Strona główna » Dla nauczyciela » Co czuję w ciele? Jak rozpoznawać emocje i traktować swoje potrzeby poważnie

Co czuję w ciele? Jak rozpoznawać emocje i traktować swoje potrzeby poważnie

Co właściwie czuję? O emocjach, sygnałach z ciała i potrzebach, o których trudno mówić

Brzuch boli przed wyjściem do szkoły. Podczas rozmowy zaciskają się zęby, choć jeszcze przed chwilą wydawało się, że wszystko jest w porządku. Ktoś pyta: „Co się stało?”, a odpowiedź brzmi: „Nie wiem”. I czasem naprawdę nie wiemy. Czujemy napięcie, coś nam przeszkadza, najchętniej wyszlibyśmy z pokoju, ale trudno powiedzieć, czy chodzi o złość, wstyd, rozczarowanie, czy może o kilka rzeczy naraz.

Tak bywa u dzieci, nastolatków i dorosłych. Z wiekiem przybywa doświadczeń, ale nie zawsze przybywa słów, którymi potrafimy je opisać. Można sprawnie rozmawiać o pracy, ocenach i planach na weekend, a zatrzymać się przy prostym pytaniu: „Jak się z tym czujesz?”.

Nie chodzi o to, żeby każdą chwilę analizować i każdemu odczuciu od razu nadawać nazwę. Warto jednak umieć zauważyć, że coś się z nami dzieje. Bez automatycznego „przesadzam”, „nie powinno mnie to ruszać” albo „inni mają gorzej”.

Czasem najpierw zauważamy ciało

Przed ważnym spotkaniem serce może bić szybciej. Gdy słyszymy przykrą uwagę, robi się gorąco, napinają się ramiona albo pojawia się ścisk w gardle. Po wyjaśnieniu nieporozumienia łatwiej odetchnąć. Takie doświadczenia pokazują, że emocje przeżywamy również fizycznie.

Zmiany mogą dotyczyć oddechu, pracy serca, napięcia mięśni, pocenia się czy przewodu pokarmowego. Nie sterujemy nimi wszystkimi świadomie. Nikt nie podejmuje przecież decyzji: „Teraz zacznę się czerwienić, bo jest mi niezręcznie”.

Mózg i ciało stale wymieniają informacje. To, jak odbieramy sytuację, wpływa na reakcje organizmu, a sygnały z organizmu uczestniczą w tym, jak się czujemy. Nie zawsze da się więc ustalić prostą kolejność: najpierw pomyślałam, potem poczułam, a dopiero później zareagowało ciało. Te procesy są ze sobą powiązane.

Możemy zauważyć napiętą szczękę wcześniej niż własną złość. Możemy też wiedzieć, że jest nam smutno, nie odczuwając przy tym niczego wyraźnego w konkretnym miejscu ciała. Obie sytuacje są możliwe. Nie trzeba szukać doznania na siłę.

Co oznacza „słuchać swojego ciała”?

W psychologii i neuronauce pojawia się tu pojęcie interocepcji. Chodzi o odbieranie i przetwarzanie informacji o tym, co dzieje się wewnątrz organizmu — między innymi sygnałów głodu, pragnienia, oddychania czy pracy serca. Wiele z nich mózg przetwarza bez naszej świadomej uwagi.

Brzmi naukowo, ale samo doświadczenie jest codzienne. Zauważamy, że jesteśmy głodni, że potrzebujemy odpoczynku, że oddech stał się szybszy. Trudność zaczyna się wtedy, gdy próbujemy ustalić, co dany sygnał oznacza.

Bo zauważyć i zrozumieć to nie to samo. Ktoś może bardzo uważnie obserwować bicie serca i każde przyspieszenie odbierać jako zagrożenie. Ktoś inny przez cały dzień nie dostrzega zmęczenia, aż wieczorem nie ma już siły na rozmowę. Samo skupianie się na ciele nie daje pewności, że trafnie odczytujemy jego stan.

