Od punkowców do alternatywek. Kto dziś wychowuje młodzież – rodzina, rówieśnicy czy algorytm?
Kiedyś punkowcy, skinheadzi, metalowcy i dresiarze. Dzisiaj alternatywki, Jirai Kei, therianie, drillowcy i e-girls. Zmieniły się nazwy, ubrania i sposoby komunikowania, ale młodzi ludzie nadal szukają odpowiedzi na podobne pytania: kim jestem, gdzie jest moje miejsce i kto mnie zaakceptuje? Jest jednak zasadnicza różnica. Współczesny nastolatek coraz częściej szuka odpowiedzi w środowisku, którego reguły wyznaczają nie tylko inni ludzie, ale również algorytmy. A tam, gdzie pojawia się potrzeba przynależności, może pojawić się także ktoś gotowy ją wykorzystać.
Kiedyś wystarczyło spojrzeć na buty
Pamiętam czasy, kiedy po wyglądzie można było z dużym prawdopodobieństwem rozpoznać, jakiej muzyki słucha młody człowiek. Punkowiec nosił irokeza, glany i kurtkę z ćwiekami. Metalowiec długie włosy oraz koszulkę ulubionego zespołu. Hipisi mieli swoją filozofię, skinheadzi różne, niekiedy przeciwstawne orientacje ideowe, a skejci charakterystyczne ubrania i miejsca spotkań.
Oczywiście były to uproszczenia. Nie każdy punkowiec interesował się anarchizmem, nie każdy skinhead miał poglądy skrajnie prawicowe i nie każdy dresiarz był agresywny. Wygląd pozwalał rozpoznać pewien kod kulturowy, ale nie opowiadał całej historii człowieka.
Subkultury miały jednak wspólną cechę: często były zakorzenione w konkretnych środowiskach. Ludzie poznawali się na koncertach, na osiedlu, w klubach, na podwórkach. Wymieniali kasety, pożyczali płyty, czytali te same czasopisma. W niewielkim mieście znalezienie kilku osób słuchających podobnej muzyki mogło być początkiem wieloletniej przyjaźni.
Dzisiaj nastolatek może mieszkać w małej miejscowości, a jednocześnie należeć do międzynarodowej społeczności, której członków nigdy nie spotkał osobiście.
Nie musi czekać na koncert ani szukać kogoś o podobnych zainteresowaniach w sąsiedniej szkole. Wystarczy telefon.
Dawniej młody człowiek często sam szukał środowiska, do którego chciał należeć. Dzisiaj środowisko może odnaleźć jego, zanim zdąży zastanowić się, czego właściwie szuka.
Nie oznacza to, że tradycyjne subkultury zniknęły. Nadal istnieją punkowcy, goci, metalowcy i środowiska skupione wokół muzyki elektronicznej. Obok nich powstają jednak nowe wspólnoty, fandomy i internetowe estetyki, których granice bywają znacznie mniej wyraźne.
Alternatywka. Czy bycie innym też może stać się modą?
Czarne ubrania, kolczyki, farbowane włosy, łańcuchy, szerokie spodnie i ciężkie buty. Współczesna alternatywka może przypominać przedstawicielkę punku, emo albo gotyckiej mody. Czasami łączy wszystkie te inspiracje.
Samo określenie jest niezwykle pojemne. Dla jednej osoby oznacza konkretny sposób ubierania się, dla innej zainteresowanie mniej popularną muzyką, dla kolejnej pewien dystans wobec dominujących wzorców kultury.
Jest w tym interesujący paradoks. To, co kiedyś miało odróżniać jednostkę od większości, dzisiaj może stać się kolejnym trendem. Wystarczy wejść do popularnego sklepu, żeby kupić ubrania inspirowane estetyką, która dawniej kojarzyła się z buntem wobec komercyjnej kultury.
Można więc wyróżniać się dokładnie w taki sam sposób jak tysiące innych osób.
Nie jest to jednak dowód braku autentyczności. Młody człowiek może po prostu szukać estetyki, w której dobrze się czuje.
Być może ciekawsze od pytania, dlaczego nastolatka farbuje włosy na różowo, jest pytanie, dlaczego właśnie taki wygląd pozwala jej poczuć się sobą.
Drillowcy. Siła, reputacja i wzorce męskości
Drill to odmiana rapu, która rozwinęła się w Chicago, a następnie zdobyła popularność między innymi w Wielkiej Brytanii. Ma również swoich twórców i odbiorców w Polsce.
Obszerne sportowe kurtki, dresy, markowe buty i czasami kominiarki tworzą charakterystyczny wizerunek. Jednak znacznie ciekawsze od stroju są treści obecne w części tej muzyki.
Pojawiają się w nich pieniądze, rywalizacja, uliczna reputacja, lojalność, konflikty i konieczność obrony własnej pozycji. W niektórych utworach szacunek jest przedstawiany jako coś, co trzeba zdobyć siłą albo demonstracją przewagi.
