Za nieco ponad trzy tygodnie rozpocznie się nowy rok szkolny.

Tysiące młodych ludzi po raz pierwszy przekroczą drzwi liceów, techników i szkół branżowych. Za nimi rekrutacja, punkty, progi, świadectwa, wyniki egzaminu ósmoklasisty i rodzinne dyskusje, które czasami bardziej przypominały obrady zarządu dużej spółki niż rozmowę z piętnastolatkiem.

Być może podziękuje.

A być może pewnego dnia, mniej więcej na drugim roku studiów, siedząc nad książką, której serdecznie nie znosi, zada sobie znacznie ciekawsze pytanie:

Rekrutacja się skończyła. I właśnie dlatego warto o niej porozmawiać

Paradoksalnie najlepszym momentem na rozmowę o wyborze szkoły nie zawsze jest czas przed rekrutacją.

Wtedy emocje są już rozgrzane do temperatury pieca hutniczego. Liczymy punkty. Śledzimy progi. Porównujemy szkoły. Ktoś zna kogoś, czyjego syna rok wcześniej nie przyjęli mimo świetnego świadectwa. Koleżanka wie, że „tam trzeba mieć prawie maksimum”, a w rodzinnej grupie na Messengerze nagle pojawia się pięciu ekspertów od rynku pracy.

A piętnastolatek?

Piętnastolatek stoi pośrodku tego targowiska przyszłości i próbuje zdecydować, co właściwie chciałby robić przez następne cztery albo pięć lat.

I nie jest przesadą stwierdzenie, że o niektóre klasy rzeczywiście trwa bardzo duża konkurencja.

Bio-chem. Dwa słowa, które brzmią prawie jak plan emerytalny

Bio-chem ma w Polsce szczególną aurę.

Nie jest po prostu klasą z rozszerzoną biologią i chemią.

Bywa pierwszym rozdziałem rodzinnej opowieści zatytułowanej:

Albo:

„Syn myśli o medycynie”.

Przy czym czasami najbardziej fascynujące jest właśnie słowo „myśli”.

Kto dokładnie myśli?

Syn?

Mama?

Tata?

Babcia, która od czasu pierwszej piątki z przyrody w klasie czwartej nazywa wnuka „naszym przyszłym doktorem”?

Nie ma oczywiście nic złego w wyborze bio-chemu. Dla ucznia naprawdę zainteresowanego medycyną, farmacją, weterynarią, biotechnologią czy naukami przyrodniczymi może to być znakomita droga.

Tegoroczna rekrutacja w Krakowie pokazuje jednak, jak mocno niektóre profile przyciągają kandydatów.

Kraków nie jest oczywiście całą Polską i nie należy przenosić tych proporcji na każdą szkołę w kraju.

Ale miasto samo wskazuje, że – podobnie jak w poprzednich latach – wśród najpopularniejszych oddziałów znalazły się profile biologiczno-chemiczne.

Rodzice naprawdę chcą dobrze. I właśnie dlatego sprawa jest trudna

Najłatwiej byłoby stworzyć prostą historię.

Z jednej strony biedny nastolatek.

Z drugiej – despotyczni rodzice, którzy od przedszkola projektują mu karierę neurochirurga.

Tylko że życie rzadko jest aż tak uprzejme, żeby dało się je podzielić na dobrych i złych.

Większość rodziców naprawdę chce dobrze.

Widzą możliwości dziecka. Chcą bezpieczeństwa. Wiedzą, że dorosłość kosztuje. Wiedzą, że rynek pracy nie rozdaje nagród za samo „rób to, co kochasz”.

Chcą więc uchronić dziecko przed błędami, które sami kiedyś popełnili.

I tutaj pojawia się niewielka psychologiczna pułapka.

A przecież część błędów jest po prostu czesnym, które płacimy za własną dorosłość.

Rodzice mają swoje marzenia. CBOS sprawdził jakie

I tutaj liczby robią się wyjątkowo interesujące.

CBOS zapytał Polaków, jakiego zawodu pragnęliby dla swojego syna lub córki.

Te 11 procent trzeba interpretować uczciwie. Nie oznacza ono, że pozostałe 89 procent badanych wybiera dzieciom zawód.

