Strona główna » Wsparcie do lekcji » Klasa VII » Nie jesteś swoją oceną. Skąd naprawdę bierze się poczucie własnej wartości?

Nie jesteś swoją oceną. Skąd naprawdę bierze się poczucie własnej wartości?

EDUKACJA ZDROWOTNA • KLASA VII • LEKCJA 21

Nie jesteś swoją oceną. Skąd naprawdę bierze się poczucie własnej wartości?

Jak rozmawiać z uczniem, który po nieudanym sprawdzianie mówi o sobie „jestem głupi”? O potrzebach, samokrytyce i wsparciu, które daje coś więcej niż zapewnienie, że następnym razem będzie lepiej.

Wyobraźmy sobie taką sytuację: uczeń odbiera sprawdzian, przez chwilę patrzy na ocenę, a potem chowa kartkę. Nauczyciel chce mu pokazać, które zadania można poprawić. Słyszy jednak: „Nie ma sensu. Ja po prostu jestem głupi”.

Rozmowa miała dotyczyć kilku błędów w pracy, a dotyczy już tego, kim uczeń uważa się za osobę. Odpowiedź „nie jesteś głupi” jest zrozumiała, ale sama niewiele wyjaśnia. Trzeba jeszcze wrócić do sprawdzianu i oddzielić to, co rzeczywiście się nie udało, od tego, co chłopiec na tej podstawie sobie przypisał.

Właśnie temu służy ta lekcja. Nie chodzi o przekonywanie uczniów, że są świetni we wszystkim. Chodzi o to, żeby mogli przyjrzeć się trudności bez obrażania siebie i bez rezygnowania z pomocy.

Wracamy na chwilę do lekcji 20

W poprzedniej lekcji rozdzielaliśmy zdarzenie, myśl, emocję, reakcję ciała i zachowanie. Teraz zatrzymujemy się przy myślach dotyczących własnej osoby. Co sprawia, że uczeń po jednym niepowodzeniu mówi „nie nadaję się”, a cudzą odmowę odczytuje jako informację, że jest mniej ważny?

1. Poczucie własnej wartości i pewność siebie to nie to samo

Poczucie własnej wartości to ogólny, subiektywny stosunek do siebie: sposób, w jaki człowiek siebie ocenia i odnosi się do własnej osoby. W tym znaczeniu mówi się również o samoocenie globalnej. Nie należy jej mylić z oceną jednej umiejętności czy konkretnego zadania. [1]

Uczennica może dobrze radzić sobie z pisaniem, a stresować się wystąpieniem przed klasą. Stwierdzenie „nie czuję się pewnie, kiedy mówię do tylu osób” opisuje określoną trudność. Dopiero zdanie „jestem beznadziejna” przenosi tę ocenę na całą osobę.

Osobną sprawą jest godność człowieka. Nie przyznajemy jej za dobre zachowanie ani wyniki w nauce. Uczeń, który kogoś skrzywdził, nadal zasługuje na szacunek, choć powinien ponieść odpowiedzialność i naprawić szkodę. Tak samo uczeń potrzebujący pomocy nie musi najpierw udowodnić, że jest wystarczająco zdolny czy pracowity.

Przydatne rozróżnienie do rozmowy: „Nie potrafię jeszcze rozwiązać tego zadania” mówi nam, czego trzeba się nauczyć. „Jestem do niczego” nie pomaga ustalić ani problemu, ani potrzebnego wsparcia.

2. „Jestem coś wart, pod warunkiem że…”

Warunkowe poczucie własnej wartości polega na silnym uzależnianiu oceny siebie od określonego wyniku lub aprobaty. Dla jednej osoby takim warunkiem będą stopnie, dla innej osiągnięcia sportowe albo uznanie znajomych. Sukcesy i niepowodzenia w tych obszarach mogą wyraźnie zmieniać jej samopoczucie i ocenę siebie. [2]

W szkolnym przykładzie mogłoby to wyglądać tak: uczennica dostaje czwórkę i słyszy od dorosłego, że to dobra ocena. Ona przeżywa ją jednak jako kompromitację, bo uważa, że zawsze powinna być najlepsza. Samo przypomnienie, iż inni dostali niższe stopnie, nie trafia w sedno. W jej przekonaniu właśnie przestała spełniać warunek, od którego zależy ocena samej siebie.