Nie oznacza to, że każdy słuchacz drillu akceptuje przemoc. Muzyka może być atrakcyjna ze względu na rytm, energię czy sposób opowiadania historii.
Warto jednak przyjrzeć się wzorcom męskości, które młodzi chłopcy odnajdują w kulturze popularnej.
Co dzieje się z chłopakiem, który zaczyna wierzyć, że okazanie strachu jest słabością, a każda zniewaga wymaga odpowiedzi?
To nie musi być problem muzyki. Może być problemem sposobu rozumienia siły, autonomii i szacunku.
W pracy wychowawczej właśnie takie pytania mogą być punktem wyjścia do rozmowy o agresji, regulacji emocji i odpowiedzialności za własne zachowanie.
Jirai Kei. Kiedy cierpienie staje się częścią estetyki
Dziewczyna w różowej koronkowej bluzce, czarnej spódniczce i butach na platformie. Kokardy we włosach, starannie ułożona grzywka i charakterystyczny makijaż oczu.
Na pierwszy rzut oka Jirai Kei może przypominać kolejną odmianę japońskiej, dziewczęcej mody.
Historia tej estetyki jest jednak bardziej złożona.
Japońskie słowo jirai oznacza minę lądową. W języku potocznym bywało używane jako obraźliwe określenie kobiet postrzeganych jako emocjonalnie niestabilne lub nieprzewidywalne w relacjach.
Z czasem nazwa zaczęła funkcjonować również jako określenie stylu ubierania się. Współcześnie wiele osób interesuje się nim przede wszystkim ze względów estetycznych.
W części internetowych przekazów związanych z Jirai Kei pojawiają się jednak nawiązania do samotności, trudnych relacji, depresyjnych nastrojów czy zachowań autodestrukcyjnych.
Nie znaczy to, że dziewczyna nosząca czarno-różowe ubrania ma problemy psychiczne. Takie rozumowanie byłoby krzywdzącym uproszczeniem.
Problem zaczyna się gdzie indziej.
Co dzieje się wtedy, gdy smutek przestaje być emocją, którą człowiek próbuje zrozumieć, a zaczyna być traktowany jako atrakcyjny element tożsamości?
Niektóre internetowe społeczności pomagają młodym ludziom mówić o trudnych doświadczeniach. Inne mogą nieświadomie wzmacniać przekonanie, że cierpienie czyni człowieka bardziej interesującym albo wyjątkowym.
Nie sposób ocenić tego wyłącznie na podstawie fotografii. Istotne są treści, zachowania, relacje oraz znaczenia nadawane im przez konkretną osobę.
E-girls i e-boys. Tożsamość przed kamerą
E-girls i e-boys wyrośli z kultury internetu, gier komputerowych, anime i mody alternatywnej. Charakterystyczny makijaż, farbowane pasma włosów, dodatki i sposób pozowania tworzą rozpoznawalny wizerunek.
Ludzie zawsze próbowali wpływać na to, jak są postrzegani. Współczesne media społecznościowe wprowadziły jednak nowy element: natychmiastową, publiczną ocenę.
Nastolatek publikuje zdjęcie, sprawdza reakcje, zmienia stylizację, nagrywa kolejny film. Widzi, które treści przyciągają uwagę i jakie zachowania przynoszą największą popularność.
Oczywiście nie każdy użytkownik internetu podporządkowuje swoje decyzje liczbie polubień.
Ale warto zapytać, jak zmienia się proces budowania tożsamości, gdy młody człowiek otrzymuje niemal nieustanny komunikat o tym, które wersje jego wizerunku są najbardziej atrakcyjne dla innych.
Czy nadal wybieram to, co mi odpowiada, czy coraz częściej wybieram to, co zostanie zaakceptowane?
Therianie. Dlaczego ktoś zakłada maskę wilka?
Niektóre zjawiska współczesnej kultury młodzieżowej wywołują u dorosłych przede wszystkim zdziwienie.
Do takich należy społeczność therian.
Jej przedstawiciele opisują swoją tożsamość jako wewnętrznie związaną z określonym zwierzęciem. Może to mieć dla nich znaczenie symboliczne, psychologiczne lub duchowe.
W internecie popularne stały się fotografie i nagrania osób noszących zwierzęce maski oraz ogony. Część ćwiczy poruszanie się na czterech kończynach, określane jako quadrobics.
Nie należy jednak utożsamiać wszystkich osób noszących maski ze społecznością therian. Nie każdy therian używa też takich akcesoriów.
Zanim dorosły uzna takie zachowanie za dziwaczne czy niepokojące, warto dowiedzieć się, co ono oznacza dla konkretnego nastolatka.
Sama identyfikacja therian nie jest podstawą rozpoznania zaburzenia psychicznego. Ważniejsze jest codzienne funkcjonowanie, jakość relacji oraz ewentualne cierpienie lub zagrożenie bezpieczeństwa.
Niepokojącym zjawiskiem może być również wyśmiewanie i prześladowanie osób wyróżniających się wyglądem.
