„Podpisz tutaj”. Czy to już zgoda? Prawa pacjenta, poufność i bezpieczeństwo w psychiatrii

Czy lekarz może rozpocząć leczenie, jeśli pacjent nie rozumie, na co właściwie się zgadza?

Czy psychiatra może powiedzieć rodzinie wszystko, czego dowiedział się podczas wizyty?

Czy osobę w kryzysie psychicznym można przyjąć do szpitala bez jej zgody?

Na każde z tych pytań łatwo odpowiedzieć jednym słowem:

tak albo nie.

I właśnie w tym tkwi problem.

Prawo dotyczące ochrony zdrowia psychicznego jest dobrym przykładem dziedziny, w której jedno proste hasło może być bardziej mylące niż pomocne.

Dlatego celem tej lekcji nie jest stworzenie z uczniów prawników.

Celem jest nauczenie ich czegoś znacznie bardziej użytecznego:

Pacjent psychiatryczny nadal jest przede wszystkim pacjentem i człowiekiem

Samo korzystanie z pomocy psychiatrycznej nie odbiera człowiekowi godności, prywatności ani praw pacjenta.

To ważne, ponieważ wokół psychiatrii nadal funkcjonuje wiele społecznych wyobrażeń, które mogą sugerować coś zupełnie innego:

„Jak ktoś trafił na psychiatrię, inni decydują już za niego”.

„Lekarz może wtedy zrobić wszystko, co uzna za potrzebne”.

„Skoro ktoś ma zaburzenie psychiczne, jego zdanie się nie liczy”.

To nie jest prawidłowy sposób rozumienia prawa.

Ochrona zdrowia psychicznego łączy dwa bardzo ważne cele:

I właśnie napięcie pomiędzy tymi dwiema wartościami sprawia, że odpowiedź:

„zawsze za zgodą”

jest równie niebezpiecznym uproszczeniem jak:

„w psychiatrii można leczyć bez zgody”.

Prawo do informacji – zanim pojawi się zgoda

Wyobraźmy sobie sytuację:

Pacjent słyszy:

„Proszę podpisać zgodę. Wszystko jest w formularzu”.

Czy podpis oznacza automatycznie, że pacjent świadomie zgodził się na świadczenie?

Nie na tym polega sens świadomej zgody.

Pacjent powinien otrzymać zrozumiałą informację potrzebną do podjęcia decyzji.

W zależności od sytuacji może ona dotyczyć m.in.:

• stanu zdrowia,
• proponowanego postępowania,
• możliwych metod diagnostycznych lub leczniczych,
• przewidywanych następstw,
• ryzyka,
• konsekwencji odmowy lub zaniechania leczenia.

Zgoda to nie kartka papieru. To proces podejmowania decyzji

W edukacji zdrowotnej warto szczególnie uważać na utożsamienie zgody wyłącznie z podpisem.

Podpis może być wymaganą formą zgody w określonej sytuacji, ale sam formularz nie zastępuje:

• informacji,
• możliwości zadania pytań,
• zrozumienia tego, czego dotyczy decyzja,
• dobrowolności w granicach określonych prawem.

Bardzo dobrym pytaniem dla klasy jest więc:

Takie pytanie prowadzi uczniów od „papierologii” do znacznie ważniejszej idei:

autonomiczna decyzja wymaga informacji.

Prawo do informacji nie oznacza prawa do niezrozumiałego wykładu

Informacja powinna być przekazana w sposób możliwy do zrozumienia przez pacjenta.

Zdanie:

„Przecież wszystko powiedziałem medycznym językiem”

nie rozwiązuje problemu, jeśli odbiorca nie rozumie, czego dotyczy proponowane świadczenie.

To zresztą znacznie szersza kompetencja zdrowotna.

Pacjent powinien móc powiedzieć:

• „Nie rozumiem tego określenia”.
• „Proszę wyjaśnić to prostszym językiem”.
• „Jakie są możliwe opcje?”
• „Co się stanie, jeśli nie podejmę tego leczenia?”
• „Czy mogę zadać dodatkowe pytanie?”

Pytanie nie jest oznaką „trudnego pacjenta”.

Jest elementem świadomego uczestniczenia w opiece zdrowotnej.

