Jeszcze chwilę.

Kiedyś to zdanie było dość zwyczajną częścią dzieciństwa.

Jeszcze chwilę do dobranocki.
Jeszcze tydzień do wycieczki.
Jeszcze miesiąc do wakacji.
Jeszcze trzeba uzbierać.
Jeszcze trzeba poczekać, aż mama wywoła zdjęcia.

Tak, wywoła zdjęcia.

I nie dało się przesunąć palcem w lewo, sprawdzić kolejnego ujęcia i zrobić następnych dwudziestu siedmiu na wszelki wypadek.

Trzeba było czekać.

Dzisiaj trzy sekundy ładowania strony potrafią być wydarzeniem na pograniczu osobistego dramatu.

Film? Teraz.
Muzyka? Teraz.
Jedzenie? Teraz.
Zakupy? Teraz.
Wiadomość? Odczytana.
Odpowiedź? Najlepiej również teraz.

Jeśli pierwszy film nas nie zainteresował, następny czeka już pół centymetra niżej.

Nazwijmy więc roboczo nasze czasy pokoleniem FAST.

Nie dlatego, że dzisiejsze dzieci są gorsze. Bardziej roszczeniowe. Zepsute przez telefony. Pozbawione cierpliwości.

To byłoby zbyt łatwe.

Problem jest znacznie ciekawszy.

Zdrowie jest wyjątkowo kiepskie w dawaniu nagród

Umyjesz dziś zęby.

Nic.

Pójdziesz wcześniej spać.

Rano nie będzie czekał puchar.

Zamiast kolejnej godziny z telefonem pójdziesz na spacer.

Nazajutrz raczej nie obudzisz się z wydolnością maratończyka i sylwetką olimpijczyka.

Zjesz jeden zdrowy posiłek.

Świat również tego szczególnie nie odnotuje.

Zdrowie ma fatalny marketing.

Nie daje punktów. Nie uruchamia konfetti. Nie wysyła komunikatu:

Bardzo często każe zrobić coś dzisiaj, żeby efekt pojawił się później.

Za miesiąc.
Za rok.
Czasem za kilkanaście lat.

I właśnie dlatego odraczanie nagrody ma ze zdrowiem znacznie więcej wspólnego, niż początkowo mogłoby się wydawać.

Jedna pianka teraz czy dwie później?

W historii psychologii jest eksperyment, który zrobił karierę niemal większą niż jego autor.

Marshmallow test. Test pianki.

Walter Mischel wraz ze współpracownikami prowadził badania nad odraczaniem gratyfikacji. W klasycznej publikacji z 1972 roku Mischel, Ebbe Ebbesen i Antonette Raskoff Zeiss analizowali, co pomaga dzieciom czekać na bardziej atrakcyjną, ale odroczoną nagrodę.

Dziecko stawało przed wyborem, który w popularnej wersji eksperymentu sprowadzał się mniej więcej do:

I tu zaczęło się robić naprawdę interesująco.

Badaczy interesowało bowiem nie tylko to, czy dziecko poczeka.

Interesowało ich również:

jak ono sobie z tym czekaniem radzi.

Dzieci odwracały wzrok. Zajmowały się czymś innym. Odwracały uwagę od nagrody.

I właśnie strategie kierowania uwagą okazywały się ważne dla zdolności odroczenia przyjemności.

Innymi słowy samokontrola niekoniecznie wyglądała tak:

„Mam żelazną wolę i przez piętnaście minut bohatersko patrzę na ciastko”.

Wręcz przeciwnie.

Czasami skuteczniejszą strategią było przestać o nim myśleć.

Źródło: Mischel W., Ebbesen E.B., Zeiss A.R., Cognitive and attentional mechanisms in delay of gratification, Journal of Personality and Social Psychology, 1972. PubMed

A potem pianka zaczęła przepowiadać przyszłość

Późniejsze obserwacje przyniosły bardzo atrakcyjną historię.