Odmienność nie jest jeszcze dowodem problemu. Problemem może natomiast stać się sposób, w jaki otoczenie na tę odmienność reaguje.
K-pop, cosplay i nowe sposoby budowania wspólnoty
Nie wszystkie współczesne środowiska młodzieżowe rozwijają się wokół buntu albo melancholijnej estetyki.
Fani K-popu tworzą międzynarodowe społeczności skupione wokół koreańskiej muzyki popularnej. Uczą się choreografii, organizują spotkania, nagrywają filmy, kolekcjonują albumy i fotokarty.
Dla wielu osób jest to okazja do rozwijania umiejętności tanecznych, nauki języków i nawiązywania znajomości.
Jednocześnie kultura fandomów pokazuje, jak silne mogą być relacje paraspołeczne, czyli jednostronne więzi emocjonalne odczuwane wobec artysty czy innej osoby publicznej.
Takie relacje nie muszą być szkodliwe. Problem pojawia się wtedy, gdy zaczynają zastępować wszystkie inne więzi, prowadzą do nadmiernych wydatków albo silnego porównywania własnego wyglądu z wizerunkiem idoli.
Podobnie interesującym środowiskiem są cosplayerzy.
Za barwnymi kostiumami postaci z gier, anime i filmów często kryją się wielogodzinna praca, nauka szycia, charakteryzacji, fotografii czy projektowania.
Cosplay pozwala tworzyć, eksperymentować z rolami i rozwijać zainteresowania. Może również wiązać się z presją perfekcyjnego wyglądu, wysokimi kosztami oraz ocenianiem przez innych.
Współczesna młodzież funkcjonuje także w społecznościach streetwearowych, sneakerheadów, raverów oraz wśród nowych odsłon gothu, emo czy metalowej sceny muzycznej.
Nie wszystkie te grupy są subkulturami w klasycznym znaczeniu. Część stanowi fandomy albo wspólnoty estetyczne.
Łączy je jednak możliwość budowania więzi za pomocą rozpoznawalnych symboli, zainteresowań i wspólnego języka.
Erik Erikson. Dlaczego nastolatek musi szukać siebie?
W tym miejscu warto odejść od samych nazw i przyjrzeć się procesom rozwojowym.
Erik Erikson wskazywał, że jednym z podstawowych zadań okresu dorastania jest kształtowanie tożsamości.
Młody człowiek zaczyna zastanawiać się, kim jest, co uważa za ważne i jak chce żyć. Konfrontuje dotychczasowe przekonania z nowymi doświadczeniami. Kwestionuje autorytety, eksperymentuje z wyglądem, zainteresowaniami oraz rolami społecznymi.
Nie oznacza to, że odrzuca wszystkie wartości wyniesione z domu.
Może jednak potrzebować ich samodzielnego sprawdzenia, zanim uzna je za własne.
James Marcia, rozwijając koncepcję Eriksona, zwrócił uwagę na znaczenie eksploracji i podejmowania zobowiązań tożsamościowych.
Inaczej mówiąc, młody człowiek potrzebuje możliwości poznawania różnych rozwiązań, zanim zdecyduje, które z nich odpowiadają jego przekonaniom.
Eksperymentowanie z wyglądem, muzyką czy środowiskiem społecznym nie musi być oznaką zagubienia. Może stanowić część naturalnego procesu dojrzewania.
Jednak poszukiwanie tożsamości nie odbywa się w społecznej próżni.
Nastolatek potrzebuje akceptacji, chce być częścią grupy i często bardzo silnie reaguje na ocenę rówieśników.
To prowadzi do pewnego paradoksu.
Chce być sobą, a jednocześnie pragnie przypominać ludzi, wśród których czuje się bezpiecznie.
Kazimierz Dąbrowski. Czy kryzys może prowadzić do rozwoju?
W rozważaniach o dorastaniu szczególnie cenne wydaje mi się spojrzenie polskiego psychiatry i psychologa Kazimierza Dąbrowskiego, twórcy teorii dezintegracji pozytywnej.
Dąbrowski zakwestionował uproszczone przekonanie, że stan wewnętrznej równowagi zawsze świadczy o dojrzałości, a konflikt psychiczny musi oznaczać coś patologicznego.
W jego koncepcji rozwój osobowości może wymagać zakwestionowania dotychczasowych sposobów myślenia, przeżywania i oceniania rzeczywistości.
To, co wcześniej wydawało się oczywiste, przestaje wystarczać. Człowiek dostrzega sprzeczności we własnych przekonaniach, zaczyna podważać niektóre wartości i podejmuje próbę zbudowania bardziej świadomej hierarchii.
Spróbujmy odnieść to do życia nastolatka.
Jeszcze niedawno bez większych zastrzeżeń przyjmował opinie rodziców. Dzisiaj zaczyna je kwestionować. Przyjaźnie, które wydawały się trwałe, przestają dawać mu poczucie zrozumienia. Pojawia się napięcie między potrzebą niezależności a lękiem przed odrzuceniem.