Pokazuje jednak coś ciekawego: dorośli mają całkiem konkretne wyobrażenia o tym, jaka przyszłość dziecka byłaby „dobra”.

I te wyobrażenia nie zostają przecież na progu pokoju, kiedy siadamy z nastolatkiem i układamy listę szkół.

Psychologia – nowy kierunek rodzinnego „to może coś takiego?”

Obok medycyny pojawiła się druga niezwykle kusząca ścieżka – psychologia.

I nie jest to wyłącznie wrażenie z mediów społecznościowych.

Psychologia jest więc rzeczywiście niezwykle popularna.

A wraz z nią w ofertach szkół pojawiają się profile „psychologiczne”, „medyczne”, „biologiczno-psychologiczne” czy „społeczno-psychologiczne”.

Brzmią poważnie.

Dorośle.

Trochę tak, jakby piętnastolatek, wybierając klasę pierwszą, podpisywał już wstępną umowę z własnym CV.

Piętnastolatek nie musi wiedzieć, kim będzie do emerytury

To chyba jedna z dziwniejszych rzeczy, jakie robimy nastolatkom.

Z jednej strony mówimy:

– Jesteś jeszcze dzieckiem.

A pięć minut później:

– No dobrze. To teraz zdecyduj, czym będziesz zajmował się zawodowo przez następne czterdzieści lat.

Najlepiej do piątku, bo trzeba ustawić preferencje w systemie rekrutacyjnym.

Rozwój człowieka tak nie działa.

Dorastanie jest właśnie czasem sprawdzania, przymierzania, odrzucania, poszukiwania i budowania własnej tożsamości.

Można w wieku piętnastu lat kochać biologię, a w wieku siedemnastu odkryć ekonomię.

Można marzyć o medycynie, a później zafascynować się neuropsychologią.

Można pójść do klasy psychologicznej i odkryć, że najbardziej fascynuje nas prawo.

I – uwaga – świat się wtedy nie kończy.

To nie zawsze jest „zmarnowany potencjał”.

„Ale on nie wie, czego chce”

No właśnie.

Może nie wiedzieć.

Ma piętnaście lat.

Niepewność nastolatka nie jest wadą systemu. Jest częścią procesu.

Dlatego zamiast pytać bez końca:

„Kim chcesz zostać?”

czasami lepiej zapytać:

Pierwsze pytanie domaga się deklaracji.

Drugie pozwala rozpocząć eksplorację.

A to ogromna różnica.

Pomóc wybrać to nie to samo co wybrać

Wspieranie autonomii nastolatka bywa czasami mylone z rodzicielskim:

– Rób sobie, co chcesz.

Nie o to chodzi.

Piętnastolatek potrzebuje dorosłego. Potrzebuje doświadczenia, informacji, perspektywy, granic i czasami kubełka zimnej wody.

Rodzic może powiedzieć:

• Sprawdźmy, jakie rozszerzenia będą ci później potrzebne.
• Zobaczmy, jak wygląda dojazd.
• Porównajmy szkoły.
• Zastanówmy się, czy naprawdę chcesz poświęcić tyle czasu biologii i chemii.
• Mam inne zdanie i chcę ci powiedzieć dlaczego.

To nadal jest wspieranie.

Kontrola zaczyna się trochę gdzie indziej.

Po słowie „ale” następuje zwykle dwudziestominutowy wykład wyjaśniający, jaka decyzja powinna należeć do dziecka.

Co na to psychologia?

Tu warto odejść na chwilę od anegdot i zajrzeć do badań.

Jiseul Sophia Ahn, André Plamondon i Catherine Ratelle obserwowali przez trzy kolejne fale badania 637 francusko-kanadyjskich nastolatków przechodzących ze szkoły średniej do kolejnego etapu edukacji.

Najbardziej wspierający autonomię profil rodzicielstwa wiązał się u młodych ludzi z najwyższym poczuciem autonomii i kompetencji oraz najniższym poziomem niezdecydowania dotyczącego przyszłości zawodowej.

Kontrolujące style rodzicielskie w dłuższej perspektywie utrudniały natomiast rozwój samodzielności w podejmowaniu decyzji.

Trudno nauczyć się prowadzić samochód, siedząc przez całe życie na miejscu pasażera.