Dzieci, które dłużej potrafiły odraczać nagrodę, w kolejnych latach przeciętnie lepiej radziły sobie w części obszarów dotyczących funkcjonowania społecznego, poznawczego i szkolnego.

I świat pokochał tę opowieść.

Bo była prosta.

Nie zjadł pianki → miał samokontrolę → później odniósł sukces.

Trzy akty.

Kurtyna.

Gotowy przepis na wychowanie człowieka sukcesu.

Tyle że nauka ma pewną irytującą cechę.

Nie zawsze szanuje historie, które są zbyt piękne.

Pianka jednak nie jest kryształową kulą

W 2018 roku Tyler Watts, Greg Duncan i Haonan Quan przeprowadzili dużą replikację koncepcyjną wcześniejszych badań.

Kiedy dokładniej uwzględnili wcześniejsze zdolności dziecka oraz jego środowisko rodzinne, związek między czasem oczekiwania na nagrodę a późniejszymi osiągnięciami wyraźnie osłabł.

A analiza opublikowana w 2024 roku, śledząca uczestników aż do dorosłości, również nie potwierdziła tezy, że wynik testu pianki niezawodnie przewiduje późniejsze funkcjonowanie człowieka.

Czyli spokojnie.

Jedna pianka nie przewiduje kariery.

Dwie pianki nie gwarantują doktoratu.

A czterolatek, który zjada nagrodę po trzydziestu sekundach, właśnie nie zaprzepaścił swojej przyszłości.

Na szczęście.

Źródła: Watts, Duncan & Quan, 2018 oraz Sperber i wsp., 2024.

A może dziecko nie jest niecierpliwe? Może po prostu ci nie wierzy

I teraz robi się jeszcze ciekawiej.

Celeste Kidd, Holly Palmeri i Richard Aslin przed testem odraczania nagrody stworzyli dzieciom dwa różne doświadczenia.

W jednym dorosły okazywał się wiarygodny.

Obiecywał coś.

I dotrzymywał słowa.

W drugim obietnice dorosłego okazywały się niewiarygodne.

Później dzieci trafiały przed odroczoną nagrodę.

Dzieci, które wcześniej doświadczyły bardziej przewidywalnego środowiska, czekały znacząco dłużej.

I nagle pytanie:

można zamienić na inne:

Bo jeśli doświadczenie uczy:

„Bierz to, co jest teraz, bo później może już tego nie być”,

szybkie sięgnięcie po nagrodę przestaje wyglądać wyłącznie jak deficyt samokontroli.

Może stać się całkiem racjonalną strategią.

Pianka przestaje wtedy opowiadać wyłącznie o silnej woli.

Zaczyna opowiadać o zaufaniu.

Przewidywalności.

Środowisku.

I o tym, że zachowanie człowieka bardzo rzadko daje się uczciwie zamknąć w jednym słowie:

„charakter”.

Źródło: Kidd C., Palmeri H., Aslin R.N., Rational snacking: Young children's decision-making on the marshmallow task is moderated by beliefs about environmental reliability. Pełny tekst badania

„Teraz” jest wyjątkowo atrakcyjnym miejscem

Psychologia ma na to jeszcze jedno dobre określenie:

dyskontowanie temporalne.

Brzmi trochę jak coś, czym dział finansowy zajmuje się we wtorek między 9.00 a 11.00.

A opisuje zjawisko bardzo ludzkie.

Im bardziej nagroda oddala się w czasie, tym mniejszą wartość może mieć dla nas dzisiaj.

50 zł teraz czy 70 zł za kilka miesięcy?

Kolejny odcinek teraz czy lepsze samopoczucie po dłuższym śnie jutro?

Kanapa teraz czy efekty regularnego ruchu za kilka miesięcy?

Nagroda natychmiastowa ma ogromną przewagę.

Jest natychmiastowa.

Przyszłość zawsze występuje w tej konkurencji z lekkim opóźnieniem.