Może doświadczać silnych i sprzecznych emocji, ponieważ wcześniejszy obraz siebie nie odpowiada już wszystkim jego doświadczeniom.
W ujęciu Dąbrowskiego taki konflikt wewnętrzny może uczestniczyć w procesie dojrzewania osobowości.
Właśnie ostatnia kwestia zasługuje na szczególną uwagę.
Dąbrowski rozróżniał dezintegrację pozytywną, prowadzącą do bardziej świadomej integracji osobowości, oraz dezintegrację negatywną, która nie kończy się konstruktywną przebudową.
Nie da się z góry określić, jaki będzie wynik każdego wewnętrznego konfliktu.
Kryzys nie jest automatycznie szansą na rozwój. Jego przebieg zależy od wielu czynników, w tym od indywidualnych zasobów człowieka oraz otoczenia, w którym funkcjonuje.
Teoria Dąbrowskiego nie stanowi współczesnego narzędzia do diagnozowania nastolatków. Nie należy również traktować depresji, samookaleczania czy myśli samobójczych jako niezbędnej ceny rozwoju osobowości.
Takie objawy wymagają odpowiedniej oceny i pomocy.
Możemy natomiast wykorzystać koncepcję Dąbrowskiego do postawienia pytania o środowisko, które towarzyszy młodemu człowiekowi w okresie intensywnych zmian.
Czy pomaga mu budować samodzielność i odpowiedzialność? Czy pozwala wyrażać wątpliwości? Czy daje przestrzeń na zmianę zdania?
A może wykorzystuje jego niepewność?
Kultura nie zatrzymuje się na zewnątrz człowieka
To zagadnienie często pomijamy w rozmowach o subkulturach.
Kultura nie jest wyłącznie zbiorem ubrań, muzyki, filmów i modnych określeń. W procesie socjalizacji człowiek przyswaja normy, wartości, sposoby oceniania siebie i innych.
To, co początkowo stanowi zewnętrzne oczekiwanie grupy, z czasem może zostać zinternalizowane, czyli przyjęte jako własne przekonanie.
Nie jest to proces automatyczny. Młodzi ludzie potrafią krytycznie oceniać otoczenie, odrzucać wzorce i tworzyć własne znaczenia.
Jednak w okresie intensywnego kształtowania tożsamości opinie osób ważnych dla nastolatka mogą mieć szczególną siłę.
Jeżeli grupa konsekwentnie przekazuje, że wartość człowieka zależy od wyglądu, pieniędzy, popularności albo bezwzględnej lojalności, taki przekaz może wpływać na sposób, w jaki młody człowiek zaczyna postrzegać siebie.
Z drugiej strony środowisko rozwijające zainteresowania, wspierające samodzielność i szanujące granice może stanowić istotny zasób rozwojowy.
Najważniejsze nie jest więc samo pytanie, do jakiej grupy należy nastolatek. Znacznie więcej mówi nam to, kim staje się pod wpływem relacji, które w tej grupie tworzy.
Kiedy potrzeba przynależności staje się pułapką
Wyobraźmy sobie piętnastolatkę, która od dłuższego czasu czuje się niezrozumiana. W szkole nie ma bliskich przyjaciół. W domu rzadko rozmawia o swoich emocjach.
W internecie trafia na społeczność, w której ludzie opisują podobne doświadczenia.
Po raz pierwszy od dawna ma poczucie, że ktoś naprawdę ją rozumie. Otrzymuje wiadomości, zainteresowanie i zapewnienia, że nie jest sama.
Na początku taka relacja może rzeczywiście przynosić ulgę.
Ale wyobraźmy sobie, że z czasem jedna z osób zaczyna oczekiwać od niej coraz więcej. Najpierw zwierzeń, później prywatnych zdjęć, następnie utrzymywania kontaktu w tajemnicy przed rodzicami.
Pojawia się presja, by udowodnić zaufanie i lojalność.
Dziewczyna obawia się sprzeciwu, ponieważ nie chce utracić jedynej społeczności, w której czuje się akceptowana.
To właśnie w takim momencie potrzeba przynależności może zostać wykorzystana przeciwko młodemu człowiekowi.
Opisany mechanizm nie jest cechą konkretnej subkultury. Jest przykładem manipulacji, która może wystąpić w różnych środowiskach, również w pozornie zwyczajnej grupie znajomych.
W przypadku działań zmierzających do seksualnego wykorzystania dziecka mówimy między innymi o groomingu, czyli budowaniu zaufania i zależności w celu wykorzystania seksualnego.
Sprawca nie musi rozpoczynać od zastraszania. Często najpierw oferuje zainteresowanie, pochwały, zrozumienie albo obietnicę szczególnej relacji.
W dalszej kolejności może pojawić się izolowanie od bliskich, szantaż, wymuszanie intymnych materiałów, presja seksualna, nakłanianie do używania substancji psychoaktywnych czy inne formy przemocy i wykorzystywania.
W skrajnych przypadkach możliwe jest również przestępcze wykorzystywanie seksualne nieletnich w celach komercyjnych.
