Dlaczego zdrowie innych ludzi jest również moją sprawą?
Zdrowie publiczne, solidarność i wolontariat – jak poprowadzić temat tak, żeby nie zamienił się w wykład o instytucjach, ale pokazał uczniom, że zdrowie jednostki i zdrowie społeczności są ze sobą znacznie mocniej splecione, niż na pierwszy rzut oka się wydaje.
„Zdrowie publiczne” nie jest pojęciem, które samo z siebie rozpala wyobraźnię trzynasto- czy czternastolatka. Brzmi raczej jak nazwa wydziału na uniwersytecie niż temat, o którym chciałoby się dyskutować przez 45 minut.
A jednak właśnie ta lekcja może stać się jedną z ciekawszych lekcji edukacji zdrowotnej, jeśli zamiast rozpoczynać ją od definicji, zaczniemy od pytania:
Czy moje zdrowie naprawdę jest wyłącznie moją prywatną sprawą?
To pytanie otwiera drogę do rozmowy o profilaktyce, szczepieniach, badaniach, krwiodawstwie, odpowiedzialności za innych, solidarności społecznej i wolontariacie. A więc właściwie do całej treści tej lekcji.
Jak uporządkować tę lekcję?
Zamiast schematu definicja – rodzaje – instytucje – notatka proponuję prostą drogę:
Dzięki temu uczeń nie uczy się kilku oderwanych pojęć. Widzi łańcuch zależności: od własnego zachowania do konsekwencji dla innych ludzi.
1. JA – moje zdrowie jest moje… ale nie całkiem
Można rozpocząć bardzo zwyczajnie. Każdy z nas ma własne ciało, własne przyzwyczajenia i podejmuje codziennie dziesiątki decyzji dotyczących zdrowia. Co jem? Czy śpię wystarczająco długo? Czy się ruszam? Czy idę do lekarza, kiedy coś mnie niepokoi?
Ale wystarczy rozszerzyć kadr.
Jeśli przychodzę chory do szkoły, moja decyzja może mieć znaczenie dla innych. Jeśli korzystam z profilaktyki, konsekwencje mogą dotyczyć nie tylko mnie. Jeśli ktoś oddaje krew, pomaga człowiekowi, którego prawdopodobnie nigdy nie spotka.
Lekarz najczęściej pyta: „Jak pomóc temu człowiekowi?”. Zdrowie publiczne zadaje jeszcze jedno pytanie: „Co możemy zrobić, żeby mniej ludzi w ogóle zachorowało?”
I właśnie w tym momencie przechodzimy od zdrowia pojedynczego człowieka do myślenia o zdrowiu całej społeczności.
2. MY – są rzeczy, których nie da się zrobić samotnie
Czyste powietrze. Bezpieczna woda. Ograniczanie rozprzestrzeniania się chorób. Dostęp do krwi potrzebnej do leczenia. Profilaktyka. Edukacja zdrowotna.
To dobra chwila, aby wprowadzić pojęcie dobra wspólnego.
Człowiek nie funkcjonuje w szklanej kapsule. Jesteśmy częścią rodziny, klasy, miasta, państwa i społeczeństwa. Czasami nasze zachowania przynoszą korzyść wyłącznie nam, ale czasami efekt jednej decyzji rozchodzi się dalej – trochę jak kręgi na wodzie.
Podajcie przykład decyzji zdrowotnej jednej osoby, której konsekwencje mogą odczuć także inni ludzie.
3. SYSTEM – dlaczego lepiej zapobiegać, zanim trzeba będzie leczyć?
Zdrowie publiczne nie ogranicza się do szpitala i leczenia osób, które już zachorowały. Ogromną rolę odgrywa profilaktyka: działania podejmowane wcześniej, zanim problem stanie się poważny.
Mogą należeć do nich między innymi badania profilaktyczne, szczepienia ochronne, edukacja zdrowotna, ograniczanie zachowań ryzykownych czy działania dotyczące środowiska.
Materiał ZPE – zdecydowanie warto wykorzystać
„Prospołeczność w praktyce – jak moje działania mogą wspierać zdrowie publiczne?”
To materiał przygotowany do edukacji zdrowotnej w klasach IV–VIII. Łączy dokładnie te elementy, których potrzebujemy w tej lekcji: zdrowie publiczne, zachowania prozdrowotne, donację krwi, szczepienia ochronne, badania profilaktyczne i prospołeczność.
W materiale ZPE znajduje się również gotowa karta pracy, w której uczniowie pracują między innymi nad donacją krwi, szczepieniami, badaniami profilaktycznymi oraz przykładami wolontariatu prozdrowotnego.
4. SOLIDARNOŚĆ – robię coś, chociaż korzyść nie musi trafić do mnie
Tutaj zaczyna się najciekawsza część lekcji.
Solidarność nie oznacza przecież wyłącznie współczucia. To gotowość do uwzględnienia faktu, że żyjemy obok innych ludzi i czasem robimy coś również dla nich – nawet jeśli sami nie otrzymujemy natychmiastowej korzyści.
Jednym z bardzo czytelnych przykładów jest honorowe krwiodawstwo. Uczniowie klasy VII nie są jeszcze dawcami krwi, ale właśnie dlatego można potraktować ten temat jako przykład postawy, którą mogą zrozumieć dzisiaj, a realizować dopiero jako osoby dorosłe.
Czy zrobiłbyś coś dla człowieka, którego nigdy nie zobaczysz, który nigdy nie pozna Twojego nazwiska i prawdopodobnie nigdy Ci nie podziękuje?
Dopiero po odpowiedziach uczniów można powiedzieć: właśnie na tej zasadzie działa między innymi honorowe krwiodawstwo.