Poufność – „nikomu nic nie powiem” to zbyt proste

Jednym z fundamentów pomocy związanej ze zdrowiem psychicznym jest ochrona informacji o pacjencie.

Bez poczucia bezpieczeństwa bardzo trudno byłoby mówić o:

• objawach,
• emocjach,
• relacjach,
• leczeniu,
• używaniu substancji,
• czy innych bardzo prywatnych obszarach życia.

Ale poufność nie oznacza:

Prawo przewiduje wyjątki od obowiązku zachowania tajemnicy.

Dlatego bezpieczniejszy komunikat brzmi:

To szczególnie ważne przy tematach związanych z bezpieczeństwem, zagrożeniem zdrowia lub życia oraz określonymi obowiązkami prawnymi.

Ciekawostka dydaktyczna: „tajemnica” i „sekret” to nie to samo

Młodzież może rozumieć poufność podobnie jak sekret między przyjaciółmi:

„Powiedziałem ci, więc nikomu nie możesz powiedzieć”.

Profesjonalna poufność działa inaczej.

Nie opiera się na prywatnej obietnicy dwóch osób.

Wynika z zasad zawodowych i przepisów, które określają zarówno obowiązek ochrony informacji, jak i sytuacje wyjątkowe.

To bardzo ważna różnica.

Psycholog szkolny i psychiatra – nie wrzucajmy wszystkiego do jednego worka

To fragment szczególnie ważny w szkole.

Uczniowie mogą po poprzedniej lekcji dojść do wniosku:

„Skoro psycholog ma zachować poufność, to psycholog szkolny działa dokładnie tak samo jak psycholog w podmiocie leczniczym”.

Nie należy tego upraszczać.

Pomoc psychologiczna w systemie oświaty i świadczenia zdrowotne funkcjonują w różnych ramach prawnych i organizacyjnych.

Dlatego podczas zajęć lepiej powiedzieć:

To idealne rozwinięcie poprzedniej lekcji o granicach kompetencji.

Uczeń ma 16 lat. Kto decyduje?

To prawdopodobnie jedna z najbardziej praktycznych informacji dla uczniów liceum i technikum.

W przypadku świadczeń zdrowotnych wiek 16 lat ma szczególne znaczenie.

Co do zasady osoba, która ukończyła 16 lat, uczestniczy już prawnie w decyzji dotyczącej swojego leczenia – obok przedstawiciela ustawowego.

Dlatego nie jest prawidłowe proste zdanie:

„Dopóki nie masz 18 lat, o twoim leczeniu zawsze decydują wyłącznie rodzice”.

Ale nie jest też prawidłowe:

„Po 16. urodzinach nastolatek sam decyduje o wszystkim jak osoba pełnoletnia”.

Jeżeli decyzje małoletniego pacjenta i przedstawiciela ustawowego są sprzeczne w sytuacji, w której wymagana jest ich wspólna zgoda, przepisy przewidują odpowiednią procedurę – nie rozstrzygamy takiego konfliktu szkolnym głosowaniem ani opinią klasy.

Hospitalizacja psychiatryczna – tu prawo jest bardziej szczegółowe

Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego ma własne, szczególne zasady.

Co do zasady przyjęcie odbywa się za zgodą pacjenta.

Jednocześnie ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje określone sytuacje, w których możliwe jest zastosowanie szczególnych procedur bez zgody.

I właśnie tutaj nauczyciel powinien bardzo pilnować języka.

Nie mówimy:

„Jak ktoś zagraża sobie, można go po prostu zamknąć w szpitalu”.

Nie mówimy też:

„Nikogo nigdy nie można przyjąć bez jego zgody”.

Oba zdania pomijają warunki, ocenę medyczną i procedury przewidziane prawem.

Bez zgody nie oznacza bez praw

To jedna z najważniejszych myśli całego artykułu.

Jeżeli w szczególnym przypadku prawo pozwala na działanie bez zgody pacjenta, nie oznacza to, że pacjent przestaje być podmiotem praw.

Nadal istnieją:

• procedury,
• obowiązki personelu,
• kontrola przewidziana przez prawo,
• prawo do informacji w odpowiednim zakresie,
• ochrona godności,
• możliwość szukania pomocy w ochronie swoich praw.

Przymus bezpośredni nie jest karą

Temat psychiatrii często budzi skojarzenia z przymusem.