Dlatego „słuchaj ciała” warto uzupełnić pytaniem: co jeszcze może wyjaśniać to, co zauważam? Czy się spieszę? Czy spałam wystarczająco długo? Czy coś mnie boli? Czy właśnie wydarzyło się coś ważnego? Sygnał z ciała jest częścią odpowiedzi, ale zwykle nie całą odpowiedzią.

Więcej: przegląd badań „The neurobiology of interoception and affect”.

Nie ma jednego miejsca na złość i drugiego na smutek

W internecie można znaleźć kolorowe sylwetki pokazujące, gdzie ludzie odczuwają poszczególne emocje. Takie ilustracje przyciągają uwagę i mają podstawę w badaniach. Łatwo jednak przypisać im więcej, niż rzeczywiście pokazują.

W badaniu Lauri Nummenmaa i współautorów z 2014 roku uczestnicy zaznaczali na sylwetkach miejsca, w których podczas różnych stanów emocjonalnych odczuwali większą lub mniejszą aktywność. Z odpowiedzi powstały charakterystyczne wzorce. Były to mapy zgłaszanych doznań, a nie zdjęcia emocji znajdujących się w narządach. Kolory nie przedstawiały pomiaru temperatury ani przepływu krwi.

Nie można zatem spojrzeć na taką grafikę i powiedzieć dziecku: „Skoro ściska cię w brzuchu, to na pewno się boisz”. Podobny sygnał może towarzyszyć różnym przeżyciom, a także mieć przyczynę niezwiązaną z emocjami. Różnimy się też między sobą tym, co zauważamy i jak to opisujemy.

Badania nad mapami ciała nie uzasadniają przypisywania złości wątrobie, smutku płucom czy bólu pleców konkretnemu konfliktowi psychicznemu. Takie wyjaśnienia mogą brzmieć przekonująco, ale nie wynikają z tych badań.

Źródło: Nummenmaa i współautorzy, „Bodily maps of emotions”, 2014.

To samo odczucie może znaczyć coś innego

Serce przyspiesza przed egzaminem, ale także przed spotkaniem z kimś, na kogo długo czekaliśmy. Podobnie reaguje podczas biegu. Samo „serce mi wali” nie rozstrzyga więc, czy odczuwamy strach, radość, czy skutki wysiłku.

Z napięciem mięśni jest podobnie. Zaciśnięta szczęka może towarzyszyć zdenerwowaniu, ale nie jest dowodem złości. Ból brzucha przed szkołą warto potraktować poważnie, zamiast od razu decydować, że dziecko się stresuje albo próbuje uniknąć sprawdzianu.

Związek dolegliwości z emocjami nie oznacza, że dolegliwość jest wymyślona. Nie wyklucza również przyczyn medycznych. Nowych, silnych, nawracających lub długo utrzymujących się objawów nie należy z góry tłumaczyć stresem. Potrzebna może być konsultacja medyczna.

W rozmowie pomagają zwyczajne pytania: od kiedy to czujesz, w jakich sytuacjach się pojawia, co się wtedy dzieje? Nie musimy od razu mieć wyjaśnienia. Czasem uważne zebranie informacji jest rozsądniejsze niż szybka odpowiedź.

Dlaczego tak trudno powiedzieć, co czujemy?

Jednym z powodów może być brak odpowiednich słów. „Źle” mieści w sobie bardzo dużo: samotność, obawę, żal, zazdrość, bezsilność. Gdy wszystko nazywamy tak samo, trudniej wyjaśnić drugiej osobie, o co nam chodzi.

Ale nie każda krótka odpowiedź świadczy o ubogim słownictwie. Uczeń może wiedzieć, co przeżywa, i nie chcieć opowiadać o tym przy klasie. Może jeszcze nie ufać rozmówcy. Może potrzebować czasu. „Nie wiem” bywa też sposobem zakończenia rozmowy, na którą w danej chwili nie jest gotowy.

