Edukacja zdrowotna • klasa v • lekcja 25
Neuroróżnorodność – różne sposoby uczenia się i reagowania
Dwie osoby mogą dostać to samo polecenie, siedzieć w tej samej sali i mieć dokładnie tyle samo czasu, a mimo to mierzyć się z zupełnie innym obciążeniem. Dla jednej hałas pozostanie tłem. Dla drugiej zacznie konkurować z głosem nauczyciela. Jedna zapamięta cztery elementy instrukcji, druga zgubi jej środek. Neuroróżnorodność pomaga zobaczyć, że różnica w wykonaniu zadania nie zawsze oznacza różnicę w chęci, wiedzy czy zaangażowaniu.
To samo zadanie, różny koszt. Co naprawdę znaczy neuroróżnorodność w klasie?
„Przecież wszyscy dostali dokładnie to samo polecenie”.
To zdanie może być prawdziwe i jednocześnie niewystarczające do zrozumienia, co wydarzyło się w klasie.
Uczeń może słyszeć instrukcję i nie utrzymać w pamięci wszystkich jej etapów. Może znać odpowiedź, ale potrzebować więcej czasu, żeby ją uporządkować. Może próbować się skoncentrować, podczas gdy rozmowy, przesuwane krzesła i migające światło pochłaniają dużą część jego zasobów uwagi.
Z zewnątrz widać zachowanie. Nie widać całego wysiłku, który poprzedza to zachowanie.
Czy dwie osoby wykonujące to samo zadanie zawsze ponoszą przy tym ten sam koszt uwagi, organizacji i radzenia sobie z bodźcami?
Neuroróżnorodność nie jest diagnozą
Pojęcie neuroróżnorodności opisuje zróżnicowanie sposobów, w jakie ludzie rozwijają się, przetwarzają informacje, kierują uwagą, komunikują się i reagują na otoczenie.
W tym kontekście często mówi się m.in. o osobach w spektrum autyzmu, osobach z ADHD, dysleksją, dyskalkulią czy zespołem Tourette’a. Trzeba jednak zachować ważne rozróżnienie: neuroróżnorodność nie jest jednostką diagnostyczną.
Nie istnieje badanie, po którym specjalista wpisuje w dokumentacji: „rozpoznano neuroróżnorodność”. Konkretne rozpoznania kliniczne lub rozwojowe mają własne kryteria diagnostyczne.
neuroróżnorodność jest sposobem opisywania zróżnicowania ludzkiego funkcjonowania.
ADHD, spektrum autyzmu czy określone trudności w uczeniu się są natomiast odrębnymi pojęciami, które mogą wiązać się z diagnozą.
Diagnoza jest ważną informacją. Nie jest instrukcją obsługi człowieka
Dwóch uczniów z ADHD może potrzebować innego wsparcia. Podobnie dwóch uczniów w spektrum autyzmu może bardzo różnić się sposobem komunikowania się, reakcją na zmianę, wrażliwością sensoryczną, tempem pracy, zainteresowaniami i zakresem samodzielności.
Dlatego zdania:
„on ma ADHD, więc na pewno…”
„ona jest w spektrum, więc zawsze…”
są słabym punktem wyjścia do pracy.
Standardy dotyczące wsparcia dzieci w spektrum autyzmu i z ADHD podkreślają potrzebę uwzględniania indywidualnego funkcjonowania, zasobów, trudności i środowiska dziecka.
Nie mówi jeszcze wszystkiego o konkretnej osobie.
Zachowanie nie zawsze mówi nam, dlaczego się pojawiło
Uczeń nie zaczyna zadania.
Można pomyśleć: „nie chce pracować”.
Ale dostępnych wyjaśnień jest więcej.
Być może nie wie, od którego kroku zacząć. Może nie zapamiętał całego polecenia. Może zadanie wydaje mu się tak rozbudowane, że trudno mu uruchomić działanie. Może chwilę wcześniej zużył dużo energii na radzenie sobie z hałasem. Może też po prostu nie chce pracować – tego również nie należy z góry wykluczać.
Różnica polega na tym, że nauczyciel nie wybiera pierwszego wyjaśnienia tylko dlatego, że najbardziej je widać.
„On jest leniwy”.
można najpierw sprawdzić:
„Czy wie, jaki jest pierwszy krok?”
