Prawa pacjenta, zgoda, prywatność, dokumentacja i pomoc Rzecznika Praw Pacjenta
Siedemnastolatka ma mieć planowane badanie. Personel rozmawia z jej mamą, a ona słyszy:
„Mama już podpisała. Wszystko jest załatwione”.
Tylko że badanie nie będzie wykonywane mamie.
Pacjentka chce wiedzieć, po co jest potrzebne, jak będzie przebiegało i co może się wydarzyć później. Nie prosi o nic nadzwyczajnego. Korzysta ze swoich praw jako pacjentka.
To dobry punkt wyjścia do rozmowy o czymś, co młodzi ludzie często mylą: obecność rodzica nie powoduje, że nastolatek znika z rozmowy o własnym zdrowiu.
Pacjent nie jest dodatkiem do własnej dokumentacji
Prawa pacjenta dotyczą sposobu, w jaki człowiek jest informowany, badany, leczony i traktowany przez system ochrony zdrowia. Nie trzeba ich znać w formie katalogu artykułów ustawowych. Znacznie ważniejsze jest rozumienie, co oznaczają podczas zwykłej wizyty.
| Prawo pacjenta | Co oznacza w praktyce? |
|---|---|
| Prawo do informacji | Pacjent powinien otrzymać zrozumiałą informację o swoim zdrowiu, proponowanym badaniu lub leczeniu, jego możliwych skutkach i dalszym postępowaniu. |
| Prawo do zgody albo odmowy | Decyzja powinna być poprzedzona informacją potrzebną do jej świadomego podjęcia. Prawo przewiduje wyjątki, m.in. w sytuacjach nagłych. |
| Prawo do tajemnicy informacji | Informacje o stanie zdrowia pacjenta nie powinny być przekazywane przypadkowym osobom. |
| Prawo do intymności i godności | Badanie i rozmowa powinny odbywać się w warunkach, które szanują prywatność i podmiotowość pacjenta. |
| Prawo do dokumentacji medycznej | Pacjent ma prawo uzyskać dostęp do dokumentów dotyczących swojego zdrowia i udzielonych świadczeń. |
„Nie rozumiem” jest pełnoprawnym zdaniem w gabinecie
Informacja medyczna nie spełnia swojej funkcji tylko dlatego, że została wypowiedziana.
Pacjent powinien móc ją zrozumieć.
Jeśli lekarz używa pojęć, których pacjent nie zna, można powiedzieć:
Albo:
Nie jest to kwestionowanie kompetencji lekarza. Pacjent potrzebuje informacji właśnie po to, żeby rozumieć sytuację zdrowotną i uczestniczyć w podejmowaniu decyzji.
W praktyce przed badaniem lub leczeniem mogą paść pytania:
- Po co wykonuje się to badanie?
- Jak będzie wyglądało?
- Czy wymaga przygotowania?
- Jakich skutków lub działań niepożądanych można się spodziewać?
- Co może się wydarzyć, jeśli go nie wykonam?
- Czy istnieje inne postępowanie?
Nie trzeba zadawać ich wszystkich. Chodzi o to, aby pacjent mógł zapytać o to, czego naprawdę nie rozumie.
Podpis nie jest całą świadomą zgodą
Zgoda na świadczenie zdrowotne ma sens wtedy, gdy pacjent wcześniej otrzymał potrzebną informację.
Samo podanie formularza z miejscem na podpis nie zastępuje rozmowy o tym, co ma zostać wykonane.
W typowej sytuacji pacjent powinien wiedzieć, czego dotyczy proponowane postępowanie, jakie są jego możliwe następstwa i jakie inne możliwości można brać pod uwagę.
16 lat zmienia sytuację pacjenta
Wiek ma tutaj konkretne znaczenie.
| Wiek pacjenta | Najważniejsza zasada w typowej sytuacji |
|---|---|
| Poniżej 16 lat | Decyzje prawne podejmuje co do zasady przedstawiciel ustawowy, ale dziecko nadal ma prawo otrzymać informację w zakresie i formie odpowiedniej do jego możliwości zrozumienia. |
| 16–17 lat | Co do zasady potrzebna jest zgoda zarówno pacjenta, jak i jego przedstawiciela ustawowego. |
| 18 lat i więcej | Pełnoletni pacjent co do zasady sam wyraża zgodę na własne świadczenia zdrowotne. |
Jeśli 17-letni pacjent i jego przedstawiciel ustawowy mają odmienne zdanie, sprawa może wymagać rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego.