Nie bez znaczenia pozostaje to, czego wcześniej nauczyliśmy się o wyrażaniu emocji. Jeśli smutek spotykał się z komentarzem „nie mazgaj się”, a złość z „nie wolno tak czuć”, trudno później swobodnie o nich mówić. W niektórych środowiskach łatwiej przyznać się do zdenerwowania niż do lęku. W innych oczekuje się przede wszystkim pogody ducha i niewprowadzania nikogo w zakłopotanie.

Trudności z rozpoznawaniem i opisywaniem własnych emocji omawia się także pod pojęciem aleksytymii. Nie oznacza ono braku emocji. Nie jest jednak etykietą, którą należy przypisywać dziecku dlatego, że nie odpowiedziało na pytanie o samopoczucie.

Nazwanie emocji pomaga coś wyjaśnić. Nie musi od razu przynieść ulgi

Jest różnica między „wszyscy mnie denerwują” a „jestem rozczarowany, bo liczyłem, że zapytacie mnie o zdanie”. Drugie zdanie mówi więcej o sytuacji i pozwala rozpocząć konkretną rozmowę. Nie chodzi przy tym o używanie wyszukanych określeń. Czasem wystarczy: „Jest mi przykro, ale trochę też się złoszczę”.

Badacze mówią o różnicowaniu emocji, czyli rozpoznawaniu przeżyć jako odmiennych, zamiast ujmowania ich wyłącznie jako ogólnego „dobrze” lub „źle”. To coś więcej niż znajomość definicji. Można wiedzieć, czym jest rozczarowanie, a nie zauważyć go u siebie.

Nazywanie emocji jest badane również eksperymentalnie. W pracy Matthew Liebermana i współautorów z 2007 roku nazywanie emocji podczas oglądania negatywnych obrazów wiązało się z mniejszą odpowiedzią ciała migdałowatego niż inne sposoby opracowywania tych bodźców. To ważna wskazówka dotycząca tego, jak słowa mogą wpływać na przetwarzanie emocjonalne.

Nie wynika z niej jednak, że powiedzenie „jestem smutny” powinno natychmiast uspokoić. Nazwa nie usuwa powodu smutku, nie naprawia relacji i nie zastępuje pomocy. Dziecko może już dobrze wiedzieć, co czuje, a nadal potrzebować obecności dorosłego.

Także badania nad związkiem różnicowania emocji z regulacją nie dają podstaw do prostego zapewnienia, że większy zasób nazw zawsze oznacza lepsze radzenie sobie. Słowa są przydatne, ale znaczenie mają również sytuacja, dostępne wsparcie i możliwość działania.

Źródła: Lieberman i współautorzy, 2007; badanie nad różnicowaniem emocji i wyborem sposobów regulacji, 2021.

Ile jest emocji? Koło Plutchika nie zamyka listy

Nie ma jednej uzgodnionej liczby wszystkich emocji. Różne teorie inaczej je porządkują, a popularne listy często łączą emocje z nastrojami, doznaniami i ocenami sytuacji. Dlatego nie podawałabym uczniom informacji, że człowiek zna przeciętnie trzy emocje, choć istnieje ich dokładnie sto. Taka liczba wymagałaby konkretnego badania i wyjaśnienia, co właściwie liczono.

Robert Plutchik wyróżnił osiem emocji podstawowych: radość, zaufanie, strach, zaskoczenie, smutek, wstręt, złość i oczekiwanie. Pokazał także ich natężenie i wzajemne relacje. W klasycznym kole Plutchika im bliżej środka, tym większe natężenie.

Koło może pomóc znaleźć słowo bliższe własnemu doświadczeniu. Nie trzeba jednak dopasowywać się do niego za wszelką cenę. „Najbliższe jest chyba rozczarowanie” to wystarczający początek. Podobnie jak przyznanie, że czujemy kilka rzeczy jednocześnie.

Warto też sprawdzać podpisy pod grafikami. Nie każde koło emocji dostępne w internecie przedstawia model Plutchika. Niektóre układają słowa od ogólnych do szczegółowych, a ich pierścienie nie oznaczają rosnącego natężenia.

Dlaczego wracam do emocji na kolejnych etapach edukacji?