Dlatego warto bardzo wyraźnie zaznaczyć:

przymus bezpośredni jest prawnie regulowanym działaniem stosowanym wyłącznie w określonych sytuacjach i na określonych zasadach.

Nie jest:

• karą za „złe zachowanie”,
• metodą wychowawczą,
• sposobem na „uspokojenie trudnego pacjenta”, gdy nie istnieją przesłanki prawne.

Na poziomie szkolnym uczeń nie musi rozstrzygać, czy w konkretnym przypadku spełniono ustawowe przesłanki.

Znacznie ważniejsze jest zrozumienie:

Rzecznik Praw Pacjenta – po co istnieje taka instytucja?

Wiedza o prawie ma niewielką wartość praktyczną, jeśli człowiek nie wie, co zrobić, gdy uważa, że jego prawa zostały naruszone.

Dlatego warto, aby uczniowie znali Rzecznika Praw Pacjenta.

Rzecznik:

• udziela informacji dotyczących praw pacjenta,
• podejmuje działania służące ich ochronie,
• może pomagać w wyjaśnianiu problemów dotyczących przestrzegania praw pacjenta.

W obszarze psychiatrii istnieje również szczególna funkcja:

Rzecznik Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego

I to jest znakomita praktyczna informacja dla młodzieży.

Taki rzecznik pomaga osobom korzystającym z całodobowej opieki psychiatrycznej m.in. w sprawach związanych z:

• przyjęciem do szpitala,
• leczeniem,
• warunkami pobytu,
• wypisaniem ze szpitala,
• wyjaśnianiem skarg i możliwych naruszeń praw.

Co ważne, nie należy mylić go z rzecznikiem prasowym szpitala ani pracownikiem odpowiedzialnym za wizerunek placówki.

„Mam prawo” – ale do czego dokładnie?

W internecie często spotykamy zdanie:

„Mam do tego prawo”.

Tymczasem przy analizie sytuacji prawnej warto zadać cztery pytania:

1. Jakiego dokładnie prawa dotyczy sytuacja?
2. Kogo to prawo dotyczy?
3. Jaka jest zasada ogólna?
4. Czy istnieją wyjątki albo szczególne procedury?

To bardzo dobry sposób uczenia krytycznego myślenia.

Bo prawdziwe zdanie:

„Pacjent ma prawo do wyrażenia zgody”.

nie oznacza automatycznie:

„W żadnej sytuacji świadczenie nie może zostać udzielone bez zgody”.

Drugi wniosek jest znacznie szerszy niż pierwsza informacja.

Prawo działa trochę jak instrukcja z warunkami „jeżeli…”

Młodzież często chce jednoznacznych odpowiedzi.

Prawo natomiast bardzo często działa według konstrukcji:

To może początkowo irytować uczniów.

Ale właśnie te warunki chronią przed podejmowaniem bardzo poważnych decyzji na podstawie jednego hasła.

Dodatkowe ćwiczenie 1: „Prawda, fałsz czy potrzebuję więcej informacji?”

Zamiast klasycznej gry „prawda/fałsz” wprowadzamy trzecią odpowiedź:

NIE MAM JESZCZE WYSTARCZAJĄCYCH INFORMACJI.

Przykłady:

• „Pacjent podpisał dokument, więc na pewno został prawidłowo poinformowany”.
• „Pacjent odmówił, więc świadczenie nigdy nie może zostać udzielone”.
• „Psychiatra musi zawsze zachować każdą informację wyłącznie dla siebie”.
• „Osoba przyjęta do szpitala bez zgody traci prawa pacjenta”.
• „Szesnastolatek nie ma żadnego wpływu na decyzje dotyczące jego leczenia”.

Najważniejszą odpowiedzią w kilku przypadkach powinno być:

To świetnie ćwiczy odporność na nadmierną pewność siebie.

Dodatkowe ćwiczenie 2: „Zasada czy zbyt mocny wniosek?”

Nauczyciel podaje pary:

ZASADA: „Pacjent ma prawo do informacji”.

ZBYT MOCNY WNIOSEK: „Pacjent może zażądać od lekarza dowolnej informacji o dowolnej osobie”.

---

ZASADA: „Informacje o pacjencie są objęte ochroną”.