A potem do gry wszedł smartfon

I tutaj ostrożnie.

Nie można uczciwie napisać:

„Smartfony powodują, że dzieci nie potrafią czekać”.

Nauka nie daje podstaw do tak prostego wniosku.

Można jednak znaleźć interesujące zależności.

W badaniu opublikowanym w 2020 roku Schulz van Endert i Mohr wykorzystali rzeczywiste dane o korzystaniu ze smartfonów 101 uczestników, a następnie zestawili je z ich preferencjami dotyczącymi nagród natychmiastowych i odroczonych.

Większa ilość czasu spędzanego aktywnie ze smartfonem była związana z częstszym wybieraniem mniejszych, wcześniejszych nagród zamiast większych dostępnych później.

To korelacja.

Nie dowód, że telefon „produkuje niecierpliwość”.

Ale zdecydowanie dobry powód, żeby dalej badać związek między cyfrowym środowiskiem a sposobem, w jaki wartościujemy czas i nagrodę.

Źródło: Schulz van Endert T., Mohr P.N.C., Likes and impulsivity: Investigating the relationship between actual smartphone use and delay discounting, PLOS ONE, 2020. Badanie

Tylko że FAST nie zatrzymał się na telefonach

Poszedł dalej.

Wszedł do rozwoju osobistego.

Do psychologii.

Do zdrowia.

I rozgościł się tam naprawdę wygodnie.

Trzy dni do resetu.

Siedem dni do nowej wersji siebie.

21 dni i masz nowy nawyk.

Pięć kroków do pewności siebie.

Poranna rutyna ludzi sukcesu.

Dopamine detox.

Manifestowanie pieniędzy.

Zmień mindset i zmienisz dochody.

A jeśli koniecznie trzeba pracować nad sobą dłużej?

Spokojnie.

Brzmi absurdalnie?

Trochę.

A jednak obietnica ekspresowej przemiany ma ogromną przewagę marketingową.

Nie sprzedaje procesu.

Sprzedaje skrót.

21 dni i masz nowy nawyk?

To jeden z najbardziej żywotnych mitów rozwoju osobistego.

„Rób coś przez 21 dni, a stanie się nawykiem”.

Piękne.

Krótkie.

Idealne na infografikę.

Tylko że rzeczywiste tworzenie nawyków jest zdecydowanie mniej instagramowe.

Przegląd systematyczny i metaanaliza badań nad kształtowaniem zdrowych nawyków opublikowane w 2024 roku pokazały ogromne zróżnicowanie czasu potrzebnego do powstania automatyzmu. Mediana w analizowanych badaniach wynosiła około 59 dni, ale zakres był bardzo szeroki.

Innymi słowy:

nie istnieje magiczny dwudziesty pierwszy dzień, w którym mózg wręcza nam certyfikat ukończenia nawyku.

Liczy się zachowanie.

Kontekst.

Powtarzalność.

Człowiek.

I czas.

Wszystko to, czego kultura FAST szczególnie nie lubi.

Źródło: Singh B., Murphy A., Maher C., Smith A.E., Time to Form a Habit: A Systematic Review and Meta-Analysis of Health Behaviour Habit Formation and Its Determinants, 2024. PubMed

A może po prostu zamanifestujesz sukces?

Tu mechanizm robi się jeszcze ciekawszy.

Manifestowanie obiecuje w swojej najbardziej radykalnej wersji, że odpowiednie myślenie, wizualizacja, przekonanie i „nastawienie” mogą przyciągnąć sukces, pieniądze czy konkretne wydarzenia.

I oczywiście samo pozytywne myślenie nie jest problemem.

Ambicja również nie.

Wyobrażenie sobie celu też może być użyteczne.

Ale pomiędzy:

„wyobrażam sobie cel i zaczynam działać”

a:

„jeśli wystarczająco mocno uwierzę, rzeczywistość się dostosuje”

jest jednak kilka pięter różnicy.

