edukacji zdrowotnej: nie moralizować tam, gdzie część problemu ma charakter organizacyjny lub społeczny.

Zdrowie również trzeba czasem… zaplanować

„Idź do lekarza” może być dobrą radą.

Ale w prawdziwym życiu pomiędzy:

„powinienem skorzystać z pomocy”

a:

„skorzystałem z pomocy”

znajduje się często cała lista mikrodecyzji:

• gdzie szukać świadczenia,
• czy potrzebne jest skierowanie,
• jak się zapisać,
• na kiedy jest termin,
• jak tam dojechać,
• czy trzeba zwolnić się ze szkoły lub pracy,
• jakie dokumenty zabrać,
• czy usługa jest płatna,
• co zrobić, jeśli koszt jest zbyt wysoki,
• czy istnieje alternatywa w publicznym systemie.

To właśnie jest planowanie zasobów związanych ze zdrowiem.

I jest bardzo konkretną kompetencją dorosłego życia.

Health literacy – zdrowotne „ogarnięcie” to więcej niż wiedza o chorobach

Współczesne rozumienie alfabetyzmu zdrowotnego nie sprowadza się do wiedzy:

„co jest zdrowe, a co nie”.

Chodzi również o możliwość:

Czyli kompetentny zdrowotnie człowiek nie tylko wie, że powinien zadbać o zdrowie.

Potrafi przejść od informacji do działania.

Pułapka planowania: przyszły ja zawsze ma więcej czasu

Dzisiaj jesteśmy zmęczeni.

Ale jutro?

Jutro oczywiście będziemy:

• bardziej zmotywowani,
• mniej zmęczeni,
• lepiej zorganizowani,
• i będziemy mieć zdecydowanie więcej czasu.

Przynajmniej tak często planujemy.

Jednym z częstych problemów planowania jest niedoszacowanie:

• czasu potrzebnego na zadanie,
• przerw,
• opóźnień,
• zmęczenia,
• nieprzewidzianych przeszkód.

Dlatego dobry plan nie powinien być stworzony dla naszej idealnej wersji z przyszłości.

Powinien być możliwy do wykonania przez prawdziwego człowieka w prawdziwym tygodniu.

Plan B nie oznacza, że nie wierzę w plan A

To bardzo ważna rzecz do przekazania młodzieży.

Plan B nie jest pesymizmem.

Jest elementem zarządzania ryzykiem.

Przykład:

Plan A: uczę się przez 30 minut po powrocie do domu.

Przewidywalna bariera: dwa razy w tygodniu wracam bardzo późno.

Plan B: w te dni robię 10-minutową powtórkę rano następnego dnia.

Nie chodzi o to, aby przewidzieć wszystko.

Chodzi o to, żeby jedna przeszkoda nie zamieniała się automatycznie w:

„Plan się zepsuł, więc koniec”.

Rozwój nie jest linią prostą

To, że plan przestał działać, nie oznacza automatycznie:

„Nie mam silnej woli”.

Być może:

• cel był zbyt duży,
• wybraliśmy niewłaściwy moment,
• brakowało zasobu,
• pojawiła się bariera, której nie uwzględniliśmy,
• strategia po prostu była niedopasowana.

Dojrzała reakcja brzmi:

Tu wraca lekcja 1: wynik nie jest etykietą człowieka

Na początku tego cyklu uczniowie uczyli się rozróżniać:

informację o sytuacji

od:

globalnej oceny siebie.

Tutaj ta umiejętność wraca w bardzo praktycznej formie.

Fakt:

„Przez tydzień trzy razy zapomniałem wpisać termin do kalendarza”.

Etykieta:

„Jestem nieodpowiedzialny”.

Informacja zwrotna:

„Obecny sposób zapisywania terminów nie działa wystarczająco dobrze. Potrzebuję prostszego systemu”.

Pierwszy komunikat opisuje zdarzenie.

Drugi zamyka człowieka w etykiecie.

Trzeci otwiera możliwość zmiany.

Dobra informacja zwrotna mówi o działaniu, nie o wartości człowieka

Porównajmy:

„Ogarnij się”.

i:

„Masz wszystkie zadania zapisane, ale przy trzech brakuje terminów. Dopisz daty i ustaw przypomnienia”.

Która informacja daje większą szansę na poprawę?

Druga.

Nie dlatego, że jest milsza.

Dlatego, że mówi:

• co działa,
• co nie działa,
• co można zrobić dalej.

Dorosła odpowiedzialność ≠ obwinianie siebie za wszystko

To szczególnie ważne po lekcji o nadodpowiedzialności.

„Biorę odpowiedzialność” nie znaczy:

„Wszystko, co się wydarzyło, jest moją winą”.

Odpowiedzialność może oznaczać:

• rozpoznanie własnego wpływu,
• przyjęcie konsekwencji własnej decyzji,
• naprawienie błędu tam, gdzie jest to możliwe,
• wyciągnięcie wniosków,
• podjęcie kolejnego działania.

Ale część zdarzeń zależy również od:

• innych osób,
• systemu,
• przypadku,
• dostępnych zasobów,
• warunków, których człowiek nie kontroluje.

