EDUKACJA ZDROWOTNA • KLASA IV • LEKCJA 2

Zdrowie to nie tylko „nie chorować”. Jak wytłumaczyć dziecku, że zdrowie jest codziennym zasobem?

„Zdrowie jest najważniejsze”.

Dzieci słyszą to zdanie od dorosłych bardzo często. Trochę jak „trzeba się wysypiać”, „jedz warzywa” albo „nie siedź tyle przy telefonie”. Problem w tym, że samo powtarzanie, że zdrowie jest ważne, jeszcze niewiele wyjaśnia.

Dla ucznia klasy czwartej znacznie ciekawsze jest inne pytanie:

Nie za dwadzieścia lat. Nie wtedy, kiedy zostanę dorosłym. Dzisiaj.

I właśnie tutaj zaczyna się właściwy sens tej lekcji.

Zdrowie jest wartością. Ale jest też zasobem

To rozróżnienie warto naprawdę dobrze wyjaśnić uczniom.

Zdrowie jest wartością, ponieważ ma znaczenie samo w sobie. Chcemy dobrze funkcjonować, mieć możliwość działania, rozwijania się i uczestniczenia w życiu.

Ale zdrowie jest również zasobem.

To bardzo ważne pojęcie w promocji zdrowia. W Karcie Ottawskiej Światowej Organizacji Zdrowia zdrowie zostało opisane jako zasób codziennego życia, a nie jako cel życia sam w sobie.

Innymi słowy: człowiek nie żyje po to, żeby przez całe życie „produkować zdrowie”. Zdrowie pomaga mu robić rzeczy, które są dla niego ważne.

• uczyć się,
• bawić się,
• budować relacje,
• rozwijać zainteresowania,
• podejmować wyzwania,
• realizować plany i marzenia.

→ Karta Ottawska WHO – Health Promotion

Jak powiedzieć to dziesięciolatkowi?

Nie zaczynałabym od definicji.

Zaczęłabym od doświadczenia.

Prawdopodobnie pojawią się odpowiedzi:

• mam siłę się bawić,
• mogę biegać,
• mogę się skoncentrować,
• mogę chodzić do szkoły,
• mogę spotykać się z kolegami,
• mogę trenować,
• mam energię, żeby coś zrobić.

I dopiero wtedy można powiedzieć:

Najpierw dziecko odkrywa znaczenie pojęcia. Dopiero później dostaje dla niego nazwę.

Zdrowie to coś więcej niż ciało

Drugi ważny krok to odejście od skojarzenia:

zdrowie = nie jestem chory.

Uczeń powinien stopniowo zauważać, że na jego codzienne funkcjonowanie składa się więcej elementów. Znaczenie mają między innymi ciało, samopoczucie, emocje, relacje, poczucie bezpieczeństwa, odpoczynek i możliwość uzyskania pomocy.

Dlatego dziecko może mieć siłę fizyczną, ale jednocześnie być tak zdenerwowane, że trudno mu się skoncentrować. Może nie być chore, a mimo to być bardzo zmęczone. Może też przeżywać trudną sytuację, w której jednym z najważniejszych zasobów stanie się obecność drugiego człowieka.

Dobrym materiałem pokazującym różne wymiary zdrowia jest zasób Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej:

→ ZPE: Zdrowie fizyczne, psychiczne, emocjonalne i społeczne – zależności

Jedna pułapka, której warto uniknąć

Na lekcji łatwo niechcący przejść od:

„warto wspierać swoje zdrowie”

do:

„jeżeli będziesz dobrze o siebie dbał, będziesz zdrowy”.

A to nie jest to samo.

Człowiek może podejmować działania, które wspierają zdrowie, ale nie kontroluje wszystkich wydarzeń, chorób ani okoliczności swojego życia.

Dlatego zamiast mówić:

„Jeżeli będziesz o siebie dbał, będziesz zdrowy”,

lepiej powiedzieć:

To niewielka różnica językowa, ale bardzo ważna edukacyjnie.

Dobry wybór nie zawsze oznacza dobry wynik

To jeden z najciekawszych momentów tej lekcji.

