EDUKACJA ZDROWOTNA • KLASA IV • LEKCJA 28
Człowiek też jest częścią natury. Co kontakt z przyrodą robi z naszą uwagą i samopoczuciem?
Kontakt z przyrodą może sprzyjać aktywności fizycznej, odpoczynkowi, regeneracji uwagi i uważnemu obserwowaniu otoczenia. Dla części dzieci zielone miejsce staje się również przestrzenią wyciszenia, swobodnej zabawy albo kontaktu z innymi. Nie potrzebujemy przypisywać naturze „cudownego działania”, żeby zobaczyć, że warunki, w których żyjemy, mają znaczenie dla zdrowia psychicznego i fizycznego.
Człowiek nie funkcjonuje obok środowiska naturalnego. Jako organizm biologiczny zależy od powietrza, wody, żywności, warunków klimatycznych i sprawnych ekosystemów. Jednocześnie przyrodnicze otoczenie jest miejscem, w którym możemy się poruszać, odpoczywać, spotykać z innymi, obserwować i kierować uwagę na coś innego niż szkolne zadanie czy ekran.
Dlatego pytanie o wpływ natury na zdrowie jest znacznie ciekawsze niż proste: „czy spacer jest zdrowy?”. Badania próbują ustalić, które elementy kontaktu z naturą mogą mieć znaczenie i w jakich warunkach pojawiają się korzyści.
Co dziś wiemy o naturze i zdrowiu psychicznym dzieci?
W 2024 roku opublikowano meta-przegląd badań dotyczących wpływu natury na zdrowie psychiczne i dobrostan dzieci oraz młodzieży. Autorzy przeanalizowali 16 przeglądów systematycznych, dwa przeglądy zakresowe i pięć dobrej jakości badań kohortowych.
Wyniki wskazywały na ogólnie korzystny związek kontaktu z naturą ze zdrowiem psychicznym i dobrostanem. Jednocześnie badania bardzo różniły się między sobą: „naturą” nazywano zarówno park miejski, jak i las, ogród szkolny czy bardziej dzikie środowisko, a kontakt oznaczał czasem jedynie dostęp do zieleni, czasem rzeczywiste przebywanie w niej, a jeszcze innym razem aktywne zaangażowanie.
To ważne rozróżnienie. Nie jest obojętne, czy dziecko widzi drzewa przez okno, bawi się codziennie na zielonym podwórku, czy raz w miesiącu uczestniczy w zajęciach terenowych.
→ Meta-przegląd: natura a zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży
Po intensywnym skupieniu uwaga też potrzebuje odpoczynku
Na lekcji, podczas czytania czy rozwiązywania zadania dziecko korzysta z uwagi ukierunkowanej. Musi celowo skupić się na określonym bodźcu i jednocześnie ignorować wiele innych: rozmowę kolegów, hałas za oknem, własne myśli czy coś ciekawszego znajdującego się obok.
Takiego rodzaju koncentracja wymaga wysiłku. Po dłuższym czasie staje się trudniejsza, co nie musi oznaczać braku motywacji.
Jedna z koncepcji wyjaśniających możliwy regeneracyjny wpływ natury to Attention Restoration Theory – teoria regeneracji uwagi. Zakłada ona, że część naturalnych bodźców przyciąga uwagę w łagodniejszy sposób. Ruch liści, światło między gałęziami, odgłosy ptaków czy obserwowanie chmur mogą zainteresować bez konieczności tak silnego kontrolowania uwagi jak podczas wykonywania zadania.
W literaturze używa się tu określenia soft fascination – łagodne przyciąganie uwagi. Nie oznacza ono, że mózg „wyłącza się”. Uwaga nadal działa, tylko jest angażowana inaczej.
Duże badanie dzieci około dziesiątego roku życia: więcej zieleni i lepsza uwaga
Szczególnie interesujące dla nauczyciela klasy IV jest badanie opublikowane w 2026 roku na danych projektu ABCD. Objęło 11 868 dzieci w średnim wieku 9,96 roku, czyli niemal dokładnie grupę wiekową czwartoklasistów.