Zdrowa odpowiedzialność wymaga więc dwóch pytań:

Dodatkowe ćwiczenie 1: „To kompetencja czy oczekiwanie?”

Nauczyciel pokazuje uczniom zdania:

• „Dorosły nigdy się nie spóźnia”.
• „Potrafię zastosować system, który zmniejsza ryzyko zapominania o terminach”.
• „Dorosły nie potrzebuje pomocy rodziców”.
• „Potrafię rozpoznać, kiedy mogę działać sam, a kiedy potrzebuję pomocy”.
• „Dorosły powinien wiedzieć, jak załatwić każdą sprawę”.
• „Potrafię znaleźć wiarygodną instrukcję, jeśli nie wiem, jak coś załatwić”.

Zadanie:

Oddzielić konkretną kompetencję od społecznego oczekiwania lub stereotypu dotyczącego dorosłości.

Dodatkowe ćwiczenie 2: „Usuń jedno tarcie”

Zamiast pytać wyłącznie:

„Jak bardziej się zmotywować?”

uczniowie analizują fikcyjny problem:

„Marek ciągle zapomina zabierać rano potrzebny dokument”.

Pytanie:

Co można zmienić w otoczeniu, żeby właściwe działanie było łatwiejsze?

Na przykład:

• położyć dokument wieczorem przy kluczach,
• ustawić przypomnienie,
• przygotować torbę dzień wcześniej.

To uczy ważnej zasady:

Dodatkowe ćwiczenie 3: „Przed katastrofą” – prosty pre-mortem

Grupa otrzymuje gotowy, fikcyjny plan.

Na przykład:

„Ola będzie przez miesiąc wpisywać wszystkie terminy do kalendarza”.

Zamiast pytać:

„Czy się uda?”

zakładamy na chwilę:

„Minął miesiąc i plan nie zadziałał. Co mogło pójść nie tak?”

Uczniowie szukają możliwych przyczyn:

• zapomniała zaglądać do kalendarza,
• miała dwa różne kalendarze,
• nie ustawiła przypomnień,
• plan był zbyt skomplikowany,
• wpisywanie zajmowało zbyt dużo czasu.

Następnie poprawiają plan.

To ćwiczy przewidywanie barier bez katastrofizowania.

Dodatkowe ćwiczenie 4: „Kogo pytam?”

Uczniowie dostają neutralne sytuacje:

• nie wiem, jak zapisać się na świadczenie zdrowotne,
• nie rozumiem urzędowego pisma,
• nie wiem, jak rozwiązać konflikt dotyczący wspólnego zadania,
• mam problem, który przekracza moje kompetencje,
• nie wiem, czy informacja zdrowotna z internetu jest wiarygodna.

Ich zadaniem nie jest od razu rozwiązać problem.

Mają odpowiedzieć:

To jest bardzo praktyczny trening samodzielności.

ZPE – nie szukamy „idealnego dorosłego”

W materiałach uzupełniających do tej lekcji warto wykorzystać zasoby Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej dotyczące kompetencji społecznych, uczenia się i funkcjonowania w dorosłym życiu.

Zamiast tworzyć jedną listę:

„Co każdy dorosły musi umieć?”

lepiej porównać trzy różne sytuacje:

• osoba zaczyna studia,
• osoba zaczyna pierwszą pracę,
• osoba rozpoczyna samodzielne mieszkanie.

ZPE – świadome wejście w dorosłość

Bardzo dobrym uzupełnieniem tej lekcji jest materiał Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej „Świadome i szczęśliwe dorosłe życie – rola moich umiejętności i wyborów”.

Materiał bezpośrednio odnosi się do odpowiedzialności za własny rozwój i decyzje dotyczące życia rodzinnego, zawodowego i społecznego oraz do rozwijania kompetencji potrzebnych w dorosłym życiu.

Materiał ZPE: „Świadome i szczęśliwe dorosłe życie – rola moich umiejętności i wyborów”

ORE/IBE – jak rozwijać samodzielność, a nie tylko o niej mówić?

Bardzo dobrym uzupełnieniem tej lekcji jest poradnik „Jak wspierać uczennice i uczniów w samodzielnym uczeniu się? Vademecum dla nauczycieli szkół ponadpodstawowych”, przygotowany przez Instytut Badań Edukacyjnych i polecany przez Ośrodek Rozwoju Edukacji.

Materiał pokazuje samodzielność poprzez rozwijanie strategii uczenia się, planowania, organizowania pracy, monitorowania własnych postępów i korzystania z informacji zwrotnej.

To bardzo dobrze łączy się z głównym założeniem lekcji: kompetencja nie polega tylko na wiedzy, co „powinno się” robić, ale na umiejętności zaplanowania działania, sprawdzenia efektu i skorygowania strategii.

Co z poprzednich lekcji wraca tutaj?

Wszystkie cztery kompetencje spotykają się właśnie tutaj.

To nie przypadek.

Dorosłe życie bardzo rzadko daje zadanie:

„Wybierz poprawną odpowiedź A, B albo C”.