Są też sytuacje nagłe oraz inne wyjątki przewidziane prawem. Dlatego szkolna zasada:
„bez podpisu zawsze nic nie wolno zrobić”
byłaby takim samym uproszczeniem jak:
„rodzic podpisał, więc zdanie 17-latka nie ma znaczenia”.
Korytarz nie jest dobrym miejscem na głośne omawianie diagnozy
Wyobraźmy sobie rejestrację albo szpitalny korytarz. W pobliżu siedzą inni pacjenci. Pracownik głośno odczytuje rozpoznanie i szczegóły leczenia konkretnej osoby.
Tu spotykają się co najmniej dwa prawa:
- prawo do tajemnicy informacji,
- prawo do poszanowania intymności i godności.
Informacja o zdrowiu należy do szczególnie prywatnej sfery życia. Nie każda osoba znajdująca się obok powinna ją słyszeć.
Pacjent może spokojnie powiedzieć:
Takie zdanie nie wymaga prawniczego słownictwa. Wystarczy jasno powiedzieć, czego potrzebujemy.
Tajemnica medyczna nie oznacza, że „nikt nigdy niczego nie może powiedzieć”
Osoby wykonujące zawody medyczne mają obowiązek chronić informacje dotyczące pacjenta, które poznały w związku z udzielaniem świadczeń.
Prawo przewiduje jednak sytuacje, w których informacje mogą albo muszą zostać przekazane, np. innym osobom uczestniczącym w leczeniu lub gdy wymagają tego przepisy albo bezpieczeństwo zdrowotne.
Na poziomie szkolnym najważniejsza jest prostsza zasada:
„Dokumenty są dla lekarza”. Nie tylko
Pacjent ma prawo do dostępu do swojej dokumentacji medycznej.
Może być ona udostępniana w różnych formach, m.in. do wglądu, jako kopia lub wydruk, a także elektronicznie w sytuacjach przewidzianych prawem.
Dokumentacja przydaje się nie tylko podczas sporu z placówką. Może być potrzebna przy:
- kontynuowaniu leczenia,
- wizycie u innego specjalisty,
- sprawdzeniu wyników badań,
- porządkowaniu historii leczenia.
Rzecznik Praw Pacjenta podaje również, że pierwsze udostępnienie dokumentacji w przysługującym pacjentowi zakresie jest nieodpłatne.
Rzecznik Praw Pacjenta – prawo do dokumentacji medycznej →
Masz problem z placówką? Nie zaczynaj od publikowania całej dokumentacji w internecie
Pacjent jest zdenerwowany po wizycie. Chce pokazać znajomym, co się wydarzyło, więc publikuje zdjęcia wyników badań i dokumentów.
Na zdjęciach mogą być:
- imię i nazwisko,
- PESEL,
- adres,
- rozpoznanie,
- wyniki badań,
- informacje o leczeniu.
Po publikacji trudno kontrolować, kto zapisze zdjęcie, prześle je dalej albo wykorzysta dane poza pierwotnym kontekstem.
Skarga jest bardziej użyteczna, gdy opisuje zdarzenie, a nie charakter człowieka
Porównajmy dwa zdania.
oraz:
Druga wersja mówi znacznie więcej.
W opisie problemu warto podać:
- datę lub przybliżony czas zdarzenia,
- nazwę placówki,
- co konkretnie się wydarzyło,
- co zostało powiedziane lub zrobione, jeśli ma to znaczenie,
- czego pacjent oczekuje: wyjaśnienia, dokumentacji, odpowiedzi albo pomocy w ochronie swoich praw.
Nie trzeba przypisywać personelowi intencji:
„zrobiła to, bo chciała mnie upokorzyć”.
Jeżeli tego nie wiemy, lepiej pozostać przy tym, co rzeczywiście się wydarzyło.