Są to realne, poważne zagrożenia. Nie należy jednak automatycznie utożsamiać ich z funkcjonowaniem alternatywek, therian, fanów drillu czy innych opisanych społeczności.
Po czym poznać, że grupa zaczyna działać destrukcyjnie?
Niepokój powinny budzić sytuacje, w których pojawia się żądanie bezwarunkowej lojalności, wymuszanie tajemnic, izolowanie od rodziny i dotychczasowych znajomych, groźby, szantaż, upokarzanie lub presja podejmowania ryzykownych zachowań.
Zdrowa społeczność dopuszcza odmowę, różnicę zdań i możliwość odejścia. Grupa stosująca przymus próbuje ograniczać samodzielność swoich członków.
Niektóre takie mechanizmy mogą przypominać funkcjonowanie grup o charakterze sekciarskim. Należy jednak odróżniać konkretne praktyki kontroli i manipulacji od potocznego nazywania „sektą” wszystkiego, czego dorośli nie rozumieją.
Nie każda subkultura jest zagrożeniem. Ale każda grupa, która odbiera człowiekowi prawo do odmowy, wymaga szczególnej uwagi.
Patostreaming był ostrzeżeniem. Problem jest jednak szerszy
W edukacji zdrowotnej podejmujemy temat patostreamingu. Uczniowie analizują treści internetowe przedstawiające przemoc, poniżanie, upokarzanie czy zachowania związane z nadużywaniem alkoholu i innych substancji.
Dla części odbiorców patostreamer staje się formą rozrywki. Obserwują go, komentują, udostępniają nagrania i traktują cudze poniżenie jako powód do śmiechu.
Nie można jednak sprowadzać patostreamingu do internetowego żartu. W materiałach tego rodzaju mogą pojawiać się rzeczywiste akty przemocy i krzywdzenia innych osób.
Jest jednak jeszcze inny problem, który zasługuje na uwagę.
Czym innym jest oglądanie szkodliwych treści, a czym innym bezpośrednia przynależność do grupy, która stopniowo zaczyna kontrolować zachowanie nastolatka.
W pierwszym przypadku możemy mieć do czynienia z normalizowaniem agresji, obojętnieniem na cudze cierpienie i przekraczaniem granic tego, co uznawane jest za rozrywkę.
W drugim zagrożenie może przybrać postać relacji, w której ktoś wywiera presję, manipuluje emocjami, wykorzystuje zaufanie albo doprowadza do przestępstwa.
Raport Dyżurnet.pl za 2025 rok opisuje między innymi materiały związane z seksualnym wykorzystywaniem dzieci, szantażem i groomingiem. Zwraca również uwagę na rosnące znaczenie zamkniętych grup, prywatnych kanałów i komunikatorów w rozpowszechnianiu nielegalnych treści.
To pokazuje, że część zagrożeń nie jest widoczna w publicznych filmach czy komentarzach.
Może rozwijać się w prywatnych wiadomościach i zamkniętych społecznościach, do których dorośli nie mają dostępu.
Najbardziej niepokojące sytuacje nie zawsze rozgrywają się na oczach publiczności. Niekiedy zaczynają się od prywatnej wiadomości, której dziecko nie chce nikomu pokazać.
Kurt Cobain, Nirvana i fascynacja cierpieniem. Co naprawdę się zmieniło?
Można odnieść wrażenie, że współczesna młodzież znacznie częściej niż wcześniejsze pokolenia styka się z przekazami dotyczącymi samotności, śmierci czy autodestrukcji.
Trzeba jednak zachować ostrożność przy takich porównaniach.
Tematy cierpienia, alienacji i śmierci były obecne w kulturze młodzieżowej od dawna. Pojawiały się w literaturze romantycznej, muzyce gotyckiej, punku czy grunge’u.
W latach 90. ogromną popularność zdobyła Nirvana. Jej wokalista Kurt Cobain zmarł w wyniku samobójstwa w 1994 roku, a jego śmierć wywołała poruszenie wśród fanów na całym świecie.
Nie należy oczywiście sprowadzać twórczości Nirvany do tej tragedii. Muzyka zespołu miała znacznie szerszy wymiar artystyczny i kulturowy.
Przykład Cobaina przypomina jednak, że fascynacja cierpiącym artystą i identyfikacja z trudnymi emocjami nie narodziły się wraz z mediami społecznościowymi.
Zmienił się natomiast sposób rozpowszechniania treści.
W latach 90. młody człowiek słuchał muzyki, czytał wywiady, spotykał się ze znajomymi, czasami dołączał do lokalnej grupy fanów. Oczywiście istniały międzynarodowe fandomy i środki masowego przekazu.
Jednak nie było powszechnie dostępnych platform, które przez całą dobę automatycznie dobierały kolejne filmy na podstawie wcześniejszych zachowań użytkownika.
Nie zmieniło się samo istnienie trudnych emocji. Zmieniła się skala, szybkość i ciągłość kontaktu z treściami, które mogą wpływać na sposób ich przeżywania.