Im mniej chce, tym bardziej pilnujemy. Im bardziej pilnujemy, tym mniej chce

W lipcu 2026 roku opublikowano ciekawe badanie dotyczące kontroli psychologicznej rodziców i zaangażowania szkolnego młodzieży.

Badacze przez trzy pomiary obserwowali 582 nastolatków z jednej publicznej szkoły w południowych Chinach.

Wyniki pokazały mechanizm dwukierunkowy: większa kontrola psychologiczna rodziców przewidywała późniejsze niższe zaangażowanie szkolne, a niższe zaangażowanie nastolatka przewidywało późniejszy wzrost kontroli rodziców.

Jedna szkoła w Chinach nie jest oczywiście modelem wszystkich rodzin na świecie. Tego badania nie wolno traktować jak uniwersalnego prawa psychologii.

Ale sam mechanizm brzmi zaskakująco znajomo:

I karuzela jedzie dalej.

Tylko po kilku okrążeniach nikt już nie pamięta, kto pierwszy kupił bilet.

Wewnętrzny kompas – coś cenniejszego niż mapa przygotowana przez rodziców

Jeszcze ciekawszą metaforę podpowiada badanie podłużne 377 rodzin dotyczące okresu przejścia ze szkoły średniej do studiów.

Badacze posługują się pojęciem authentic inner compass – autentycznego wewnętrznego kompasu.

To poczucie, że człowiek wie, co naprawdę jest dla niego ważne, jakie ma wartości, preferencje i cele.

Wspierające autonomię zachowania rodziców wiązały się z silniejszym takim „wewnętrznym kompasem”, a ten z kolei z korzystniejszym procesem budowania tożsamości i podejmowania zobowiązań dotyczących wyboru dalszej edukacji.

Prestiżowa szkoła ma jeszcze jedną cechę. Jest prestiżowa

To brzmi jak tautologia, ale właśnie tutaj jest pies pogrzebany.

Szkoła bywa wybierana nie tylko dlatego, że dobrze uczy.

Czasami również dlatego, że dobrze brzmi.

– Córka jest w...

– Syn dostał się do...

– Jest na tym najlepszym profilu...

Rodzice mają prawo być dumni. Oczywiście.

Problem zaczyna się dopiero wtedy, kiedy dziecko niepostrzeżenie staje się rodzinną wizytówką.

A potem przychodzi wrzesień i kończy się folder reklamowy

Dostać się do wymagającej szkoły to jedno.

Codziennie w niej funkcjonować – zupełnie co innego.

Wyobraźmy sobie uczennicę.

W podstawówce miała piątki i szóstki. Biologia? Bez problemu. Chemia? Świetnie. Rodzina dumna. Bio-chem wydawał się oczywistością.

Wrzesień.

Pierwsza trójka.

Potem kolejna.

Wreszcie pierwsza dwójka w życiu.

Wokół siedzą ludzie, którzy w swoich podstawówkach również byli „tymi najlepszymi”.

I nagle młody człowiek, który przez osiem lat budował kawałek swojej tożsamości wokół zdania:

„Jestem świetnym uczniem”

zaczyna się zastanawiać:

„Może jednak jestem słaba?”

To jest moment, w którym dorosły może dolać benzyny:

– Wiedziałaś, że będzie ciężko.

– Musisz więcej pracować.

– Na medycynę z takimi ocenami...

Albo może zrobić coś znacznie mniej efektownego, za to bardziej użytecznego:

Presji szkolnej naprawdę nie trzeba specjalnie dokładać

Badanie HBSC realizowane we współpracy z WHO/Europe objęło 279 117 młodych ludzi w wieku 11, 13 i 15 lat z 44 krajów i regionów Europy, Azji Centralnej i Kanady.

Wyniki dotyczące presji szkolnej są warte uwagi.

Jednocześnie WHO zwraca uwagę na osłabienie deklarowanego wsparcia rodzinnego i rówieśniczego.

Nie są to dane wyłącznie z Polski, więc nie można powiedzieć, że dokładnie 63 procent polskich piętnastolatek czuje presję szkolną.

Ale trudno przejść obok trendu obojętnie.

Szkolnych.

Rówieśniczych.

Internetowych.

Własnych.

Rodzinnych.

Może więc nie każda rozmowa przy kolacji musi rozpoczynać się od pytania:

– A co dostałeś?