ZBYT MOCNY WNIOSEK: „Nie istnieje żadna sytuacja, w której informacje mogą zostać ujawnione bez zgody pacjenta”.

---

ZASADA: „Zgoda pacjenta ma podstawowe znaczenie”.

ZBYT MOCNY WNIOSEK: „Prawo nigdy nie pozwala na działanie bez zgody”.

Uczniowie mają sami wskazać, w którym miejscu nastąpiło nieuprawnione rozszerzenie wniosku.

Dodatkowe ćwiczenie 3: „Zgoda czy tylko podpis?”

Fikcyjna sytuacja:

Pytania:

• Jakiego prawa może dotyczyć problem?
• Czego pacjent potrzebuje przed podjęciem decyzji?
• Czy sam fakt podpisania formularza odpowiada na pytanie, czy otrzymał zrozumiałą informację?
• Jakiej informacji nadal nam brakuje?

Ćwiczenie nie wymaga znajomości numerów artykułów ustaw.

Wymaga rozumienia zasady.

Dodatkowe ćwiczenie 4: „Google kontra prawo”

Na tablicy:

„Czy psychiatra może powiedzieć rodzicom, co powiedziałem na wizycie?”

Następnie cztery możliwe źródła:

• anonimowy komentarz na forum,
• film influencera,
• strona Rzecznika Praw Pacjenta,
• akt prawny lub oficjalny materiał wyjaśniający.

Pytanie nie brzmi:

„Która odpowiedź brzmi najbardziej przekonująco?”

Tylko:

„Które źródło ma kompetencję, żeby pomóc nam ustalić stan prawny?”

To dokładnie ta sama umiejętność, którą uczniowie ćwiczyli wcześniej przy ocenie ofert pomocy psychologicznej.

Co wraca z lekcji 3?

W lekcji 3 pytaliśmy:

„Kto ma kompetencje, żeby udzielać tej pomocy?”

Teraz dokładamy drugie pytanie:

„Jakie prawa ma osoba, która z tej pomocy korzysta?”

To bardzo ważna zmiana perspektywy.

Pacjent nie jest biernym odbiorcą usług.

Ma prawa, może zadawać pytania, może oczekiwać informacji, a w przypadku wątpliwości może korzystać z instytucji służących ochronie jego praw.

ZPE – nie uczymy prawa ze slajdu sprzed pięciu lat

W pakiecie do tej lekcji wskazany został materiał Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej: „Jak prawo wspiera nasze zdrowie psychiczne?”.

Można wykorzystać krótki fragment dotyczący praw pacjenta i poprosić uczniów o zaznaczenie trzech elementów:

1. Jaka jest zasada?
2. Gdzie możemy ją sprawdzić?
3. Czego bez znajomości konkretnej sytuacji nie możemy rozstrzygnąć?

Otwórz materiał ZPE →

Dodatkowym oficjalnym źródłem dla nauczyciela jest Departament do spraw Zdrowia Psychicznego Rzecznika Praw Pacjenta:

Rzecznik Praw Pacjenta – zdrowie psychiczne →

Nie ucz numerów artykułów. Ucz ścieżki sprawdzania

Numery artykułów mogą się zmieniać, przepisy mogą być nowelizowane, a uczeń prawdopodobnie zapomni większość z nich po kilku miesiącach.

Znacznie trwalsza jest procedura:

To jest realny alfabetyzm prawny i zdrowotny.

A dokąd idziemy dalej?

Kolejna lekcja dotyczy odpowiedzialności za rozwój i kompetencji dorosłego życia.

I tu pojawia się bardzo naturalne przejście.

Dorosłość nie oznacza przecież, że człowiek zna wszystkie przepisy, świadczenia, instytucje i procedury.

Oznacza raczej, że potrafi:

• rozpoznać, czego nie wie,
• znaleźć wiarygodne źródło,
• zadać pytanie,
• skorzystać z właściwej instytucji,
• podjąć decyzję na podstawie sprawdzonych informacji.

Czyli dokładnie to, czego uczymy się tutaj.