Nie każde nieporozumienie musi od razu zaczynać się od formalnej skargi
Jeżeli sytuacja na to pozwala, pierwszym krokiem może być spokojna rozmowa z osobą udzielającą świadczenia:
„Nie zrozumiałem zalecenia. Czy możemy do niego wrócić?”
albo:
„Chciałabym otrzymać dostęp do opisu badania. Jak mam złożyć wniosek?”
Jeżeli problem nie zostanie wyjaśniony, można zwrócić się do kierownictwa placówki.
W sprawach dotyczących praw pacjenta można skorzystać również z pomocy Rzecznika Praw Pacjenta.
Nie chodzi o stworzenie zasady, że pacjent musi przejść każdą możliwą instancję po kolei. Sposób działania zależy od rodzaju problemu.
Rzecznik Praw Pacjenta – po co istnieje ta instytucja?
Do Rzecznika można zwrócić się w sprawach dotyczących możliwego naruszenia praw pacjenta, np. gdy problem dotyczy:
- braku zrozumiałej informacji o leczeniu,
- zgody na świadczenie,
- dostępu do dokumentacji,
- tajemnicy informacji,
- godności, intymności albo prywatności pacjenta.
Rzecznik może udzielić informacji, pomóc ustalić właściwy sposób postępowania, a w określonych sprawach prowadzić postępowanie wyjaśniające.
Nie oznacza to, że każde zgłoszenie zakończy się stwierdzeniem naruszenia prawa. Najpierw trzeba poznać okoliczności sprawy.
Rzecznik Praw Pacjenta – Telefoniczna Informacja Pacjenta →
Numer 800 190 590 nie zastępuje numeru alarmowego. Przy bezpośrednim zagrożeniu zdrowia lub życia korzystamy z pomocy ratunkowej.
Trzy zwyczajne sytuacje, w których prawa pacjenta naprawdę się przydają
Pacjent wychodzi z gabinetu i nie wie, jak stosować lek.
Może poprosić o wyjaśnienie zamiast zgadywać po powrocie do domu.
Rozpoznanie jest omawiane przy innych pacjentach.
Można poprosić o rozmowę w warunkach zapewniających większą prywatność.
Pacjent potrzebuje opisu wcześniejszego badania przed kolejną konsultacją.
Może wystąpić o udostępnienie dokumentacji.
Ta sama wiedza, ale zaczynamy od konkretnej rozmowy
Przykład:
Najpierw trzy pytania:
- Co Maciek powinien zrozumieć przed zabiegiem?
- Co może powiedzieć, jeśli chce uzyskać wyjaśnienie?
- Co może powiedzieć, jeśli nie chce rozmawiać o swoim zdrowiu przy innych osobach?
Dopiero później nadajemy nazwy:
- prawo do informacji,
- prawo do zgody,
- prawo do tajemnicy informacji,
- prawo do intymności.
Uczeń nie musi formułować zdania jak prawnik.
Dodatkowe ćwiczenia
1. Przetłumacz to na język pacjenta
Nauczyciel podaje sformułowanie:
„Pacjent ma prawo do przystępnej informacji dotyczącej proponowanych metod diagnostycznych”.
Uczeń zamienia je na zdanie, którego mógłby użyć w gabinecie:
„Czy może mi Pan wyjaśnić, na czym będzie polegało to badanie?”
2. Fakt czy przypuszczenie?
Zdanie:
„Lekarz specjalnie mnie zignorował”.
zamieniamy na:
„Zadałem pytanie dotyczące wyniku badania, ale podczas wizyty nie otrzymałem odpowiedzi”.
Uczeń ćwiczy rzeczowy opis zdarzenia bez zgadywania cudzych intencji.
3. Co powiedzieć w gabinecie?
Losujemy jedną sytuację:
- nie rozumiem celu badania,
- nie rozumiem zaleceń,
- inni słyszą rozmowę o moim zdrowiu,
- chcę otrzymać kopię wyników.
Uczeń układa jedno zwykłe zdanie, którego naprawdę dałoby się użyć podczas wizyty.
Ta lekcja nie zaczyna się od zera
Wraca alfabetyzm zdrowotny: pacjent nie ma jedynie usłyszeć informacji. Powinien umieć ją znaleźć, zrozumieć i wykorzystać.