Jestem wielką zwolenniczką pracy z emocjami i przyglądania się temu, co kryje się za naszymi reakcjami. Bliskie jest mi spojrzenie psychodynamiczne, które zachęca do zastanawiania się nad własnymi przeżyciami, doświadczeniami i relacjami. Od lat interesuje mnie również dorobek polskiego psychiatry Kazimierza Dąbrowskiego. W teorii dezintegracji pozytywnej pokazywał on, jak ważne dla rozwoju osobowości mogą być wewnętrzne konflikty i intensywne przeżycia. Nie znaczy to oczywiście, że każde trudne doświadczenie prowadzi do rozwoju ani że należy zostawiać dziecko samo z cierpieniem.

W psychologii znajdziemy też inne wartościowe spojrzenia. Carl Rogers podkreślał znaczenie empatycznej, akceptującej relacji, a Leslie Greenberg zajmował się rolą emocji w psychoterapii. Marshall Rosenberg z kolei zaproponował praktyczny sposób mówienia o uczuciach i potrzebach. Nie są to te same teorie i nie trzeba ich ze sobą utożsamiać. Łączy je jednak zainteresowanie tym, jak człowiek rozumie swoje doświadczenie i jak może lepiej porozumiewać się z innymi.

To właśnie jeden z powodów, dla których w edukacji zdrowotnej chciałabym zaczynać wcześnie. Młodsze dziecko może najpierw zauważyć napięcie w ciele, rozpoznać emocję i spróbować ją nazwać. Później uczymy je pytać, co wywołało taką reakcję i czy jego pierwsza interpretacja jest trafna. W starszych klasach dochodzą pytania o potrzeby, granice i sposób wyrażania tego, co przeżywamy.

Tak rozumiem wykorzystanie spiralnego modelu nauczania Jerome’a Brunera w programie „Zdrowie w praktyce”. Do tych samych zagadnień wracamy w kolejnych latach, ale każde spotkanie z tematem pozwala zrozumieć coś więcej. Nie chodzi o to, żeby od ucznia klasy czwartej wymagać psychologicznej analizy własnych przeżyć. Wystarczy, że zacznie rozpoznawać, co czuje, i dowie się, że ma prawo do emocji, choć nie każde zachowanie pod ich wpływem jest dopuszczalne.

Co jest dla mnie ważne?

Gdy uda się choć trochę rozpoznać przeżycie, można spróbować zrozumieć, z czym się wiąże. Co mnie poruszyło? Na czym mi zależało? Czego się obawiałam? Czego potrzebuję teraz?

Nie ma jednak prostego słownika, w którym każdej emocji odpowiada jedna potrzeba. Złość podczas pracy w grupie może wiązać się z nierównym podziałem zadań, pomijaniem czyjegoś zdania albo przeciążeniem. Może też pojawić się dlatego, że ktoś błędnie odczytał intencje kolegi. Zanim wyciągniemy wniosek, trzeba przyjrzeć się sytuacji.

Nie każda emocja mówi również o czymś, czego brakuje. Radość może towarzyszyć bliskości, satysfakcja — ukończeniu ważnej pracy, a ulga — otrzymaniu pomocy. Zauważanie takich chwil pomaga rozumieć, co nam służy.

Możemy potraktować emocję poważnie i jednocześnie sprawdzać własną interpretację. „Boję się” nie zawsze oznacza, że niebezpieczeństwo jest realne. „Jest mi przykro” nie dowodzi, że ktoś celowo chciał mnie zranić. Uczucie jest nasze i rzeczywiste, ale wyjaśnienie jego przyczyny może się zmienić po rozmowie.

Mogę powiedzieć, czego potrzebuję, nawet jeśli usłyszę „nie”

To ważna umiejętność, bo łatwo uzależnić znaczenie własnej potrzeby od odpowiedzi drugiego człowieka. Ktoś nie ma czasu na rozmowę, więc dochodzę do wniosku, że niepotrzebnie się odezwałam. Koleżanka odmawia wspólnego spędzenia przerwy, więc uznaję, że moja potrzeba kontaktu była niemądra.