„Czy polecenie jest dla niego jasne?”
„Czy czegoś teraz potrzebuje, żeby rozpocząć pracę?”
„Nie uważa” może oznaczać kilka różnych trudności
Uwaga nie działa jak prosty przełącznik: WŁĄCZONA / WYŁĄCZONA.
Trzeba ją skierować na właściwy bodziec, utrzymać, przenieść na kolejny element zadania, powstrzymać reakcję na coś mniej ważnego i pamiętać, do czego trzeba wrócić.
To łączy uwagę z tzw. funkcjami wykonawczymi – procesami potrzebnymi m.in. do hamowania reakcji, utrzymywania informacji w pamięci roboczej, rozpoczynania działania, planowania, organizacji i zarządzania czasem.
Dlatego uczeń może rozumieć materiał, a jednocześnie mieć trudność z:
- rozpoczęciem zadania,
- utrzymaniem kolejności kroków,
- powrotem do pracy po rozproszeniu,
- oszacowaniem czasu,
- zapamiętaniem kilku poleceń przekazanych naraz.
„Otwórzcie podręcznik na stronie 48, przeczytajcie tekst, zaznaczcie trzy informacje, potem porównajcie je w parach i zapiszcie wniosek w zeszycie”.
Dla jednego ucznia to jedno polecenie.
Dla innego – pięć kolejnych operacji, które trzeba utrzymać w pamięci podczas wykonywania pierwszej.
Krótsza instrukcja nie oznacza prostszego materiału
To rozróżnienie ma duże znaczenie dydaktyczne.
Jeżeli nauczyciel zapisuje polecenie w punktach, dzieli je na etapy albo sprawdza, czy uczeń zrozumiał pierwszy krok, nie musi obniżać celu edukacyjnego.
Uczeń nadal może analizować ten sam tekst, rozwiązać to samo zadanie matematyczne albo dojść do tego samego wniosku. Zmienił się sposób dotarcia do zadania.
Czasem pozwala sprawdzić to, co rzeczywiście chcemy sprawdzić, zamiast mierzyć przy okazji zdolność radzenia sobie z niepotrzebną barierą.
Poradnik MEN dotyczący racjonalnych usprawnień wskazuje m.in. na czytelną strukturę zajęć, wizualne wsparcie, dostosowanie otoczenia i materiałów do potrzeb ucznia.
Hałas nie ma dla każdego tej samej głośności psychologicznej
Bodziec można zmierzyć fizycznie, ale jego wpływ na funkcjonowanie nie musi być identyczny u wszystkich osób.
Dla jednego ucznia dźwięk przesuwanego krzesła jest chwilowym tłem. Innemu trudno go odfiltrować i jednocześnie słuchać nauczyciela. Podobnie może działać intensywne światło, tłok, dotyk, duża liczba rozmów albo nagła zmiana otoczenia.
Gdy ilość bodźców przekracza możliwość skutecznego ich przetwarzania, może pojawić się przeciążenie. Z zewnątrz nie zawsze wygląda ono jak: „jest mi za głośno”.
Uczeń może być bardziej drażliwy, wycofać się, mieć trudność z odpowiedzią, potrzebować ruchu lub chcieć opuścić miejsce.
jedno zachowanie nie pozwala rozpoznać diagnozy.
Zasłanianie uszu nie oznacza automatycznie spektrum autyzmu. Trudność z koncentracją nie oznacza automatycznie ADHD.
Nie diagnozujemy z ławki obok
To ważna część edukacji rówieśniczej.
Po lekcji o neuroróżnorodności uczeń nie powinien wyjść z przekonaniem, że potrafi rozpoznawać ADHD czy autyzm u kolegów.
Zdania:
„ciągle się ruszasz, więc masz ADHD”,
„nie patrzysz na ludzi, więc jesteś w spektrum”,
„źle czytasz, więc masz dysleksję”
są nieuprawnionym etykietowaniem.
Diagnoza wymaga odpowiedniego procesu diagnostycznego i przygotowanych specjalistów. Szkoła obserwuje funkcjonowanie ucznia i może wskazywać potrzeby, ale pojedynczy objaw albo zachowanie nie wystarcza do rozpoznania.