Lucas Dixon, Matthew Hornsey i Nicole Hartley przebadali łącznie ponad tysiąc osób i stworzyli skalę przekonań związanych z manifestowaniem.

Ponad jedna trzecia badanych akceptowała takie przekonania.

Silniejsze przekonanie w manifestowanie wiązało się z większym poczuciem własnej skuteczności i wyższymi aspiracjami, ale również z większą skłonnością do ryzykownych inwestycji oraz bardziej nierealistycznymi oczekiwaniami dotyczącymi szybkiego osiągnięcia ogromnego sukcesu.

Ponownie:

związek nie oznacza przyczynowości.

Ale sam kierunek jest fascynujący.

Bo znowu pojawia się to samo słowo.

Szybciej.

Nie: naucz się.

Nie: zdobądź doświadczenie.

Nie: popełnij błąd i popraw go.

Nie: spróbuj ponownie.

Tylko:

uwierz mocniej.

A jeśli się nie udało?

W najbardziej perfidnej wersji tego mechanizmu człowiek nie tylko nie dostaje obiecanego sukcesu.

Może jeszcze dojść do wniosku, że najwyraźniej sam zawinił, bo nie wierzył wystarczająco mocno.

Źródło: Dixon L.J., Hornsey M.J., Hartley N., “The Secret” to Success? The Psychology of Belief in Manifestation, Personality and Social Psychology Bulletin. PubMed

Dopamina też dostała własny detoks

Potem przyszła moda na dopamine detox.

Nazwa jest świetna.

Brzmi niemal jak serwis techniczny mózgu.

Odłączasz telefon.

Nie grasz.

Nie oglądasz seriali.

Rezygnujesz z różnych silnych bodźców.

I po weekendzie system powinien być mniej więcej po przeglądzie technicznym.

Tylko że dopamina nie jest toksyną, którą można z organizmu „wypłukać”, a określenie „dopamine detox” nie opisuje dosłownego biologicznego resetu układu dopaminowego.

Ograniczenie rozpraszaczy, zmiana nawyków cyfrowych czy czasowe zredukowanie nadmiaru bodźców mogą oczywiście być dla człowieka użyteczne.

To jednak zupełnie inna rzecz niż obietnica:

Bo znowu bardziej atrakcyjny od procesu okazuje się reset.

Bardziej atrakcyjna od regulacji – rewolucja.

Bardziej atrakcyjna od codziennych decyzji – trik.

Marketing: 1.
Neurobiologia: trochę bardziej skomplikowana.

Więcej: Harvard Health, Dopamine fasting: Misunderstanding science spawns a maladaptive fad.

A młody człowiek ogląda to pomiędzy jednym filmem a drugim

To jest chyba jedna z ważniejszych części tej historii.

Młody człowiek nie spotyka dziś psychologii wyłącznie w gabinecie psychologa, książce albo na zajęciach.

Spotyka ją w rolce.

Pomiędzy filmem z psem a reklamą butów.

Piętnaście sekund o traumie.

Trzydzieści sekund o ADHD.

Pięć oznak, że jesteś w toksycznej relacji.

Siedem rzeczy, które robi osoba narcystyczna.

Jedna technika, która „wyłączy lęk”.

To nie oznacza, że każda psychologiczna treść w mediach społecznościowych jest zła.

Wręcz przeciwnie.

Krótka forma potrafi popularyzować wiedzę, nazwać doświadczenie i czasem zachęcić do szukania profesjonalnej pomocy.

Problem polega na czymś innym.

Piętnastosekundowy film znakomicie odpowiada na pytanie:

„Jak nazywa się to zjawisko?”

Znacznie gorzej odpowiada na:

„Od czego ono zależy?”

A jeszcze gorzej na:

„Co zrobić, jeśli pracuję nad tym pół roku i nadal nie jest idealnie?”

Algorytm lubi transformację.

PRZED.

PO.