Tymczasem odmowa konkretnej prośbie nie przekreśla potrzeby. „Potrzebuję towarzystwa” i „chcę, żebyś teraz ze mną została” nie znaczą dokładnie tego samego. Drugie zdanie wskazuje jeden sposób, w jaki chciałabym zadbać o kontakt. Możliwe, że da się znaleźć inny.

Można umówić się na później, zwrócić do kogoś innego albo powiedzieć: „Rozumiem, że teraz nie możesz. Jest mi przykro, bo zależało mi na tej rozmowie”. Nie gwarantuje to zmiany decyzji. Pozwala jednak nie udawać przed sobą, że niczego nie potrzebowaliśmy.

Równie ważne są granice drugiej osoby. Wyrażenie potrzeby nie daje prawa do wymuszania jej spełnienia. Możemy mówić o sobie otwarcie i pozostawić komuś możliwość odmowy.

Osobną sprawą jest bezpieczeństwo dziecka. Informacja o krzywdzeniu wymaga reakcji dorosłych. Nie można sprowadzać jej do rozmowy o tym, jak uczeń ma zaakceptować odmowę albo lepiej poradzić sobie z własnymi uczuciami.

Od złości do rozmowy: porozumienie bez przemocy

Rozpoznanie potrzeby to jeszcze nie koniec. Pozostaje pytanie, jak o niej powiedzieć, żeby druga osoba mogła nas zrozumieć. Tu przydaje się porozumienie bez przemocy (NVC), opracowane przez Marshalla Rosenberga. W tym podejściu zwraca się uwagę na cztery elementy rozmowy: obserwację bez oceniania, uczucia, potrzeby oraz konkretną prośbę.

Wyobraźmy sobie ucznia, któremu kolega kilka razy przerwał wypowiedź. Może wybuchnąć: „Ty zawsze musisz się wtrącać!”. Może też przestać się odzywać i ostentacyjnie ignorować kolegę. Takie reakcje są zrozumiałe jako możliwe sposoby wyrażenia frustracji, ale nie pomagają wyjaśnić, o co naprawdę chodzi. A może uczeń po prostu chce zostać wysłuchany?

Spróbujmy innego komunikatu: „Kiedy przerywasz mi, zanim skończę mówić, złoszczę się, bo zależy mi, żebyś mnie wysłuchał. Możesz pozwolić mi dokończyć?”. Jest w nim konkretne zdarzenie, emocja, potrzeba i prośba. Nie ma gwarancji, że rozmówca zareaguje dobrze, ale łatwiej zrozumieć, czego dotyczy problem.

Nie namawiam do uczenia dzieci gotowych formułek, które mają wypowiadać w każdej sytuacji. Język powinien pozostać naturalny. Ważniejsza jest sama umiejętność przejścia od „złoszczę się” do „co mnie poruszyło, czego potrzebuję i jak mogę o tym powiedzieć?”. Złości nie trzeba tłumić ani zastępować udawanym spokojem. Możemy ją odczuwać i jednocześnie decydować, czy wyrazimy ją poprzez krzyk, przytyk, karanie milczeniem, czy jasny komunikat o swoich granicach.

Trzeba też pamiętać, że prośba nie jest żądaniem. Druga osoba może odmówić. W sytuacji przemocy lub zastraszania sama poprawna komunikacja nie wystarczy — potrzebne są ochrona i wsparcie dorosłych.

Spokojny wygląd nie mówi wszystkiego

W szkole łatwo uznać, że uczeń poradził sobie z emocją, ponieważ przestał płakać i wrócił do zadania. Być może rzeczywiście poczuł się lepiej. Ale równie dobrze mógł dojść do wniosku, że nie warto dalej mówić o tym, co przeżywa.

Badania nad regulacją rozróżniają przeżywanie emocji i ich zewnętrzne wyrażanie. Powstrzymanie ekspresji może zmienić to, co widzą inni, bez równie dużej zmiany wewnętrznego doświadczenia. Dlatego cisza nie jest wystarczającym dowodem, że problem minął.