Wystarczy zauważyć: „Widzę, że jest ci trudno przy tym hałasie. Czy mogę jakoś pomóc?”
Wsparcie zaczyna się od pytania, nie od zgadywania
To jedno z najlepszych założeń karty 25A.
Nawet rozwiązanie, które wydaje się rozsądne, nie musi odpowiadać konkretnej osobie.
Uczeń może preferować zapisanie instrukcji, ale nie potrzebować spokojnego miejsca. Ktoś inny potrzebuje krótkiej przerwy, ale dodatkowy czas wcale mu nie pomaga.
Dlatego zdanie:
„Chcesz, żebym ci pomógł?”
jest lepszym początkiem niż:
„Wiem, czego potrzebujesz”.
W aktualnych działaniach ORE dotyczących uczniów z neuroróżnorodnością mocno podkreślana jest właśnie potrzeba rozpoznawania indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz planowania adekwatnego wsparcia, zamiast reagowania jedynie na widoczne zachowanie.
Ta sama diagnoza może oznaczać różne profile
Słowo „spektrum” dobrze przypomina, że nie mamy do czynienia z jedną linią od „mało” do „bardzo”.
Człowiek może mieć różny profil w różnych obszarach. Może bardzo dobrze radzić sobie z językiem, a jednocześnie potrzebować większej przewidywalności. Może mieć dużą wiedzę w interesującym go obszarze i trudność z organizacją wieloetapowego zadania.
Uczeń z ADHD może mieć trudność z podtrzymaniem uwagi w jednym rodzaju zadania, a jednocześnie bardzo długo angażować się w aktywność silnie go interesującą.
Żaden z tych przykładów nie jest uniwersalnym opisem danej diagnozy. Pokazuje tylko, dlaczego po nazwie rozpoznania nie można automatycznie przewidzieć całego funkcjonowania człowieka.
„Supermoc” też może stać się stereotypem
W rozmowach o neuroróżnorodności pojawiła się potrzebna przeciwwaga dla języka skupionego wyłącznie na deficytach. Dobrze zauważać mocne strony, zainteresowania, strategie i zasoby człowieka.
Ale można przesadzić również w drugą stronę.
Nie każdy uczeń z ADHD musi być wyjątkowo kreatywny. Nie każda osoba w spektrum ma niezwykły talent. Dysleksja nie daje automatycznie określonych „supermocy”.
Idealizowanie może być równie uproszczone jak patrzenie wyłącznie przez trudności.
Pomocna metoda może być dobra dla wielu osób
Jasno zapisany plan lekcji może być szczególnie pomocny dla ucznia, który potrzebuje większej przewidywalności.
Jednocześnie skorzysta z niego także uczeń, który po prostu przyszedł zmęczony.
Krótsze polecenie może pomóc osobie z trudnościami w zakresie uwagi i komuś, kto tego dnia źle spał. Możliwość zobaczenia instrukcji na piśmie może wspierać ucznia z określonymi potrzebami i wielu pozostałych.
To cenna wskazówka dla nauczyciela: część rozwiązań można wbudować w zwykły sposób prowadzenia lekcji, bez publicznego wskazywania: „to robimy specjalnie dla jednej osoby”.
Pełny temat projektowania dostępnego środowiska pojawi się w lekcji 26. Tutaj wystarczy zauważyć, że dobre wsparcie czasem poprawia warunki pracy większej liczbie uczniów.
Dodatkowe ćwiczenie: „Nie zgaduj diagnozy”
Czas: 6–8 minut • wszystkie sytuacje są fikcyjne
Karta 25A dopasowuje potrzebę do możliwego wsparcia. W tym ćwiczeniu robimy coś innego: zatrzymujemy pochopną interpretację zachowania.
Nauczyciel podaje sytuację:
Uczniowie odpowiadają na trzy pytania:
- Co naprawdę wiemy?
- Czego nie wiemy?
- Jak można zapytać o potrzebę bez diagnozowania?
Możliwa odpowiedź:
Wiemy: Lena zasłoniła uszy i wyszła z głośnego miejsca.
Nie wiemy: dlaczego to zrobiła i czy ma jakąkolwiek diagnozę.
Możemy zapytać: „Czy potrzebujesz teraz spokojniejszego miejsca?”.