Badacze oceniali ilość terenów zielonych w miejscu zamieszkania oraz wykonywali z dziećmi zadania mierzące uwagę ukierunkowaną. Większa obecność zieleni była związana z lepszym wynikiem uwagi, także po uwzględnieniu wielu innych czynników, m.in. problemów ze snem, aktywności fizycznej, używania mediów, ADHD, zanieczyszczenia powietrza i warunków społeczno-ekonomicznych.
Badanie było jednak przekrojowe. Pokazuje związek, a nie dowodzi, że posadzenie większej liczby drzew automatycznie poprawi koncentrację dziecka. Część zależności mogła być powiązana także z lepszą jakością powietrza.
→ Badanie 2026: tereny zielone i uwaga dzieci w wieku około 10 lat
Znaczenie może mieć nawet szkolne podwórko
Nie trzeba przenosić szkoły do lasu, żeby badać wpływ bardziej zielonego otoczenia. W badaniu przeprowadzonym w Belgii i Holandii obserwowano przez dwa lata 169 dzieci w wieku 7–12 lat uczęszczających do szkół, w których podwórka stopniowo zazieleniano.
W szkołach objętych zmianami poprawa zieleni i bioróżnorodności wiązała się z korzystniejszą zmianą części wyników dotyczących selektywnej uwagi, wysiłku poznawczego i zachowań prospołecznych w porównaniu ze szkołami kontrolnymi. Nie wszystkie mierzone wskaźniki uległy poprawie, co dodatkowo przemawia przeciw prostemu twierdzeniu, że „zieleń poprawia wszystko”.
Dla szkoły jest to jednak ciekawa perspektywa: środowisko uczenia się zaczyna się również za drzwiami sali.
→ Badanie zazieleniania szkolnych podwórek, dzieci 7–12 lat
Natura może ułatwiać uważność, bo daje coś konkretnego do zauważenia
Mindfulness, czyli uważność, oznacza celowe kierowanie uwagi na aktualne doświadczenie z możliwie małą ilością automatycznego oceniania. Nie musi oznaczać medytowania z zamkniętymi oczami.
W przyrodzie materiał do takiej praktyki znajduje się wokół: temperatura powietrza, światło, ruch gałęzi, faktura kory, odgłosy znajdujące się bliżej i dalej, zmieniające się kolory, zapach ziemi po deszczu.
Dziecko może przez chwilę po prostu sprawdzać: co rzeczywiście widzę, słyszę i czuję, zanim zacznę to oceniać.
To ma znaczenie również poznawcze. Uwaga zostaje odciągnięta od ciągłego analizowania, planowania i reagowania na kolejne zadanie i skierowana na aktualnie dostępne bodźce. Takie ćwiczenie nie wymaga mówienia dzieciom, że „mają się uspokoić”. Najpierw trenuje samo zauważanie.
Co badania mówią o łączeniu uważności z naturą?
Badania tego konkretnego połączenia są młodsze niż badania samej aktywności fizycznej czy kontaktu z zielenią, ale pojawiają się już programy szkolne, które łączą uważność z doświadczeniem przyrody.
W programie MINDhEARTH, opisanym w 2025 roku, uczestniczyło 211 uczniów dwóch włoskich szkół ponadpodstawowych. Program łączył mindfulness i aktywności rozwijające kontakt z naturą. Po interwencji odnotowano korzystne zmiany w subiektywnym poczuciu szczęścia, autonomii oraz w komponencie uważności określanym jako acting with awareness – świadome działanie.
Badanie dotyczyło starszych uczniów i nie miało konstrukcji, która pozwalałaby jednoznacznie przypisać zmiany samemu kontaktowi z przyrodą. Nie możemy więc przenieść jego wyników wprost na czwartoklasistów. Pokazuje ono jednak, że połączenie uważności z doświadczeniem natury jest realnym kierunkiem badawczym, a nie wyłącznie popularnym pomysłem z mediów społecznościowych.
→ MINDhEARTH – mindfulness, dobrostan i kontakt z naturą u młodzieży
DODATKOWE ĆWICZENIE • UWAGA I UWAŻNOŚĆ
Trzy minuty obserwatora
To ćwiczenie nie powtarza karty 28A, w której uczniowie wybierają bezpieczne zachowania. Tutaj pracują z własną uwagą, ale nie muszą opowiadać o emocjach ani prywatnych doświadczeniach.