Nie każda ambicja oznacza taki problem. Można bardzo chcieć wygrać konkurs i mocno przeżyć przegraną. Warto natomiast zwrócić uwagę na wniosek wyciągany z wyniku: czy uczeń jest rozczarowany występem, czy uważa, że porażka odebrała mu prawo do szacunku? To dwa różne tematy rozmowy.

3. Potrzeby, które można zauważyć w szkolnej codzienności

Teoria autodeterminacji Edwarda Deciego i Richarda Ryana wskazuje trzy podstawowe potrzeby psychologiczne: autonomię, kompetencję i relacyjność. Pomagają one zrozumieć, jakie warunki wspierają motywację i funkcjonowanie człowieka. Nie są kryteriami, według których oceniamy jego wartość. [3]

Autonomia: mam udział w tym, co robię

Autonomia oznacza doświadczanie działania jako własnego, zgodnego z rozumianym i przyjętym celem. Nie wymaga braku zasad. Uczeń może wykonać obowiązkowe zadanie, a jednocześnie mieć wpływ na sposób pracy. Na przykład wybiera, czy przedstawi wnioski ustnie, czy przygotuje plakat, jeśli obie formy pozwalają osiągnąć cel lekcji.

Kompetencja: widzę, że czegoś się uczę

Potrzeba kompetencji wiąże się z poczuciem skuteczności. Nie trzeba być najlepszym w klasie, żeby jej doświadczać. Uczeń może zauważyć, że tym razem sam rozwiązał zadanie, przy którym wcześniej potrzebował pomocy. Ważny jest rzeczywisty postęp i możliwość zrozumienia, co do niego doprowadziło.

Relacyjność: jestem z kimś w kontakcie

Relacyjność dotyczy więzi, przynależności i wzajemnej troski. W klasie można ją wspierać choćby przez takie organizowanie współpracy, aby nikt nie pozostawał stale bez partnera. Popularność nie jest tu konieczna. Znaczenie ma to, czy uczeń doświadcza zainteresowania i może zwrócić się do kogoś bez obawy przed poniżeniem.

Z tych pojęć korzystamy ostrożnie. Gdy uczeń przejmuje pracę grupy, możemy rozważać potrzebę wpływu lub kompetencji, ale nie znamy jego motywacji bez rozmowy. Być może obawia się oceny, być może nie ufa podziałowi zadań, a może nie zrozumiał polecenia. Nazwanie potrzeby jest hipotezą, nie diagnozą.

Nadal obowiązuje granica: chęć uznania nie usprawiedliwia wyśmiewania kolegi, a potrzeba wpływu nie daje prawa do podejmowania wszystkich decyzji za pozostałych.

4. Wewnętrzny krytyk w języku uczniów

„Wewnętrzny krytyk” to potoczne określenie surowych, oceniających myśli o sobie. Nie jest nazwą diagnozy. Przydaje się, gdy chcemy porozmawiać o zdaniach, które uczeń powtarza sobie po błędzie lub w trudnej sytuacji. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę zwraca uwagę na pojawiające się w takich myślach uogólnienia: „zawsze”, „nigdy”, „wszyscy”. [4]

Poniższe wypowiedzi są przykładami do pracy z klasą. Nie trzeba pytać, kto naprawdę tak o sobie myśli. Można przyjrzeć się fikcyjnemu bohaterowi i poszukać odpowiedzi, która będzie uczciwa, a przy tym nieponiżająca.

„Dostałem dwójkę. Jestem głupi”

To przykład etykietowania: wynik pracy zostaje zamieniony w ogólną ocenę człowieka. Zamiast wdawać się w spór o to, czy uczeń jest mądry, można zaproponować: „Pokaż, przy których zadaniach się zatrzymałeś. Chcę zobaczyć, czego jeszcze nie rozumiesz”.

Bardziej rzeczowe zdanie mogłoby brzmieć: „Nie poszło mi na tym sprawdzianie. Muszę sprawdzić, z czym miałem trudność”. Ocena nadal może rozczarowywać, ale pojawia się problem, nad którym da się pracować.