Następne sytuacje mogą być równie krótkie:
- uczeń kilka razy pyta, co ma zrobić jako następne,
- uczennica wykonuje pracę wolniej niż reszta grupy,
- uczeń wstaje podczas wykonywania zadania,
- uczennica woli dostać polecenie zapisane niż usłyszeć je tylko raz.
Celem nie jest znalezienie diagnozy. Celem jest przejście od: „wiem, jaki on jest” do: „widzę zachowanie i mogę zapytać, czego potrzebuje”.
Jeszcze jedno ćwiczenie dla nauczyciela: usuń barierę, zostaw cel
Załóżmy, że celem zadania jest sprawdzenie, czy uczeń rozumie przyczyny określonego zjawiska.
Jeśli uczeń ma trudność z zapamiętaniem czteroczęściowego ustnego polecenia, można zapisać instrukcję w punktach.
Co się zmieniło?
Sposób podania zadania.
Co się nie zmieniło?
Wymagane rozumienie materiału.
To dobre pytanie przy planowaniu wsparcia: czy zmieniam cel, czy usuwam przeszkodę, która nie jest właściwym przedmiotem sprawdzania?
Język ma znaczenie, ale osoba jest ważniejsza od sporu o słowo
W języku dotyczącym neuroróżnorodności spotkamy różne określenia: „osoba autystyczna”, „osoba w spektrum autyzmu”, „osoba z ADHD”, „osoba neuroatypowa”.
Nie wszystkie osoby preferują ten sam sposób mówienia o sobie. Dlatego rozsądną zasadą jest respektowanie języka, którego używa dana osoba lub jej rodzina, a w materiałach szkolnych unikanie określeń poniżających, ośmieszających czy sprowadzających człowieka do trudności.
Najgorszym rozwiązaniem byłoby prowadzenie bardzo poprawnej terminologicznie rozmowy, w której osoba, o której rozmawiamy, przestaje być podmiotem.
Jak powiedzieć to piątoklasistom?
„Ludzie różnią się nie tylko wzrostem, wyglądem czy zainteresowaniami. Różnimy się również tym, jak przetwarzamy informacje, skupiamy uwagę i reagujemy na otoczenie.
Dla jednej osoby hałas w klasie jest tylko tłem. Innej bardzo utrudnia myślenie. Ktoś dobrze zapamiętuje długie ustne polecenie, a komuś pomaga zapisanie go w kilku punktach.
Nie oznacza to, że możemy patrząc na kolegę, rozpoznać u niego ADHD albo autyzm. Diagnozowaniem zajmują się specjaliści.
My możemy zrobić coś prostszego: zauważyć, że ktoś ma trudność, i zamiast go oceniać zapytać: »Co mogłoby ci teraz pomóc?«
I pamiętajcie: ta sama diagnoza nie oznacza, że dwie osoby potrzebują dokładnie tego samego.
Najpierw poznajemy człowieka. Dopiero potem szukamy rozwiązania”.
Czasem wystarczy zamienić pytanie: „Co z nim jest?” na: „Co mu teraz utrudnia działanie?”.
Biblioteczka nauczyciela • Pojęcia do lekcji
Neuroróżnorodność – pojęcie odnoszące się do zróżnicowania sposobów rozwoju i funkcjonowania ludzkiego układu nerwowego, przetwarzania informacji, uczenia się i reagowania na środowisko. Nie jest diagnozą medyczną.
Neuroatypowość / neurodywergencja – określenia używane wobec sposobów funkcjonowania odbiegających od najczęściej spotykanych wzorców neurologicznych. Nie stanowią samodzielnej diagnozy klinicznej.
Funkcje wykonawcze – procesy pomagające kierować zachowaniem i realizować cel: m.in. hamowanie reakcji, pamięć robocza, utrzymywanie uwagi, rozpoczynanie działania, planowanie, organizacja i zarządzanie czasem.
Pamięć robocza – zdolność krótkiego utrzymywania i wykorzystywania informacji potrzebnych podczas wykonywania zadania.
Przeciążenie sensoryczne – sytuacja, w której ilość lub intensywność bodźców przekracza aktualną możliwość skutecznego ich przetwarzania.