Co się dzieje, gdy algorytm zaczyna podsuwać nam smutek?
Wyobraźmy sobie uczennicę, która przeżywa rozstanie albo konflikt z przyjaciółką.
Wieczorem ogląda kilka filmów o samotności. Zatrzymuje się przy nagraniach, w których inni młodzi ludzie opowiadają o podobnych doświadczeniach.
System rekomendacji może potraktować takie zachowanie jako sygnał zainteresowania określoną tematyką i zaproponować kolejne podobne materiały.
Nie oznacza to, że algorytm rozpoznaje depresję czy rzeczywisty stan psychiczny użytkownika. Wnioskuje przede wszystkim na podstawie jego zachowań w serwisie.
Skutkiem może być jednak coraz częstszy kontakt z określonym rodzajem przekazów.
Część z nich będzie pomocna. Mogą pokazywać konstruktywne sposoby radzenia sobie z kryzysem, doświadczenia osób, które uzyskały wsparcie, albo zachęcać do rozmowy z bliskimi.
Inne mogą utrwalać pesymistyczny sposób myślenia, przedstawiać cierpienie jako cechę tożsamości albo normalizować zachowania autodestrukcyjne.
Nie jest to zatem prosty podział na dobry i zły internet.
Istotne jest nie tylko to, jak długo nastolatek przebywa w sieci, lecz także to, jakie treści ogląda, jak je interpretuje i jakie relacje tworzy wokół nich.
W badaniach dotyczących przekazów samobójczych w mediach opisuje się między innymi efekt Wertera, związany z ryzykiem naśladownictwa, oraz efekt Papageno, odnoszący się do ochronnego znaczenia opowieści pokazujących możliwość przezwyciężenia kryzysu.
To kolejny argument za tym, by nie oceniać całego środowiska cyfrowego wyłącznie przez pryzmat zagrożeń.
Znaczenie ma konkretny przekaz i sposób, w jaki zostaje odebrany.
„A gdy długo spoglądasz w otchłań, również otchłań spogląda w ciebie”.
Friedrich Nietzsche, Poza dobrem i złem, aforyzm 146
Kiedyś lokalna paczka, dzisiaj społeczność bez granic
Tradycyjne subkultury mogły mieć międzynarodowy zasięg, lecz codzienny kontakt z ich przedstawicielami był często ograniczony miejscem zamieszkania.
Dzisiaj nastolatek może jednocześnie uczestniczyć w kilku społecznościach działających w różnych krajach.
To niezwykła szansa dla osób, które w swoim najbliższym otoczeniu nie znajdują nikogo o podobnych zainteresowaniach.
Internet może dawać poczucie przynależności, ułatwiać rozwijanie pasji i umożliwiać nawiązywanie wartościowych znajomości.
Ale ta sama infrastruktura pozwala również tworzyć zamknięte środowiska, w których określone przekonania i zachowania są stale wzmacniane.
Jeżeli młody człowiek stopniowo ogranicza wszystkie kontakty poza jedną społecznością, coraz trudniej może być mu skonfrontować jej normy z innymi punktami widzenia.
Nie oznacza to automatycznie radykalizacji ani manipulacji. Ważne jest jednak obserwowanie jakości relacji i możliwości zachowania własnej autonomii.
Co mówią badania? Mniej domysłów, więcej faktów
O współczesnej młodzieży często wypowiadamy się na podstawie pojedynczych nagrań, historii z mediów albo własnych obserwacji.
Warto jednak przyjrzeć się danym.
W raporcie NASK „Nastolatki”, opublikowanym w 2025 roku, przedstawiono wyniki badania dotyczącego cyfrowego życia polskiej młodzieży.
Średni deklarowany czas korzystania z internetu przez nastolatków w dni powszednie, według danych za 2024 rok.
Taki odsetek badanych, którzy doświadczyli cyfrowej agresji, nikomu o niej nie powiedział.
Źródło: NASK, „Nastolatki”, 2025. Dane odnoszą się do badanej populacji, a nie do przedstawicieli konkretnych subkultur.
Te wyniki pokazują, jak znaczącą częścią życia młodzieży stał się internet oraz jak wiele trudnych doświadczeń może pozostawać poza wiedzą dorosłych.
Światowa Organizacja Zdrowia w raporcie dotyczącym badania HBSC informowała z kolei, że odsetek nastolatków wykazujących oznaki problematycznego korzystania z mediów społecznościowych wzrósł z 7% w 2018 roku do 11% w 2022 roku w badanej populacji międzynarodowej.
Nie chodzi wyłącznie o czas spędzany przed ekranem. Problematyczne korzystanie obejmuje trudności z kontrolowaniem zachowania i jego negatywne konsekwencje.
Dane te nie pozwalają jednak stwierdzić, że określona subkultura powoduje depresję, uzależnienie czy zachowania przestępcze.
Nie dysponujemy wiarygodnymi badaniami, które pozwalałyby przewidzieć długofalowe skutki przynależności do każdej z dzisiejszych internetowych mikrospołeczności.