Znacznie gorzej sprzedaje się środek.

Ten fragment, podczas którego człowiek próbuje, odpuszcza, wraca, popełnia błąd, poprawia strategię, znowu próbuje i powoli zaczyna rozumieć, co rzeczywiście na niego działa.

Czyli mniej więcej ten etap, na którym dzieje się większość prawdziwego rozwoju.

Tylko nie róbmy z dorosłych niewinnych obserwatorów

Bo byłoby bardzo wygodnie powiedzieć:

„Te dzieciaki to teraz wszystko chcą od razu”.

My?

Skądże.

My tylko kupujemy kurs:

„Jak zwiększyć dochody w 30 dni”.

Czytamy:

„Pięć nawyków ludzi sukcesu”.

Klikamy:

„Ta jedna poranna czynność odmieni twoje życie”.

Szukamy:

„Jak schudnąć szybko”.

„Jak szybko zwiększyć pewność siebie”.

„Jak zacząć zarabiać więcej”.

I bardzo chcemy wierzyć, że istnieje metoda, której po prostu jeszcze nie znaliśmy.

Nie dlatego, że jesteśmy głupi.

Często dlatego, że jesteśmy zmęczeni.

Bo obietnica szybkiej zmiany ma jedną ogromną psychologiczną przewagę.

Nie muszę myśleć o roku.

Myślę o siedmiu dniach.

Nie muszę wyobrażać sobie stu treningów.

Robię challenge.

Nie muszę zaakceptować, że rozwój zawodowy trwa latami.

Potrzebuję „mindsetu”.

To jest kuszące.

Dla dwunastolatka.

Dla trzydziestolatka.

Dla pięćdziesięciolatka również.

FAST sprzedaje przede wszystkim skrót

I być może właśnie tutaj leży sedno.

Nie w tym, że chcemy żyć lepiej.

Bardzo dobrze, że chcemy.

Nie w tym, że korzystamy z aplikacji, oglądamy rolki, czytamy poradniki czy próbujemy nowych metod.

Problem zaczyna się wtedy, gdy zaczynamy wierzyć, że każdy proces powinien mieć skrót.

Relacja.

Skrót.

Zdrowie.

Skrót.

Nauka.

Skrót.

Pieniądze.

Skrót.

Poczucie własnej wartości.

Skrót.

A są rzeczy, które – choćbyśmy stworzyli jeszcze tysiąc aplikacji – nadal będą zachowywać się bezczelnie analogowo.

Potrzebują czasu.

Powtórzeń.

Niepowodzeń.

Korekty.

I ponownej próby.

Zdrowie buduje się inkrementalnie

Kolejne słowo, które warto znać.

Inkrementalnie.

Czyli poprzez małe zmiany, które stopniowo się kumulują.

Nie jeden spacer.

Regularny ruch.

Nie jedna dobra noc.

Rytm snu.

Nie heroiczne:

„Od jutra zmieniam całe życie”.

Tylko decyzje na tyle małe, żeby dało się je powtórzyć.

I na tyle regularne, żeby czas zrobił z nimi swoje.

To trochę niesprawiedliwe.

Natychmiastowa przyjemność potrafi być bardzo atrakcyjna.

Dobry nawyk często każe cierpliwie czekać na dywidendę.

I właśnie dlatego zrobiłabym z piątoklasistami wehikuł czasu

W edukacji zdrowotnej w klasie V pojawia się temat „Zdrowie w różnych etapach życia”.

Uczymy się, że potrzeby człowieka zmieniają się wraz z wiekiem, ale troska o zdrowie nie zaczyna się nagle po czterdziestce, kiedy organizm wystawi pierwszy rachunek.

Zdrowie jest procesem.

I można to dzieciom pokazać bardzo konkretnie.

Na przykład poprzez wehikuł czasu.

Sen.

Ruch.

Higiena.

Relacje.

Odpoczynek.

Profilaktyka.

Korzystanie z ekranów.