Ocena funkcjonalna – opis sposobu funkcjonowania osoby, jej potrzeb, możliwości, trudności i czynników środowiskowych, służący planowaniu adekwatnego wsparcia.
Racjonalne usprawnienie – rozwiązanie zmniejszające barierę w dostępie do edukacji i umożliwiające uczniowi udział w procesie kształcenia z uwzględnieniem jego potrzeb.
Materiały i źródła dla nauczyciela
-
ORE 2026 – „Uczeń z neuroróżnorodnością, w tym z ADHD, w grupie/klasie zróżnicowanej”
Bardzo aktualne podsumowanie webinaru ORE z 3 listopada 2026 r. Materiał koncentruje się na rozpoznawaniu potrzeb rozwojowych i edukacyjnych, rozumieniu zachowania ucznia z ADHD oraz planowaniu adekwatnego wsparcia. Podkreśla też potrzebę uwzględniania sytuacji rodzinnej, środowiskowej i wcześniejszych doświadczeń ucznia.
Otwórz materiał ORE → -
ORE 2026 – „Szkoła przyjazna dla neuroróżnorodności. Szkoła przyjazna dla każdego człowieka”
Ogólnopolska kampania poświęcona podmiotowości uczniów, neuroróżnorodności, dobrostanowi psychicznemu, bezpieczeństwu i przeciwdziałaniu wykluczeniu. Materiały powstały z udziałem młodych osób samorzeczniczych i osób neuroatypowych.
Otwórz materiał ORE → -
ZPE – „Supermoce i wyzwania – jak różnimy się w sposobie myślenia, uczenia się i działania”
Scenariusz dotyczący zaburzeń neurorozwojowych, m.in. spektrum autyzmu, ADHD i rozwojowych trudności w uczeniu się. Materiał może stanowić dodatkowe zaplecze do rozmowy o potrzebach i włączaniu uczniów w życie klasy.
Otwórz materiał ZPE → -
Ministerstwo Edukacji – „Racjonalne usprawnienia w edukacji. Poradnik dla nauczycieli i nauczycielek”
Konkretne przykłady dostosowania środowiska i sposobu pracy: czytelna struktura lekcji, wizualne plany, dostosowanie otoczenia oraz materiałów do potrzeb uczniów. Bardzo użyteczne zaplecze przy planowaniu praktycznych rozwiązań.
Otwórz poradnik MEN → -
Standardy oceny funkcjonalnej i planowania wsparcia edukacyjno-specjalistycznego
Materiał pokazujący, że wsparcie powinno wynikać z rzeczywistego funkcjonowania i potrzeb ucznia, być planowane indywidualnie i modyfikowane, gdy zmieniają się potrzeby lub warunki.
Otwórz standardy → -
Ministerstwo Zdrowia – standardy dotyczące ADHD u dzieci i młodzieży
Materiał kliniczny dla nauczyciela zainteresowanego pogłębieniem tematu. Podkreśla znaczenie zasobów i trudności dziecka, czynników środowiskowych oraz modyfikacji środowiska szkolnego, zamiast sprowadzania ADHD do etykiety „niegrzecznego” lub „leniwego” dziecka.
Otwórz standardy Ministerstwa Zdrowia → -
Ministerstwo Sprawiedliwości – „Neuroróżnorodność. Zrozumieć – pomóc”
Rozbudowany słowniczek pojęć dotyczących m.in. neuroróżnorodności, ADHD, autyzmu, przeciążenia sensorycznego, stimmingu, maskowania i różnych sposobów funkcjonowania. Przydatny jako materiał pogłębiający dla nauczyciela.
Otwórz materiał →
Karta 25A „Różne mózgi, różne wsparcie” już wymaga dopasowania określonej potrzeby do jasnej instrukcji, ograniczenia bodźców, dodatkowego czasu lub przerwy.
Dlatego artykuł rozwija przede wszystkim to, czego na karcie nie widać: zachowanie nie wyjaśnia jeszcze swojej przyczyny; diagnoza nie opisuje całej osoby; identyczne zadanie może mieć różny koszt poznawczy; dostosowanie warunków nie zawsze oznacza obniżenie wymagań; pomocy nie powinno się narzucać bez sprawdzenia potrzeby.
Zdrowa Lekcja na tydzień 💙
Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.
Zapisz się na newsletter →