Znacznie częściej daje sytuację:

A dokąd idziemy dalej?

Kolejna lekcja dotyczy ciąży, macierzyństwa i ojcostwa jako wyzwania społecznego i zdrowotnego.

To naturalny kolejny krok.

Bo dorosłe decyzje coraz częściej przestają dotyczyć wyłącznie:

„Co ja chcę zrobić?”

i zaczynają obejmować:

• odpowiedzialność za drugiego człowieka,
• zdrowie,
• czas,
• zasoby,
• relacje,
• pracę,
• prawo,
• konsekwencje społeczne.

Czyli dokładnie te elementy, które zaczynamy porządkować w tej lekcji.

Pytania, które mogą zrobić tę lekcję

• Czy człowiek samodzielny powinien radzić sobie ze wszystkim bez pomocy?
• Czego nie umiemy automatycznie tylko dlatego, że skończyliśmy 18 lat?
• Jaka jest różnica między wiedzą a kompetencją?
• Dlaczego „będę bardziej zorganizowany” nie jest jeszcze planem?
• Po czym można poznać, że cel jest możliwy do sprawdzenia?
• Czy dobry plan powinien mieć plan B?
• Co zrobić, kiedy plan nie działa?
• Kiedy brak efektu mówi coś o człowieku, a kiedy raczej o strategii?
• Czy proszenie o pomoc może być przejawem samodzielności?
• Dlaczego nie każdy problem trzeba rozwiązywać większą motywacją?
• Jak dostęp do pieniędzy, czasu lub transportu może zmieniać możliwość realizacji tego samego celu?
• Czy dwie osoby wykonujące taki sam wysiłek muszą uzyskać taki sam rezultat?
• Jaką rolę odgrywa informacja zwrotna w rozwoju?
• Co jest bardziej „dorosłe”: nigdy nie popełnić błędu czy umieć go skorygować?

Co koniecznie powinno wybrzmieć nauczycielowi?

• Dorosłość nie jest zestawem kompetencji pojawiających się automatycznie wraz z pełnoletnością. Umiejętności rozwijają się poprzez praktykę.
• Samodzielność nie oznacza izolacji. Umiejętne korzystanie z pomocy jest częścią kompetentnego działania.
• Kompetencja łączy wiedzę z możliwością zastosowania jej w sytuacji.
• Dobry cel opisuje działanie. „Będę lepszy” lub „będę mniej się stresować” to kierunki, a nie jeszcze wykonalne plany.
• Plan powinien uwzględniać zasoby i bariery. Nie każdy człowiek ma identyczny dostęp do czasu, pieniędzy, transportu, usług i wsparcia.
• Brak realizacji planu jest informacją. Nie należy automatycznie zamieniać go w ocenę charakteru lub wartości człowieka.
• Korekta planu nie jest porażką. Jest częścią uczenia się i adaptacji.
• Planowanie zdrowia jest realną kompetencją. Obejmuje dostęp do informacji, usług, czasu, transportu i kosztów.
• Odpowiedzialność nie oznacza obwiniania siebie za wszystko. Uczeń powinien rozróżniać własny wpływ od czynników zewnętrznych.
• Nie budujemy jednego wzorca „idealnego dorosłego”. Znaczenie poszczególnych kompetencji zależy od sytuacji życiowej.

Ciekawostka dla nauczyciela: współczesna dorosłość coraz częściej wymaga adaptacyjnego rozwiązywania problemów

W dorosłym życiu wiele problemów nie ma gotowej instrukcji.

Zmienia się sytuacja, pojawiają się nowe informacje, pierwsze rozwiązanie nie działa i trzeba zmodyfikować strategię.

Właśnie dlatego obok wiedzy coraz większego znaczenia nabiera zdolność:

• zdefiniowania problemu,
• znalezienia informacji,
• wyboru zasobów,
• sprawdzenia efektu,
• zmiany działania, kiedy sytuacja się zmienia.

To bardzo dobre uzasadnienie dla tej lekcji:

Puenta na koniec

Dojrzałość nie brzmi:

„Nie potrzebuję nikogo”.

Ani:

„Nigdy się nie pomylę”.

Ani nawet:

„Zawsze wiem, co robić”.

Częściej brzmi:

Bo odpowiedzialność za własny rozwój nie polega na byciu perfekcyjnie „ogarniętym”.

Polega na coraz lepszym poruszaniu się po rzeczywistości.

Źródła i materiały dla nauczyciela

• WHO – materiały dotyczące alfabetyzmu zdrowotnego (health literacy).
• OECD – Learning Compass 2030: sprawczość ucznia, kompetencje i odpowiedzialne działanie.
• OECD – Survey of Adult Skills / PIAAC: adaptacyjne rozwiązywanie problemów w dorosłym życiu.
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna – materiały dotyczące kompetencji społecznych, uczenia się i edukacji zdrowotnej dla szkoły ponadpodstawowej.
• Pakiet „Zdrowie w praktyce”, LO i technikum, II rok nauczania, lekcja 5 „Odpowiedzialność za rozwój i kompetencje dorosłego życia”.