„Mamo, ja jednak nie chcę iść na medycynę”

I wreszcie może nadejść ten dzień.

Po roku.

Po dwóch.

Po maturze.

Dziecko mówi:

I wtedy w domu zapada cisza charakterystyczna dla momentów, w których właśnie umiera starannie pielęgnowany rodzinny scenariusz.

Bo co teraz?

Tyle biologii.

Tyle chemii.

Korepetycje.

Kurs.

Olimpiada.

„Przecież zawsze chciałaś”.

Tylko czy naprawdę zawsze chciała?

A może przez kilka lat po prostu znakomicie odgrywała rolę, za którą dostawała bardzo dużo aprobaty?

To nie jest to samo.

Zmiana decyzji nie musi oznaczać porażki.

Czasami oznacza coś dokładnie odwrotnego:

Ambicja nie jest wrogiem. Cudze życie – trochę bardziej

Nie chodzi o wychowywanie dzieci bez wymagań.

Nie chodzi też o to, by na każde:

– Nie chce mi się.

odpowiadać:

– Wspaniale. Słuchaj swojego wnętrza.

Nastolatki potrzebują obowiązków, granic, konsekwencji i ludzi, którzy czasami powiedzą:

– Wiem, że jest trudno, ale wiem też, że potrafisz.

To może być jedno z najważniejszych zdań, jakie młody człowiek usłyszy.

Tyle że czymś zupełnie innym jest powiedzieć:

– Wierzę, że dasz radę.

A czymś innym:

– Skoro dasz radę, masz obowiązek wybrać drogę, którą ja uważam za najlepszą.

Można być świetnym z biologii i nie chcieć leczyć ludzi.

Można znakomicie rozumieć emocje i nie zostać psychologiem.

Można mieć bardzo wysoką liczbę punktów i świadomie wybrać szkołę, która nie stoi na podium żadnego rankingu.

To nie musi być marnowanie potencjału.

Potencjał nie jest obligacją skarbową. Nie trzeba go realizować według tabelki.

Pięć pytań, które warto zadać sobie przed 1 września

Zanim nowy rok szkolny wystartuje na dobre, rodzic może zrobić mały rachunek sumienia.

Odpowiedzi nie muszą być idealne.

Rodzice też są ludźmi.

Też się boją.

Też chcą dobrze.

Też czasami próbują ochronić dziecko przed światem tak skutecznie, że przypadkiem zaczynają chronić je również przed samodzielnością.

Dostałeś się. Teraz ważniejsze pytanie brzmi: dokąd chcesz dojść?

Za chwilę zabrzmi pierwszy dzwonek.

Ktoś wejdzie do wymarzonego liceum.

Ktoś do szkoły drugiego wyboru.

Ktoś rozpocznie bio-chem.

Ktoś klasę określaną jako medyczna.

Ktoś już dzisiaj mówi, że będzie psychologiem.

Niech próbują.

Niech mają wielkie plany.

Niech mierzą wysoko.

Ale zostawmy im również luksus, którego młody człowiek potrzebuje bardziej, niż czasami sądzimy:

Dojrzałe rodzicielstwo nie polega ani na zaprojektowaniu dziecku życia, ani na pozostawieniu piętnastolatka samego z decyzją, której jeszcze nie potrafi udźwignąć.

Rodzic powinien być trochę jak dobry przewodnik w górach.

Zna szlaki.

Widział już burze.

Wie, że czasami piękna ścieżka kończy się urwiskiem.

Ma mapę, apteczkę i doświadczenie.

Ale nie niesie turysty na plecach aż na sam szczyt.

Bo wtedy rzeczywiście znajdą się w pięknym miejscu.

Tylko jedno z nich nigdy nie nauczy się chodzić.

1 września możemy odwieźć dziecko pod szkołę.

Możemy kupić podręczniki.

Możemy pomóc, kiedy będzie trudno.

Możemy być obok.

Ale to ono przez następne lata będzie codziennie przekraczać drzwi tej szkoły.

---

Najczęściej zadawane pytania

---

Źródła i literatura

Artykuł ma charakter edukacyjny i popularyzatorski. Dane dotyczące rekrutacji odnoszą się do wskazanych miejsc i okresów i nie powinny być automatycznie uogólniane na wszystkie szkoły w Polsce.