„Nie zaprosili mnie. Na pewno mnie nie lubią”

Uczeń zna fakt — nie dostał zaproszenia — i dopowiada intencję innych osób. Taki sposób wnioskowania nazywa się czytaniem w myślach. Nie należy jednak odpowiadać: „Na pewno cię lubią”, bo tego również nie wiemy.

Można powiedzieć: „Rozumiem, że jest ci przykro. Wiesz, jak powstała lista zaproszonych?”. Jeżeli informacji brakuje, pomocne będzie zdanie: „Nie znam powodu. Mogę zapytać albo porozmawiać z kimś zaufanym”. Jeżeli uczeń opisuje powtarzające się wykluczanie, dorosły powinien zająć się również tą sytuacją.

„Pomyliłem się na prezentacji. Wszyscy będą się ze mnie śmiać”

W tej wypowiedzi pojawia się katastrofizacja i przewidywanie reakcji całej grupy. Pomyłka już się wydarzyła, ale zapowiadane ośmieszenie pozostaje przewidywaniem. Warto zapytać, co faktycznie zrobili słuchacze.

Możliwa odpowiedź nauczyciela: „Zgubiłeś jeden wątek. Co udało ci się powiedzieć mimo tego?”. Uczeń może dojść do bardziej precyzyjnego wniosku: „Pomyliłem się w tym miejscu, ale dokończyłem wystąpienie”. Jeśli ktoś rzeczywiście szydził, trzeba przerwać szydzenie, a nie obiecywać, że wystarczy inaczej o nim pomyśleć.

„Ona ma same piątki. Ja nigdy nie będę tak dobry”

Porównanie dotyczy stopni, lecz wniosek obejmuje całą przyszłość. Słowo „nigdy” wskazuje na nadmierne uogólnienie. Nie trzeba umniejszać osiągnięć koleżanki, żeby wesprzeć ucznia. Można zapytać: „Czego chciałbyś nauczyć się lepiej? Co pomogłoby ci zrobić postęp w tej konkretnej rzeczy?”.

Zamiast zapewnienia „też będziesz mieć same piątki” lepiej szukać wykonalnego kroku: „Mogę sprawdzić, jak się przygotowuję, i poprosić o pomoc w tym, czego nie rozumiem”.

„Jeśli nie będę najlepszy, nie ma sensu próbować”

To myślenie czarno-białe, połączone z bardzo wysokim wymaganiem wobec siebie. Zostają tylko dwa wyniki: pierwsze miejsce albo bezsensowny wysiłek. Nauczyciel może zapytać, czy uczeń oceniłby tak samo kolegę, który zajął drugie miejsce lub poprawił własny wynik.

W rozmowie warto poszukać celu niezależnego od pokonania innych: nauczenia się fragmentu utworu, ukończenia projektu, lepszego przygotowania wystąpienia. „Chcę zrobić to lepiej niż poprzednio” jest innym celem niż „muszę być lepszy od wszystkich”.

„Kolega jest smutny. Pewnie zrobiłem coś nie tak”

Przypisanie sobie przyczyny cudzego samopoczucia bez wystarczających informacji to przykład personalizacji. Uczeń może okazać zainteresowanie: „Widzę, że jesteś smutny. Chcesz porozmawiać?”. Nie musi od razu przyjmować winy.

Jeżeli okaże się, że wcześniej zranił kolegę, pojawia się miejsce na przeprosiny i naprawę. Najpierw jednak trzeba ustalić, co się wydarzyło. Sam smutek drugiej osoby tego nie rozstrzyga.

„Nauczyciel mnie pochwalił, ale pewnie z grzeczności”

Tu korzystna informacja zostaje odrzucona, zanim uczeń jej się przyjrzy. Mówimy o pomniejszaniu pozytywów. Szczególnie przydaje się wtedy konkret: „Pochwaliłam to, że do każdego argumentu dobrałeś przykład. W poprzedniej pracy tego brakowało”.

Nie trzeba domagać się zachwytu nad sobą. Wystarczy dopuścić informację: „Ten fragment zrobiłem dobrze. Wiem, co w nim zadziałało”.