Trzeba też pamiętać, że zależność statystyczna nie musi oznaczać związku przyczynowego. Młody człowiek może poszukiwać określonych treści właśnie dlatego, że wcześniej doświadczał trudności emocjonalnych.
Może również znaleźć w internecie pomoc, której nie uzyskał w najbliższym otoczeniu.
Dlatego potrzebujemy badań uwzględniających zarówno rodzaj treści, jak i wcześniejsze doświadczenia, relacje rodzinne, sytuację społeczną oraz indywidualną kondycję psychiczną nastolatków.
Gdzie kończy się poszukiwanie siebie, a zaczyna zależność?
Niepokój dorosłych często budzi wygląd.
Rodzic widzi czarne ubrania, nauczyciel zauważa nietypową fryzurę, ktoś inny spotyka ucznia w zwierzęcej masce. Pierwszą reakcją bywa zdziwienie, a czasami negatywna ocena.
Tymczasem ubranie niewiele mówi o jakości życia psychicznego człowieka.
Znacznie ważniejsze są zmiany w jego codziennym funkcjonowaniu.
Czy nadal ma przyjaciół poza jedną społecznością? Czy może odmówić udziału w określonych działaniach? Czy potrafi samodzielnie podejmować decyzje? Czy utrzymuje kontakt z rodziną? Czy nie zaniedbuje zdrowia, snu i obowiązków?
Jeżeli pojawia się izolacja, przemoc, szantaż, używanie substancji psychoaktywnych, samookaleczanie albo wypowiedzi sugerujące zamiar odebrania sobie życia, potrzebna jest odpowiednia interwencja.
Nie należy takich sygnałów tłumaczyć wyłącznie przynależnością do subkultury.
Nie wystarczy też zabronić kontaktów z grupą, zwłaszcza jeżeli jest ona dla nastolatka jedynym źródłem akceptacji. Działanie bez rozpoznania sytuacji może pogłębić jego osamotnienie.
Dorosły powinien interesować się nie tylko tym, do jakiej grupy należy młody człowiek, ale również tym, jak jest w niej traktowany.
Czego szkoła może nauczyć się od współczesnych subkultur?
Nie chodzi o to, by nauczyciel znał wszystkie młodzieżowe określenia.
Nie musi rozpoznawać każdego wykonawcy drillu ani wiedzieć, czym różnią się poszczególne odmiany japońskiej mody.
Powinien jednak rozumieć, że za wyborem określonego stylu często kryje się coś więcej niż chęć zwrócenia na siebie uwagi.
Może to być potrzeba akceptacji, zainteresowanie kulturą, poszukiwanie przyjaciół albo próba wyrażenia emocji.
W pracy wychowawczej można wykorzystać analizę fotografii osób reprezentujących różne środowiska. Uczniowie zapisują pierwsze skojarzenia dotyczące ich charakteru, zachowania czy przekonań.
Następnie poznają fikcyjne historie bohaterów, które niekoniecznie odpowiadają wcześniejszym wyobrażeniom.
To dobry punkt wyjścia do rozmowy o stereotypach, konformizmie i mechanizmach oceniania innych ludzi.
Jeszcze ciekawsza może być dyskusja o granicach przynależności.
Dlaczego młodzi ludzie potrzebują grup? Kiedy lojalność jest zaletą, a kiedy staje się zagrożeniem? Czy można szanować zasady społeczności i jednocześnie zachować własne zdanie? Co zrobić, kiedy grupa wymaga czegoś, na co nie chcemy się zgodzić?
To właśnie umiejętność stawiania granic, rozpoznawania manipulacji i samodzielnego oceniania informacji ma znaczenie niezależnie od tego, do jakiej subkultury należy uczeń.
Dokąd to wszystko prowadzi?
Nie znamy jeszcze pełnych konsekwencji dorastania w świecie, w którym algorytmy współdecydują o tym, jakie wzorce zachowania, relacji i tożsamości stają się widoczne dla młodego człowieka.
Nie wiemy, które z dzisiejszych subkultur przetrwają, które znikną, a które staną się częścią powszechnej kultury.
Wiemy jednak, że potrzeba przynależności nie zniknie.
Nie zniknie również potrzeba samodzielnego określania siebie, odróżniania własnych przekonań od oczekiwań innych i poszukiwania ludzi, przy których można czuć się akceptowanym.
Wróćmy więc do Eriksona i Dąbrowskiego.
Erikson przypomina nam, że budowanie tożsamości jest jednym z centralnych zadań dorastania. Dąbrowski wskazuje, że wewnętrzna przebudowa może wiązać się z konfliktem i zakwestionowaniem wcześniejszej hierarchii wartości.
Obaj pozwalają spojrzeć na młodzież nie jak na zbiór problemów wychowawczych, ale jak na ludzi znajdujących się w ważnym, często wymagającym okresie rozwoju.
Współczesne środowisko cyfrowe może ten proces wspierać, komplikować, a w określonych okolicznościach stwarzać poważne zagrożenia.