Pytania, które mogą naprawdę uruchomić klasę

• Czy podpis zawsze oznacza świadomą zgodę?
• Czy pacjent ma prawo powiedzieć lekarzowi „nie rozumiem”?
• Dlaczego informacja powinna poprzedzać zgodę?
• Czy prawo do prywatności oznacza absolutną tajemnicę w każdej sytuacji?
• Dlaczego ustawodawca przewiduje wyjątki od niektórych zasad?
• Czy osoba hospitalizowana bez zgody nadal ma prawa pacjenta?
• Dlaczego „bez zgody” nie oznacza „bez procedur”?
• Dlaczego wiek 16 lat ma znaczenie w podejmowaniu decyzji medycznych?
• Czy psycholog szkolny i psycholog w podmiocie leczniczym zawsze działają na takich samych zasadach prawnych?
• Kim jest Rzecznik Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego?
• Co jest bezpieczniejsze: pamiętać przepis czy wiedzieć, gdzie sprawdzić jego aktualne brzmienie?
• Dlaczego komentarz w internecie nie jest dobrym źródłem prawa?
• Czy prawdziwa zasada prawna może prowadzić do fałszywego wniosku, jeśli pominiemy wyjątki?

Co koniecznie powinno wybrzmieć nauczycielowi?

• Pacjent korzystający z opieki psychiatrycznej zachowuje prawa pacjenta i prawo do poszanowania godności.
• Świadoma zgoda wymaga informacji. Nie sprowadzamy jej do samego podpisania formularza.
• Poufność jest zasadą, ale nie jest absolutna. Wyjątki wynikają z prawa i należy je sprawdzać w odniesieniu do konkretnej sytuacji.
• Nie uczymy uproszczenia „zawsze za zgodą” ani „można leczyć bez zgody”. Prawo przewiduje szczególne procedury i przesłanki.
• Przyjęcie bez zgody nie oznacza utraty praw.
• Wiek 16 lat ma znaczenie dla udziału małoletniego w decyzjach dotyczących świadczeń zdrowotnych. Szczegółowe zasady zależą od rodzaju świadczenia i sytuacji.
• Nie przenosimy automatycznie zasad dotyczących podmiotów leczniczych na pomoc psychologiczną udzielaną w szkole.
• Rzecznik Praw Pacjenta i Rzecznik Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego są praktycznymi elementami systemu ochrony praw.
• Najważniejszą kompetencją prawną ucznia nie jest pamięciowa znajomość numerów artykułów. Jest nią umiejętność rozpoznania problemu i znalezienia aktualnego, oficjalnego źródła.

Prawo się zmienia – artykuł w internecie może się zestarzeć

To szczególnie ważne przy tej lekcji.

Akt prawny może zostać znowelizowany.

Procedura może zostać zmieniona.

Informacja opublikowana kilka lat wcześniej może nadal pojawiać się wysoko w wyszukiwarce.

Dlatego przed zajęciami warto sprawdzić:

• aktualny tekst ustawy o ochronie zdrowia psychicznego,
• aktualny tekst ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta,
• materiały Rzecznika Praw Pacjenta,
• aktualne informacje Pacjent.gov.pl i Ministerstwa Zdrowia.

Puenta na koniec

Znajomość swoich praw nie oznacza, że człowiek musi nosić ustawę w plecaku.

Oznacza, że kiedy usłyszy:

„Tak po prostu jest”.

potrafi odpowiedzieć:

Bo w ochronie zdrowia psychicznego prawo nie powinno odbierać człowiekowi podmiotowości.

Ma pomagać chronić jego godność, bezpieczeństwo i prawa.

Źródła i materiały dla nauczyciela

• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – aktualny tekst ustawy.
• Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – aktualne brzmienie.
• Rzecznik Praw Pacjenta – materiały dotyczące praw pacjenta i ochrony praw osób korzystających z opieki psychiatrycznej.
• Rzecznicy Praw Pacjenta Szpitala Psychiatrycznego – informacje o pomocy osobom korzystającym z całodobowej opieki psychiatrycznej.
• Pacjent.gov.pl – informacje dotyczące zgody na świadczenia, praw pacjenta oraz leczenia psychiatrycznego dzieci i młodzieży.
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna – „Jak prawo wspiera nasze zdrowie psychiczne?”.
• Pakiet „Zdrowie w praktyce”, LO i technikum, II rok nauczania, lekcja 4 „Prawo i ochrona zdrowia psychicznego”.