„Jeśli odmówię, przestaną mnie lubić”

Uczeń przewiduje utratę akceptacji i może uzależniać ocenę siebie od spełniania cudzych oczekiwań. Nie obiecujmy, że każda odmowa zostanie dobrze przyjęta. Zapytajmy raczej: „O co cię proszą? Czego się obawiasz? Czy ktoś już groził ci odrzuceniem?”.

Można wspólnie przygotować krótką odpowiedź: „Nie chcę tego robić”. Jeśli nacisk trwa, potrzebne będzie wsparcie, a czasem pomoc w wycofaniu się z sytuacji. Uczeń nie musi sam przekonywać grupy, że jego granice zasługują na respektowanie.

Ważne przy omawianiu przykładów: nazwa zniekształcenia nie zastępuje wysłuchania człowieka. Uczeń może rzeczywiście doświadczać wyśmiewania lub odrzucenia. Wtedy potrzebuje ochrony i zmiany warunków, a nie tylko propozycji innego zdania o sobie.

5. Jak przyznać się do błędu bez poniżania siebie?

Samowspółczucie oznacza życzliwe odnoszenie się do siebie w trudnościach. W ujęciu Kristin Neff obejmuje ono życzliwość wobec siebie, uznanie, że trudności i błędy należą do ludzkiego doświadczenia, oraz uważne zauważanie własnych przeżyć bez nadmiernego utożsamiania się z nimi. [5]

Weźmy prosty przykład. Uczeń zapomniał o swojej części wspólnego projektu i grupa nie mogła skończyć pracy. Może powiedzieć: „Jestem okropnym kolegą, wszystko przeze mnie”. Może też nazwać zaniedbanie dokładniej: „Nie zrobiłem tego, na co się umówiliśmy. Zawiodłem was. Przepraszam. Sprawdźmy, co mogę jeszcze uzupełnić”.

W drugim zdaniu odpowiedzialność jest wyraźniejsza. Wiadomo, co się stało i czego dotyczy przeproszenie. Pozostaje też przestrzeń na naprawę. Samowspółczucie nie wymaga udawania, że błąd był nieistotny, ani oczekiwania, że pozostali natychmiast przestaną być źli.

Pytanie do klasy może brzmieć: „Która wypowiedź pomaga ustalić, co zrobić dalej?”. Dzięki temu rozmowa nie kończy się na ogólnym zaleceniu, żeby być dla siebie miłym.

6. Co uczeń dostaje razem z pochwałą?

„Jesteś geniuszem” i „dobrze uzasadniłeś ten wniosek” mogą wyrażać zadowolenie nauczyciela, ale przekazują różne informacje. Pierwsza wypowiedź ocenia osobę. Druga wskazuje, co w wykonanej pracy było wartościowe. Badania nad pochwałą pokazują, że jej treść ma znaczenie dla motywacji i reakcji na niepowodzenie. [6]

W praktyce przydatny jest konkret: „W pierwszej wersji podałeś samą opinię. Teraz dodałeś przykład i wyjaśniłeś, jak łączy się z argumentem”. Uczeń może zobaczyć zmianę, zamiast zastanawiać się, czy naprawdę zasługuje na wielki komplement.

Nie warto jednak mechanicznie chwalić każdego wysiłku. Jeśli zastosowany sposób pracy nie pomógł, potrzebna jest wskazówka, co zmienić. „Widzę, że poświęciłeś temu dużo czasu. Sprawdźmy inną metodę” może być uczciwsze niż kolejna pochwała starania bez odniesienia do trudności.

Nie chodzi o zakaz mówienia uczniowi czegoś miłego. Chodzi o to, by z informacji zwrotnej mógł się dowiedzieć, co już umie i nad czym warto popracować.

7. Przynależność bez zgadzania się na wszystko

Uczeń może rozumieć, że wyśmiewanie kolegi jest niewłaściwe, a jednocześnie obawiać się reakcji grupy, jeśli nie dołączy. W takim przykładzie widać, dlaczego sama znajomość zasady nie rozwiązuje problemu. Potrzebny jest jeszcze sposób działania, z którego da się skorzystać w danej sytuacji.