Jeśli warunki pozwalają, klasa wychodzi na zewnątrz albo obserwuje fragment przyrody przez okno. Przez trzy minuty uczniowie szukają:
- jednego elementu, który się porusza,
- dwóch różnych dźwięków,
- jednej różnicy w świetle lub kolorze,
- jednego szczegółu, którego wcześniej nie zauważyli.
Potem zapisują wyłącznie obserwacje:
„Gałąź poruszała się na wietrze”.
„Słyszałem samochód i ptaka”.
„Na jednym liściu były dwa odcienie zieleni”.
Nauczyciel może następnie pokazać różnicę między obserwacją a interpretacją:
„Słyszę ptaka” – obserwacja.
„Ten dźwięk jest uspokajający” – osobista ocena.
Ćwiczenie rozwija świadome kierowanie uwagi. Nie zakładamy, że każdemu uczestnikowi zapewni relaks ani że każdy będzie odbierał te same bodźce jako przyjemne.
Człowiek nie jest obserwatorem stojącym poza przyrodą
W języku codziennym często mówimy: „człowiek i natura”, jakby chodziło o dwa odrębne światy. Biologicznie jesteśmy jednak jednym z gatunków funkcjonujących w ekosystemach i zależnych od ich działania.
Nasze zdrowie zależy między innymi od jakości wody i powietrza, dostępności żywności, stabilności klimatu, gleby, roślin oraz wielu procesów zachodzących poza naszym ciałem. WHO Europe opisuje rozwiązania oparte na naturze właśnie jako działania, które mogą jednocześnie służyć zdrowiu człowieka i trwałości środowiska.
To zmienia sposób rozmowy z dziećmi. Ochrona przyrody przestaje być wyłącznie zadaniem „dla zwierząt i roślin”. Dotyczy również warunków, w których sami żyjemy i będziemy żyć.
→ WHO Europe – Nature-based solutions and health
Dbanie o naturę jest także dbaniem o własny dobrostan psychiczny
To zdanie ma sens na dwóch poziomach. Pierwszy jest bardzo konkretny: chroniąc tereny zielone, wodę, drzewa i lokalne ekosystemy, chronimy miejsca, z których sami korzystamy do ruchu, odpoczynku, spotkań i codziennego kontaktu z przyrodą.
Drugi poziom dotyczy więzi z naturą – nature connectedness. Nie opisuje ona wyłącznie czasu spędzonego na zewnątrz, ale poczucie, że przyroda jest czymś bliskim, ważnym i związanym z własnym życiem.
Badania nad dziećmi i młodzieżą łączą silniejszą więź z naturą zarówno z dobrostanem, jak i z większą skłonnością do zachowań wspierających środowisko. Nie oznacza to prostego równania: „posprzątam park, więc poprawi mi się nastrój”. Pokazuje raczej wzajemną zależność: kontakt może budować więź, więź może zwiększać gotowość do troski, a troska pomaga zachować środowisko, które pozostaje zasobem dla ludzi i innych organizmów.
Więź z naturą to coś więcej niż „lubię chodzić do lasu”
Przegląd opublikowany w 2026 roku, poświęcony więzi z naturą u młodzieży, wyróżnia kilka jej wymiarów: emocjonalny i relacyjny, poznawczy, doświadczeniowo-sensoryczny, etyczny, zachowania związane z troską o środowisko oraz powiązania z dobrostanem psychicznym i fizycznym.
To interesujący kierunek edukacyjny, bo pokazuje, że kontakt z przyrodą nie musi kończyć się na rozpoznawaniu gatunków. Może obejmować także pytania:
- co zauważam w swoim otoczeniu,
- co sprawia, że dane miejsce jest dla mnie ważne,
- jak moje działanie wpływa na to miejsce,
- jak mogę z niego korzystać, nie pogarszając jego stanu.
Systematyczny przegląd badań młodzieży i młodych dorosłych również wskazuje, że silniejsza więź z naturą jest powiązana z zachowaniami prośrodowiskowymi, zrównoważonymi praktykami i dobrostanem. Są to jednak przede wszystkim związki statystyczne, a nie prosty dowód przyczynowy.