🎬 Film: „Dawca” / „Biorca”
Oficjalna kampania „Twoja krew, moje życie” udostępnia krótkie polskie filmy edukacyjne dotyczące krwiodawstwa. Do tej lekcji szczególnie pasują filmy „Dawca” i „Biorca”.
5. DZIAŁANIE – wolontariat jako solidarność w praktyce
Wolontariatu nie warto sprowadzać do zdania: „wolontariat to bezinteresowna pomoc innym”.
W klasie VII można już postawić pytanie znacznie ciekawsze:
Można mieć dobre intencje, a jednocześnie nie rozumieć potrzeb osoby, której chce się pomóc. Można pomagać tak, aby bardziej realizować własną potrzebę bycia pomocnym niż rzeczywistą potrzebę drugiego człowieka.
Dlatego dobra pomoc zaczyna się nie od działania, lecz od rozpoznania rzeczywistej potrzeby.
🎬 Polska Akcja Humanitarna – „Sztuka pomagania”
Bardzo dobry materiał do krótkiej dyskusji o odpowiedzialnym pomaganiu. Animacja pokazuje, dlaczego dobre intencje nie zawsze wystarczają i jak ważne jest zrozumienie sytuacji osoby, której chcemy pomóc.
Po filmie warto zapytać:
- Czy każda pomoc jest dobra tylko dlatego, że ktoś miał dobrą intencję?
- Dlaczego przed pomaganiem warto zapytać, czego druga osoba naprawdę potrzebuje?
- Czy można kogoś „uszczęśliwiać na siłę”?
- Po czym poznajemy pomoc odpowiedzialną?
- Czy odmowa przyjęcia naszej pomocy oznacza brak wdzięczności?
Materiał ORE dla nauczyciela
Grzegorz Kata – „Wolontariat szkolny”
To materiał raczej dla nauczyciela niż bezpośrednio dla uczniów. Może być dobrym zapleczem merytorycznym przed lekcją i inspiracją do rozmowy o tym, jakie funkcje wychowawcze i społeczne może pełnić dobrze prowadzony wolontariat szkolny.
Szczególnie wartościowe jest spojrzenie na wolontariat nie jako na pojedynczą akcję, ale przestrzeń uczenia się odpowiedzialności, współpracy, samodzielności i działania na rzecz społeczności.
Efekt domina – od jednej decyzji do zdrowia publicznego
Uczniowie pracują w parach lub małych grupach. Każda grupa otrzymuje jedną sytuację.
Przykładowe sytuacje:
- Nie przychodzę do szkoły, kiedy jestem zakaźnie chory.
- Włączam się w zbiórkę dla hospicjum.
- Jako dorosła osoba decyduję się oddać krew.
- Nie udostępniam niesprawdzonej informacji o zdrowiu.
- Biorę udział w akcji promującej badania profilaktyczne.
- Pomagam osobie starszej dotrzeć do miejsca, w którym może otrzymać pomoc.
Następnie uczniowie analizują konsekwencje działania w czterech kolejnych kręgach:
Zadaniem uczniów jest pokazanie, w jaki sposób jedna pozornie niewielka decyzja może wywołać kolejne konsekwencje.
Przykład:
| JA | BLISCY | SPOŁECZNOŚĆ | ZDROWIE PUBLICZNE |
|---|---|---|---|
| Nie rozpowszechniam fałszywej informacji zdrowotnej. | Moi znajomi nie otrzymują ode mnie błędnej informacji. | Zmniejsza się dalsze rozpowszechnianie dezinformacji. | Więcej decyzji może być podejmowanych na podstawie wiarygodnej wiedzy. |
Pytania, które mogą naprawdę uruchomić klasę
Co warto, żeby uczniowie wynieśli z tej lekcji?
Nie chodzi przede wszystkim o to, żeby zapamiętali definicję zdrowia publicznego.
Ważniejsze jest zrozumienie pewnego mechanizmu:
Wolontariat jest jednym ze sposobów przełożenia tej solidarności na działanie. Nie chodzi jednak o „zaliczenie pomocy”, zdjęcie z akcji czy zebranie punktów. Dobra pomoc zaczyna się od dostrzeżenia realnej potrzeby drugiego człowieka.
Na zakończenie
Zdrowie nie jest samotną wyspą.
To raczej sieć. Każdy z nas znajduje się w którymś jej miejscu, a nasze działania – nawet te niewielkie – mogą zatrzymać się przy nas albo pobiec dalej.
I być może właśnie to jest najważniejszą lekcją zdrowia publicznego: nie wszystko, co robię dla siebie, dotyczy tylko mnie – i nie wszystko, co robię dla innych, pozostaje bez wpływu na mnie.
Materiały i źródła dla nauczyciela
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna: „Prospołeczność w praktyce – jak moje działania mogą wspierać zdrowie publiczne?”
- Ośrodek Rozwoju Edukacji, Grzegorz Kata: „Wolontariat szkolny”
- Polska Akcja Humanitarna: animacja „Sztuka pomagania”
- Narodowe Centrum Krwi: „Twoja krew, moje życie” – filmy edukacyjne
Wsparcie do lekcji – Zdrowa Lekcja
W serii „Wsparcie do lekcji” omawiam kolejne tematy edukacji zdrowotnej dla klas IV–VIII oraz szkół ponadpodstawowych. Znajdziesz tu dodatkową wiedzę dla nauczyciela, pomysły na rozmowę z klasą, ćwiczenia oraz wybrane materiały, które naprawdę warto wykorzystać.
Warto zostać ze Zdrową Lekcją na dłużej
W mediach społecznościowych pokazuję praktyczne pomysły na prowadzenie edukacji zdrowotnej od klasy IV szkoły podstawowej po szkołę ponadpodstawową – bez szkoleniowego żargonu i bez „nudy na pudy”.