Warto przećwiczyć odpowiedź na fikcyjnym przykładzie: „Nie będę tego przesyłać” albo „Nie chcę z niego żartować”. Można też zapytać, kto mógłby wesprzeć bohatera. Nie każda osoba będzie gotowa zabrać głos przed całą grupą; czasem pierwszym krokiem okaże się rozmowa z dorosłym.

Na lekcji nie trzeba ustalać, kto w rzeczywistej klasie czuje się nieważny lub odrzucony. Fikcyjne sytuacje pozwalają rozmawiać o przynależności bez publicznego odsłaniania prywatnych doświadczeń uczniów.

ĆWICZENIE DODATKOWE • OKOŁO 6 MINUT

Redaktor wewnętrznego dialogu

Zapisz na tablicy trzy wypowiedzi fikcyjnej osoby. Zadaniem uczniów jest zmienić je tak, aby nadal mówiły o trudności, ale nie oceniały całego człowieka. Nie dopisujemy sukcesów, których nie ma w opisie, i nie zastępujemy krytyki zapewnieniem „jestem najlepszy”.

Zdania do opracowania:
„Nigdy nie umiem rozmawiać z ludźmi”.
„Jeśli nie wygram, nie mam żadnych talentów”.
„Każdy mój błąd wszystko przekreśla”.

Możliwe odpowiedzi

„Niektóre rozmowy są dla mnie trudne. Mogę przygotować sobie pierwsze pytanie”.
Znika słowo „nigdy”, a trudność zostaje nazwana bez ogłaszania, że dotyczy każdego kontaktu.

„Wynik konkursu nie pokaże wszystkich moich umiejętności. Mogę sprawdzić, co już potrafię, a czego jeszcze muszę się nauczyć”.
Wygrana przestaje być jedynym dopuszczalnym potwierdzeniem zdolności.

„Popełniłem błąd. Chcę ustalić, jakie miał skutki i co mogę teraz naprawić”.
Wypowiedź pozostawia miejsce na odpowiedzialność, bez zakładania, że całe wcześniejsze działanie straciło znaczenie.

Przy omówieniu: zapytaj, czy nowe zdanie pasuje do informacji, które rzeczywiście mamy. Uznaj inne odpowiedzi, jeśli są konkretne, nieponiżające i nie zawierają obietnic bez podstaw.

Potrzeba czy sposób jej realizacji?

Uczniowie pracują z trzema zdaniami: „Chcę należeć do grupy”, „Chcę mieć wpływ na wspólną pracę” oraz „Chcę poczuć, że coś potrafię”. Do każdego proponują sposób postępowania, który respektuje innych, oraz taki, który narusza ich granice. Nie opisują własnych konfliktów.

Przykładowe rozwiązania

Przynależność: mogę zaproponować wspólną grę i zapytać, kto chce dołączyć. Naruszeniem granic byłoby wyśmiewanie jednej osoby po to, żeby zdobyć aprobatę pozostałych.

Wpływ: mogę przedstawić pomysł i uzgodnić podział obowiązków. Przejmowanie wszystkich decyzji oraz odrzucanie cudzych propozycji odbiera wpływ pozostałym członkom grupy.

Kompetencja: mogę wybrać zadanie, którego chcę się nauczyć, i poprosić o wskazówkę. Ośmieszanie mniej doświadczonego kolegi nie jest dopuszczalnym sposobem potwierdzania własnych umiejętności.

Poniższe zestawienie można wykorzystać przy pogłębianiu rozmowy. W kolumnie z potrzebami znajdują się hipotezy. Ten sam opis zachowania może prowadzić do kilku wyjaśnień.

Zachowanie Możliwa potrzeba Co można zaproponować?
Uczeń przejmuje pracę grupy i nie dopuszcza innych do głosu. Wpływ, kompetencja, uznanie lub bezpieczeństwo. Uzgodnić jego rolę oraz zadania pozostałych. Zapytać, czego obawia się przy wspólnej pracy.
Uczennica na wszystko się zgadza, choć nie ma na to ochoty. Akceptacja i przynależność; możliwa obawa przed odrzuceniem. Przygotować spokojną odmowę i ustalić, kto może ją wesprzeć przy dalszym nacisku.
Uczeń wyśmiewa kolegę, żeby rozbawić klasę. Uwaga, uznanie lub przynależność. Najpierw zatrzymać wyśmiewanie. Potem szukać sposobu udziału i zwracania na siebie uwagi bez poniżania innych.
Uczennica nie zaczyna zadania, bo boi się pomyłki. Bezpieczeństwo i kompetencja. Ustalić pierwszy wykonalny krok, możliwość skorzystania z pomocy i sposób poprawienia błędu bez zawstydzania.
Uczeń bardzo źle reaguje na krytyczną uwagę nauczyciela. Szacunek, uznanie, bezpieczeństwo lub wpływ. Sprawdzić także sposób przekazania uwagi. Oddzielić ocenę pracy od oceny osoby i wskazać konkretną rzecz do poprawy.