→ Nature connectedness u młodzieży – przegląd 2026
→ Systematyczny przegląd więzi z naturą i zachowań prośrodowiskowych
W badaniach są korzyści, ale nie każdy program działa tak samo
Dobrym przykładem potrzebnej ostrożności jest duże, randomizowane badanie przeprowadzone w szkołach podstawowych w Kanadzie. Uczniowie klas 5–6 przez 12 tygodni spędzali około dwóch godzin tygodniowo na zajęciach w zielonej przestrzeni, a nauczyciele wykorzystywali również ćwiczenia dotyczące zdrowia psychicznego, w tym mindfulness.
W całej grupie nie stwierdzono istotnego zmniejszenia objawów problemów psychicznych. Korzystniejsze zmiany pojawiły się natomiast u części dzieci, które na początku badania miały wyższy poziom trudności.
Ten wynik dobrze porządkuje temat. Zajęcia w przyrodzie mogą być wartościowe, ale ich sensu nie trzeba bronić obietnicą, że każdy uczeń po kilku tygodniach będzie spokojniejszy, bardziej skoncentrowany i odporny psychicznie.
→ Randomizowane badanie zajęć szkolnych w naturze, klasy 5–6
Kontakt z naturą wymaga przygotowania do realnych warunków
Zdrowotny sens wyjścia w teren obejmuje również przygotowanie. Inaczej planuje się krótki spacer po parku, inaczej wyjście do lasu podczas upału, a jeszcze inaczej aktywność przy zapowiadanej burzy.
Przed wyjściem znaczenie mają pogoda, trasa, dostęp do wody, ubiór i ochrona przed nadmiernym promieniowaniem UV. NFZ przypomina, że skóra dzieci jest szczególnie wrażliwa na działanie promieniowania ultrafioletowego. Ochronę zapewniają razem: cień, odzież, nakrycie głowy, ochrona oczu oraz prawidłowo zastosowany preparat przeciwsłoneczny.
→ Akademia NFZ – ochrona przed promieniowaniem UV
Kleszcze można spotkać w lasach i na łąkach, ale również w miejskich parkach, ogrodach i na skwerach. Pacjent.gov.pl zaleca odpowiednie ubranie, repelenty stosowane zgodnie z instrukcją oraz oglądanie skóry po powrocie. U dzieci szczególnie sprawdza się głowę, okolice za uszami, linię włosów i szyję.
→ Pacjent.gov.pl – Sezon na kleszcze
Z przyrody korzystamy, ale nie jesteśmy w niej sami
Spacer po lesie czy parku jest jednocześnie wejściem do przestrzeni życia innych organizmów. Dlatego odpowiedzialne korzystanie z natury obejmuje pozostawianie roślin i zwierząt w możliwie niezakłóconych warunkach, zabieranie odpadów, respektowanie oznaczeń terenu i obserwowanie dzikich zwierząt z odpowiedniej odległości.
Lasy Państwowe przypominają również o zagrożeniach terenowych, gwałtownych zmianach pogody, kleszczach i zasadach zachowania podczas spotkań z dzikimi zwierzętami. Takie informacje są lepszą podstawą bezpieczeństwa niż budowanie u dzieci lęku przed lasem.
→ Lasy Państwowe – jak bezpiecznie zachować się w lesie?
Natura nie istnieje poza warunkami środowiska
Park może być zielony i jednocześnie znajdować się obok ruchliwej ulicy. Leśna polana może być spokojna jednego dnia, a innego znajdować się w pobliżu źródła uciążliwego hałasu. Powietrze może wyglądać na czyste, choć pomiary pokazują podwyższone stężenie zanieczyszczeń.
Dlatego kolejna lekcja przechodzi od kontaktu z przyrodą do bardziej precyzyjnego rozpoznawania dwóch czynników środowiskowych: jakości powietrza i hałasu.
„Powietrze i hałas wokół nas”
Co warto, żeby uczeń zabrał z tej lekcji?
Kontakt z naturą może sprzyjać ruchowi, odpoczynkowi, regeneracji uwagi i uważnemu obserwowaniu otoczenia.