Wraca wcześniejsza lekcja o zgodzie. Podpis nie zastępuje wiedzy o tym, czego zgoda dotyczy.
Wraca temat granic i autonomii. Stan zdrowia człowieka nie powoduje, że traci on prawo do bycia traktowanym podmiotowo.
Wraca też ochrona prywatności. Informacje medyczne nie są treścią, którą trzeba ujawniać publicznie, żeby dochodzić swoich praw.
W tej lekcji nie oceniamy jeszcze dowodów medycznych
Pacjent ma prawo zapytać:
„Dlaczego proponuje mi Pan to badanie lub leczenie?”
Ale szczegółowa ocena jakości badań naukowych, dowodów i badań klinicznych należy już do następnej lekcji.
Lekcja 23 dotyczy przede wszystkim:
praw pacjenta i sposobu korzystania z nich.
Lekcja 24 przechodzi do pytania:
„Skąd właściwie wiadomo, że dana metoda działa?”
Bezpieczeństwo lekcji
Nie prosimy uczniów o:
- przynoszenie prawdziwej dokumentacji medycznej,
- pokazywanie wyników badań,
- opisywanie własnych konfliktów z lekarzem,
- ujawnianie diagnoz albo danych dotyczących leczenia.
Nie rozstrzygamy też na forum klasy, czy w konkretnej realnej sprawie ucznia doszło do naruszenia prawa.
Pracujemy na sytuacjach fikcyjnych.
Biblioteczka nauczyciela
Pojęcia i źródła do lekcji
Prawo do informacji
Pacjent ma prawo otrzymać przystępną informację dotyczącą m.in. swojego stanu zdrowia, rozpoznania, proponowanych metod diagnostycznych i leczniczych oraz możliwych następstw ich zastosowania lub zaniechania.
Świadoma zgoda
Zgoda powinna być poprzedzona informacją pozwalającą pacjentowi zrozumieć proponowane postępowanie.
U pacjenta małoletniego, który ukończył 16 lat, w typowej sytuacji potrzebna jest zgoda zarówno jego, jak i przedstawiciela ustawowego.
Tajemnica informacji
Osoby wykonujące zawody medyczne mają obowiązek chronić informacje dotyczące pacjenta uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu. Prawo przewiduje określone wyjątki.
Intymność i godność
Świadczenia zdrowotne powinny być udzielane w warunkach szanujących prywatność i godność pacjenta. Dotyczy to zarówno badania, jak i rozmowy o stanie zdrowia.
Dokumentacja medyczna
Pacjent ma prawo dostępu do dokumentacji dotyczącej swojego stanu zdrowia i udzielonych świadczeń. Dokumentacja może być udostępniana w kilku przewidzianych prawem formach.
Rzecznik Praw Pacjenta
Instytucja stojąca na straży praw pacjentów. Można zwrócić się do niej m.in. wtedy, gdy problem dotyczy informacji, zgody, dokumentacji, tajemnicy, godności lub intymności.
Gdzie czytać dalej?
Rzecznik Praw Pacjenta – prawo do informacji →
Rzecznik Praw Pacjenta – zgoda pacjenta małoletniego →
Rzecznik Praw Pacjenta – dokumentacja medyczna →
Rzecznik Praw Pacjenta – tajemnica informacji →
Rzecznik Praw Pacjenta – intymność i godność →
Telefoniczna Informacja Pacjenta – 800 190 590 →
Prawo pacjenta nie zaczyna działać dopiero wtedy, gdy dochodzi do poważnego konfliktu. Korzystamy z niego również wtedy, gdy mówimy: „nie rozumiem”, „proszę mi to wyjaśnić”, „chciałbym zobaczyć swój wynik” albo „proszę nie omawiać mojego zdrowia przy innych osobach”.
Artykuł rozwija prawa pacjenta, znaczenie zrozumiałej informacji, zasady zgody małoletniego pacjenta, ochronę prywatności i sposób rzeczowego zgłaszania problemu. Gotowy przebieg lekcji, karta pracy i sprawdzenie umiejętności znajdują się w pakiecie dla II roku nauczania.
Zdrowa Lekcja na tydzień 💙
Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.
Zapisz się na newsletter →