Domknięcie: poproś uczniów, żeby wyjaśnili, czy zaproponowany sposób rzeczywiście odpowiada na potrzebę i co oznacza dla pozostałych osób. Samo nazwanie potrzeby nie wystarcza. Trzeba jeszcze sprawdzić skutki wybranego działania.

Na zakończenie rozmowy

Warto wrócić do ucznia ze sprawdzianem. Nie musi wychodzić z lekcji przekonany, że świetnie zna materiał. Dobrze jednak, żeby potrafił powiedzieć, czego nie rozumie, o co może zapytać i od czego zacząć poprawę. Trudność pozostaje do rozwiązania, ale nie staje się powodem do odbierania sobie wartości.

Zapytaj klasę: „Co moglibyśmy mu odpowiedzieć, żeby potraktować poważnie zarówno jego rozczarowanie, jak i potrzebę nauczenia się tego, co sprawiło mu kłopot?”. To pozwala sprawdzić, czy uczniowie potrafią połączyć szacunek z konkretną pomocą.

Biblioteczka nauczyciela / Pojęcia i źródła do lekcji

Poczucie własnej wartości, samoocena globalna — ogólna, subiektywna ocena siebie jako osoby.

Warunkowa samoocena — uzależnianie oceny siebie od sukcesów lub aprobaty w określonych obszarach.

Autonomia — doświadczanie działania jako własnego i zgodnego z rozumianym, przyjętym celem.

Kompetencja — poczucie skuteczności i możliwości rozwijania umiejętności. Relacyjność — doświadczenie więzi, przynależności i wzajemnej troski.

Zniekształcenia poznawcze — jednostronne lub nadmiernie uproszczone sposoby interpretowania informacji, np. etykietowanie, katastrofizacja czy czytanie w myślach.

Samowspółczucie — życzliwe, uważne odnoszenie się do siebie w trudnościach, z uznaniem, że błędy i cierpienie należą do ludzkiego doświadczenia.

1. Instytut Badań Edukacyjnych – PIB. Wielowymiarowa Skala Samooceny: Poczucie własnej wartości . Część „Teoria” wyjaśnia znaczenie samooceny globalnej. Odwołanie służy uporządkowaniu pojęć, nie jest poleceniem przeprowadzania testu w klasie.

2. Jennifer Crocker i Connie T. Wolfe. „Contingencies of self-worth” . Zaplecze naukowe pojęcia warunkowej samooceny. Publikacja w języku angielskim, dla nauczyciela.

3. Self-Determination Theory. Opracowanie teorii autodeterminacji . Źródło pojęć autonomii, kompetencji i relacyjności; materiał naukowy w języku angielskim.

4. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę. „Jak radzić sobie z samokrytyką?” . Polski materiał o surowych myślach wobec siebie. Do rozmowy można wybrać przykład uogólnienia. Należy przy tym zachować rozróżnienie między interpretacją a rzeczywiście doświadczanym krzywdzeniem.

5. Kristin Neff. Definicja i elementy samowspółczucia . Opracowanie autorki koncepcji; materiał w języku angielskim do przygotowania nauczyciela.

6. Claudia M. Mueller i Carol S. Dweck. Badanie dotyczące chwalenia inteligencji i wysiłku . Źródło do namysłu nad treścią pochwał. Wyników określonych badań nie należy zamieniać w zasadę, że każda pochwała zdolności szkodzi, a każda pochwała wysiłku pomaga.

Zdrowa Lekcja na tydzień 💙

Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.

Zapisz się na newsletter →

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Koszyk