Nie chodzi o to, żeby jedenastolatek planował własną geriatrię.

Chodzi o odkrycie czegoś dużo prostszego:

Można nawet opowiedzieć piątoklasistom o piance

Nie po to, żeby przeprowadzić klasowy konkurs silnej woli.

Nie:

„Zobaczymy, kto z was byłby człowiekiem sukcesu”.

To byłoby właśnie najbardziej niefortunne odczytanie tego eksperymentu.

Znacznie ciekawsze są pytania:

• Co pomaga człowiekowi poczekać?
• Dlaczego nagroda dostępna dziś wydaje się tak atrakcyjna?
• Czy łatwiej czekać, kiedy ufamy osobie, która coś nam obiecuje?
• Co mogę zrobić dzisiaj dla efektu, który pojawi się dopiero później?

I nagle lekcja o etapach życia zaczyna dotykać:

samoregulacji,

zaufania,

planowania,

myślenia prospektywnego

i rozumienia konsekwencji własnych wyborów.

Edukacja zdrowotna ma tutaj bardzo ważne zadanie

Nie nauczyć dziecka „idealnego życia”.

Nie stworzyć jedenastolatka, który od jutra będzie perfekcyjnie spał, jadł, ćwiczył, medytował i prowadził arkusz kontrolny własnej profilaktyki.

Byłoby to zresztą dość niepokojące.

Chodzi o coś bardziej fundamentalnego.

O pokazanie, że zdrowie to proces, który trwa przez całe życie.

Że nie każda dobra decyzja daje natychmiastową nagrodę.

Że czasami robimy coś sensownego dzisiaj, chociaż efekt zobaczymy znacznie później.

Że jeden gorszy dzień nie przekreśla procesu.

Tak samo jak jeden spacer nie stworzy kondycji, tak jeden wieczór z telefonem do późna nie definiuje całego zdrowia.

Liczy się kierunek.

Powtarzalność.

Umiejętność powrotu.

I cierpliwość wobec procesów, których nie da się przyspieszyć suwakiem.

Może więc nie pytajmy: „Dlaczego oni nie potrafią czekać?”

Może ciekawsze pytanie brzmi:

W aplikacji, która natychmiast podsuwa kolejny film?

W sklepie, który obiecuje dostawę następnego dnia?

W grze, która natychmiast pokazuje wynik?

W świecie, w którym niemal każdą chwilę oczekiwania próbujemy czymś zapełnić?

Nie chcę demonizować technologii.

Sama nie mam najmniejszej ochoty wracać do czasów, kiedy na zdjęcia z wakacji czekało się tydzień, a jedną informację trzeba było wygrzebywać z odpowiedniego tomu encyklopedii.

Wygoda nie jest problemem dlatego, że jest wygodna.

Ale ma swoje konsekwencje edukacyjne.

Jeśli świat coraz rzadziej wymaga czekania, być może umiejętności czekania trzeba coraz częściej uczyć świadomie.

Nie jako cierpienia.

Nie jako:

„Siedź i bądź grzeczny”.

Jako kompetencji.

Bo nie wszystko w życiu ma przycisk „pomiń”

Nie da się przewinąć dojrzewania.

Nie da się zrobić przyspieszenia ×2 przy budowaniu relacji.

Nie da się w weekend wypracować kondycji.

Nie można nadrobić roku niewysypiania się jedną niedzielą.

Nie można pobrać zdrowia jak aktualizacji systemu.

Nie można zbudować poczucia własnej wartości w siedem dni tylko dlatego, że ktoś sprzedał siedmiodniowe wyzwanie.

Niektóre rzeczy nadal potrzebują czasu.

I być może właśnie w świecie FAST jedną z bardziej niedocenianych kompetencji stanie się umiejętność powiedzenia sobie:

To nie brzmi spektakularnie.

I bardzo dobrze.

Bo zdrowie również najczęściej nie działa spektakularnie.

Działa regularnie.