Dlatego nie wystarczy oceniać, czy określona subkultura jest dobra, czy zła.
Najważniejsze pytanie brzmi: czy przynależność do tej społeczności pomaga młodemu człowiekowi stawać się bardziej świadomym, samodzielnym i odpowiedzialnym, czy przeciwnie — odbiera mu zdolność decydowania o sobie?
Możemy nie rozumieć muzyki, której słucha nastolatek. Możemy nie lubić jego sposobu ubierania się. Nie musimy podzielać wszystkich zainteresowań i przekonań.
Powinniśmy jednak spróbować dowiedzieć się, co znajduje w środowisku, do którego chce należeć.
Bo czasami za pozornie prowokacyjnym strojem kryje się po prostu ciekawość świata. Czasami potrzeba przyjaźni. Czasami samotność, o której trudno opowiedzieć.
A czasami sygnał, że młody człowiek znalazł się w sytuacji, z której nie potrafi samodzielnie wyjść.
Rolą dorosłego nie jest wybieranie nastolatkowi tożsamości. Jest nią między innymi tworzenie takich warunków, w których może jej bezpiecznie poszukiwać — i wiedzieć, że w razie zagrożenia nie zostanie sam.
Biblioteczka nauczyciela. Pojęcia i źródła
Pojęcia przydatne w analizie tematu
Subkultura – środowisko wyróżniające się określonymi normami, symbolami, praktykami lub wartościami w obrębie szerszej kultury.
Fandom – społeczność osób połączonych zainteresowaniem określonym artystą, dziełem lub zjawiskiem kultury popularnej.
Tożsamość psychospołeczna – pojęcie związane z koncepcją Erika Eriksona, odnoszące się między innymi do kształtowania poczucia własnego „ja” w relacji ze społeczeństwem.
Dezintegracja pozytywna – koncepcja Kazimierza Dąbrowskiego opisująca rozwojową rolę wewnętrznych konfliktów prowadzących do bardziej świadomej organizacji osobowości.
Dezintegracja negatywna – w ujęciu Dąbrowskiego dezintegracja, która nie prowadzi do konstruktywnej integracji osobowości na wyższym poziomie.
Internalizacja – proces przyswajania norm, przekonań i wartości, które zaczynają być traktowane jako własne.
Relacja paraspołeczna – jednostronna więź emocjonalna wobec osoby publicznej, artysty lub postaci medialnej.
Grooming – działania zmierzające do zdobycia zaufania dziecka w celu jego seksualnego wykorzystania.
Efekt Wertera – zjawisko dotyczące ryzyka naśladowania zachowań samobójczych pod wpływem określonych przekazów medialnych.
Efekt Papageno – ochronny wpływ przekazów pokazujących konstruktywne sposoby wychodzenia z kryzysu samobójczego.
Raporty, badania i materiały źródłowe
- NASK – „Nastolatki”, raport 2025. Dane o aktywności cyfrowej polskiej młodzieży.
- NASK – „Agresja i przemoc seksualna w internecie”, 2025. Badanie zagrożeń i doświadczeń młodzieży w środowisku cyfrowym.
- Dyżurnet.pl – raport z działalności za 2025 rok. Dane dotyczące nielegalnych treści, groomingu i seksualnego wykorzystywania dzieci.
- WHO Europe – „Teens, screens and mental health”, 2024. Wyniki międzynarodowego badania HBSC.
- Encyklopedia Szkoły Lwowsko-Warszawskiej – Kazimierz Dąbrowski. Opracowanie koncepcji dezintegracji pozytywnej i negatywnej.
- K. Bakoń, K. Siedlecka – „Jakie wnioski dla pracy z dziećmi wynikają z koncepcji dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego”, „Studia Społeczne”, 2010.
- Polskie Radio Dzieciom – „Subkultury młodzieżowe – między szlakiem a własną drogą”, 2025. Rozmowa z socjologiem Piotrem Toczyskim.
Literatura psychologiczna
- Erik H. Erikson – Tożsamość a cykl życia.
- James E. Marcia – Development and validation of ego-identity status, 1966.
- Kazimierz Dąbrowski – Dezintegracja pozytywna.
- Henri Tajfel, John C. Turner – teoria tożsamości społecznej.
Uwaga metodologiczna: opisane zjawiska obejmują zarówno subkultury w klasycznym rozumieniu, jak i fandomy oraz estetyki internetowe. Nie należy traktować ich jako jednorodnych grup ani przypisywać wszystkim ich przedstawicielom tych samych cech psychologicznych lub zachowań. Dane o zagrożeniach cyfrowych dotyczą szerszej populacji młodzieży, a nie konkretnych środowisk subkulturowych.
Zdrowa Lekcja na tydzień 💙
Co sobotę otrzymasz przygotowanie do kolejnego tygodnia: tematy, wskazówki merytoryczne, możliwe pytania uczniów, dodatkowe źródła i pomysły do pracy zgodnie z programem „Zdrowie w praktyce”.
Zapisz się na newsletter →