Przyroda nie musi znajdować się daleko od domu. Park, ogród, skwer czy zielone otoczenie szkoły również mogą tworzyć przestrzeń do kontaktu z naturą.
Uważność polega między innymi na świadomym zauważaniu tego, co dzieje się teraz – także dźwięków, światła, ruchu, zapachów czy faktur znajdujących się wokół.
Dbanie o środowisko chroni również przestrzenie, z których człowiek korzysta dla ruchu, odpoczynku i relacji.
Bezpieczny kontakt z naturą wymaga dostosowania aktywności do pogody i miejsca oraz ochrony przed takimi zagrożeniami, jak nadmierne promieniowanie UV czy kleszcze.
Człowiek jest częścią przyrody, dlatego stan środowiska jest także jednym z uwarunkowań jego zdrowia.
BIBLIOTECZKA NAUCZYCIELA
Pojęcia i źródła do lekcji
Uwaga ukierunkowana
Celowe utrzymywanie uwagi na zadaniu pomimo obecności innych bodźców. Jest potrzebna między innymi podczas czytania, uczenia się i wykonywania złożonych poleceń.
Regeneracja uwagi
Hipoteza mówiąca, że po okresie intensywnego, celowego skupienia niektóre środowiska i aktywności mogą ułatwiać odzyskanie zdolności koncentracji. Jedną z badanych możliwości jest kontakt z naturą.
Mindfulness – uważność
Celowe kierowanie uwagi na aktualne doświadczenie z możliwie małą ilością automatycznego oceniania. W szkolnej praktyce może obejmować zwykłą, krótką obserwację dźwięków, ruchu, światła czy innych bodźców.
Nature connectedness – więź z naturą
Poczucie emocjonalnego, poznawczego i doświadczeniowego związku z przyrodą. Badania wiążą je zarówno z dobrostanem, jak i z większą gotowością do zachowań wspierających środowisko.
Sprawdzone źródła
-
WHO Europe – Nature-based solutions and health, 2025
Raport pokazujący związki między środowiskiem naturalnym, zdrowiem psychicznym, aktywnością fizyczną, więziami społecznymi i ochroną ekosystemów.
Zobacz raport -
Lomax T. i wsp. – natura a zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży, 2024
Meta-przegląd obejmujący 16 przeglądów systematycznych, dwa przeglądy zakresowe i pięć badań kohortowych. Wskazuje na prawdopodobne korzyści dla dobrostanu, ale także na ograniczenia jakości i porównywalności dowodów.
Zobacz publikację -
Fowler C.H. i wsp. – tereny zielone i uwaga dzieci, 2026
Analiza 11 868 dzieci w średnim wieku około 10 lat. Większa ilość zieleni w otoczeniu była związana z lepszą uwagą ukierunkowaną, ale badanie miało charakter przekrojowy.
Zobacz badanie -
Verheyen i wsp. – zazielenianie szkolnych podwórek, 2025
Badanie interwencyjne 169 dzieci w wieku 7–12 lat. Zmianom w środowisku szkolnym towarzyszyły korzystne zmiany części wskaźników uwagi i zachowań prospołecznych.
Zobacz badanie -
Scafuto F. i wsp. – MINDhEARTH, 2025
Program szkolny łączący mindfulness i kontakt z naturą. U 211 nastolatków odnotowano korzystne zmiany m.in. w subiektywnym poczuciu szczęścia, autonomii i świadomym działaniu. Badanie dotyczyło starszej grupy niż klasa IV i nie pozwala oddzielić wpływu poszczególnych elementów programu.
Zobacz publikację -
Loose T. i wsp. – Open Sky School Program, 2024
Randomizowane badanie uczniów klas 5–6 uczestniczących przez 12 tygodni w zajęciach w zielonej przestrzeni. Nie stwierdzono ogólnego zmniejszenia objawów psychicznych w całej grupie, choć korzystniejsze zmiany pojawiły się u dzieci z większym nasileniem trudności na początku badania.