Nie oznacza to obowiązku ujawniania wszystkiego od razu. Można odłożyć rozmowę, powstrzymać obraźliwy komentarz albo zachować prywatność. Jest różnica między „czuję złość, ale porozmawiam, kiedy będę gotowa” a „nie wolno mi się złościć, więc muszę udawać, że nic się nie stało”.

Regulacja obejmuje także działania poza samym sobą: wyjaśnienie nieporozumienia, poproszenie o pomoc, zmianę przeciążającego planu czy wyjście z sytuacji, która nam szkodzi. Nie każdego problemu da się rozwiązać uspokojeniem oddechu.

Więcej: Gross, „Emotion regulation: affective, cognitive, and social consequences”, 2002.

Co pomaga w rozmowie z dzieckiem?

Nie trzeba od razu znać trafnej nazwy emocji ani mieć gotowej rady. Można zacząć od tego, co dziecko samo mówi: „Ściska cię w brzuchu i nie chcesz dziś iść do szkoły. Spróbujmy ustalić, co się dzieje”. To pozostawia miejsce na jego odpowiedź.

Zamiast zapewniać „nie ma się czego bać”, można zapytać, czego konkretnie się obawia. Zamiast „nie przesadzaj” — sprawdzić, co było dla niego tak przykre. Jeśli nie chce mówić od razu, warto zostawić możliwość powrotu do rozmowy.

Uznanie emocji nie wymaga zgody na każde zachowanie. „Widzę, że jesteś zdenerwowany. Nie pozwolę ci uderzać” łączy przyjęcie przeżycia z jasną granicą. Dziecko nie musi usłyszeć, że jego złość jest zła, żeby dowiedzieć się, że krzywdzenie jest niedopuszczalne.

Nie zawsze potrzebna będzie długa analiza. Czasem dziecko potrzebuje odpoczynku, spokojnej obecności i poczucia, że może wrócić z pytaniem. Rozumienia emocji uczy się również z tego, jak dorośli odpowiadają na jego trudność — nie tylko z tego, co o emocjach opowiadają.

„Nie wiem jeszcze, co czuję, ale coś jest dla mnie trudne” może być wystarczającym początkiem rozmowy. Nie trzeba umieć powiedzieć więcej, żeby zasługiwać na wysłuchanie.

Biblioteczka nauczyciela / Pojęcia i źródła

Interocepcja — odbieranie i przetwarzanie informacji o wewnętrznym stanie organizmu. Nie jest tym samym co ciągłe, świadome obserwowanie ciała.

Różnicowanie emocji — rozpoznawanie różnic między przeżyciami, np. między obawą, rozczarowaniem a złością. Sama znajomość nazw nie oznacza jeszcze łatwości rozpoznawania ich u siebie.

Uznanie emocji — potraktowanie czyjegoś doświadczenia poważnie. Nie oznacza potwierdzania każdej interpretacji ani zgody na krzywdzące zachowanie.

Regulacja emocji — wpływanie na przebieg przeżywania i wyrażania emocji. Może obejmować pracę z uwagą i myślami, ale również szukanie wsparcia oraz zmianę sytuacji.

Porozumienie bez przemocy (NVC) — podejście do komunikacji, w którym rozróżnia się obserwacje, uczucia, potrzeby i prośby. Nie polega na rezygnowaniu z granic ani na zgodzie na każde zachowanie.

Spiralne nauczanie — powracanie do ważnych zagadnień na kolejnych etapach edukacji i stopniowe zwiększanie poziomu ich złożoności.

Rozszerzenie tematu – emocje, potrzeby i komunikacja

Rozpoznanie własnych emocji i potrzeb to początek. Kolejnym krokiem jest nauczenie się, jak o nich rozmawiać, nie obwiniając drugiej osoby i nie rezygnując z własnych granic. W pracy z uczniami pomocne mogą być trzy podejścia:

Materiały po polsku

Badania i opracowania

Zdrowa Lekcja na tydzień 💙

Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.

Zapisz się na newsletter →

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Koszyk