Zobacz badanie -
Nature connectedness framework for adolescents, 2026
Przegląd pokazujący więź z naturą jako zjawisko obejmujące doświadczenie sensoryczne, relację emocjonalną, rozumienie przyrody, dobrostan oraz działania związane z troską o środowisko.
Zobacz publikację -
Madera F. i wsp. – więź z naturą i odpowiedzialność środowiskowa młodych ludzi
Systematyczny przegląd 38 badań dotyczących nastolatków i młodych dorosłych. Pokazuje związki między więzią z naturą, dobrostanem i zachowaniami prośrodowiskowymi.
Zobacz przegląd -
Pacjent.gov.pl – Sezon na kleszcze, 2026
Aktualne informacje o miejscach występowania kleszczy i zasadach profilaktyki podczas pobytu w terenie.
Zobacz materiał -
Akademia NFZ – ochrona przed słońcem, 2026
Informacje o działaniu promieniowania UV i zasadach ochrony skóry, szczególnie istotnych u dzieci.
Zobacz materiał NFZ -
Lasy Państwowe – zasady bezpiecznego przebywania w lesie, 2026
Aktualne wskazówki dotyczące pogody, kleszczy, dzikich zwierząt, trasy i innych realnych warunków pobytu w lesie.
Zobacz materiał
GOTOWA LEKCJA • EDUKACJA ZDROWOTNA KLASA IV
„Natura pomaga zdrowiu”
W pakiecie „Zdrowie w praktyce” dla klasy IV znajdziesz 32 gotowe lekcje. Lekcja 28 prowadzi uczniów przez bezpieczne korzystanie z przyrody, ruch, odpoczynek oraz odpowiedzialność za otoczenie.
Uczeń pracuje na sytuacjach fikcyjnych, wybiera zachowania bezpieczne dla człowieka i środowiska oraz uczy się, że korzystanie z natury łączy troskę o własne zdrowie z troską o miejsce, w którym żyjemy.
Zobacz 32 gotowe lekcje dla klasy IV →FAQ – natura, uwaga i dobrostan dziecka
Czy kontakt z naturą może poprawiać koncentrację?
Badania wskazują na związki między dostępem do zieleni a częścią wskaźników uwagi u dzieci. Istnieją też teorie i badania eksperymentalne dotyczące regeneracji uwagi. Nie oznacza to jednak, że określona dawka kontaktu z naturą zagwarantuje poprawę koncentracji każdemu dziecku.
Co natura ma wspólnego z mindfulness?
Naturalne otoczenie dostarcza wielu bodźców, na których można celowo zatrzymać uwagę: dźwięków, światła, ruchu, faktur czy zapachów. Dlatego może być dobrym środowiskiem do prostych praktyk uważności. Badania szkolne łączące mindfulness i kontakt z naturą są obiecujące, choć nadal rozwijane.
Czy natura poprawia zdrowie psychiczne?
Ogólny obraz badań jest korzystny, ale zależności nie są jednakowe dla wszystkich osób i form kontaktu. Przyroda może wspierać dobrostan, ruch i odpoczynek, ale nie zastępuje profesjonalnej pomocy psychologicznej lub medycznej.
Czy dbanie o naturę może wspierać dobrostan?
Badania nad więzią z naturą wskazują, że silniejsze poczucie związku z przyrodą jest powiązane zarówno z dobrostanem, jak i z większą skłonnością do działań prośrodowiskowych. Dbanie o przyrodę pomaga również zachować miejsca, które służą ruchowi, odpoczynkowi i relacjom.
Czy trzeba wyjechać do lasu, żeby korzystać z kontaktu z naturą?
Nie. Kontakt z przyrodą może odbywać się również w parku, ogrodzie, na skwerze, na zielonym szkolnym podwórku czy podczas obserwacji roślin i zwierząt w najbliższym otoczeniu.
Zostań ze Zdrową Lekcją na dłużej
Na Facebooku, Instagramie i YouTube publikuję praktyczne wskazówki do prowadzenia lekcji, merytoryczne rozwinięcia tematów, pomysły na pracę z klasą i materiały dla nauczycieli od klasy IV szkoły podstawowej po szkołę ponadpodstawową.
Zdrowa Lekcja na tydzień 💙
Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.
Zapisz się na newsletter →