Zapytaj:

Jeżeli dobrze się wyśpię, czy na pewno dostanę piątkę ze sprawdzianu?

Nie.

Czy sen może pomóc mi się skoncentrować?

Tak.

Jeżeli założę kask, czy oznacza to, że nigdy nie przewrócę się na rowerze?

Nie.

Czy założenie kasku nadal jest rozsądną decyzją?

Tak.

I właśnie w tym miejscu dziecko zaczyna rozumieć coś znacznie ważniejszego niż prosty podział na „zdrowe” i „niezdrowe”.

To również dobre ćwiczenie uzasadniania wyborów: uczeń nie odpowiada już tylko „tak” lub „nie”, ale zaczyna tłumaczyć, dlaczego uważa daną decyzję za rozsądną.

Proszenie o pomoc też jest dbaniem o zdrowie

Warto mocno zaznaczyć jeszcze jedną rzecz.

Dbanie o zdrowie nie oznacza, że człowiek powinien ze wszystkim radzić sobie sam.

Czasami najlepszym działaniem będzie odpoczynek.

Czasami zmiana planu.

A czasami powiedzenie:

• „Źle się czuję”.
• „Boli mnie”.
• „Boję się”.
• „Nie wiem, co zrobić”.
• „Potrzebuję pomocy”.

Korzystanie ze wsparcia dorosłych także jest kompetencją potrzebną do dbania o siebie.

Współczesna edukacja zdrowotna jest ujmowana szerzej niż samo przekazywanie wiedzy o organizmie. ORE wskazuje również na emocje, relacje, odpowiedzialność, wartości, dobrostan i świadome podejmowanie decyzji zdrowotnych.

→ ORE: Edukacja zdrowotna – informacje

Materiał, który szczególnie warto zobaczyć przed lekcją

Ćwiczenie kreatywne: Domino zdrowia

Jeżeli uczniowie wiedzą już, że sen, odpoczynek, ruch, rozmowa czy pomoc dorosłego mogą wspierać zdrowie, warto zrobić następny krok.

Nie pytać już tylko:

„Co jest zdrowe?”

ale:

„Co mi to daje?”

W ćwiczeniu Domino zdrowia – od małej decyzji do możliwości uczniowie układają trzyczęściowe ciągi:

Na przykład:

Albo:

Nie wszystkie karty mają tylko jedno możliwe połączenie. I właśnie o to chodzi.

Uczeń ma nie tyle znaleźć „odpowiedź z klucza”, ile uzasadnić, dlaczego ułożył swój ciąg właśnie w taki sposób.

Alternatywa 1: Rentgen niewidzialnego zdrowia

To ćwiczenie można przeprowadzić bez dodatkowych materiałów.

Powiedz uczniom:

Uczniowie mogą wymienić między innymi energię, koncentrację, spokój, możliwość odpoczynku, relacje, poczucie bezpieczeństwa czy możliwość uzyskania pomocy.

Następnie nauczyciel przedstawia krótką historię bohatera i pyta:

• Jakich zasobów potrzebuje?
• Które zasoby mogą być dziś osłabione?
• Co może mu pomóc?

Ważne: nie pytamy „czy ta osoba jest zdrowa czy chora?”. Nie diagnozujemy człowieka na podstawie jednej sceny.

Pytamy:

„Czego może dzisiaj potrzebować, żeby lepiej funkcjonować?”

Alternatywa 2: Most do marzenia

Po jednej stronie tablicy nauczyciel zapisuje:

JA

Po drugiej:

COŚ, CO CHCĘ ZROBIĆ / MOJE MARZENIE

Pomiędzy nimi powstaje most.

Jeżeli uczeń chce nauczyć się jeździć na rolkach, elementami mostu mogą być:

• energia,
• ruch,
• odpoczynek,
• bezpieczeństwo,
• pomoc dorosłego,
• możliwość ćwiczenia.

Jeżeli chce wystąpić w przedstawieniu, jego most może wyglądać zupełnie inaczej.

Na końcu pada najważniejsze pytanie:

Czy zbudowanie tego mostu gwarantuje, że marzenie się spełni?

Nie.

Ale zasoby pomagają próbować, rozwijać się i podejmować kolejne działania.

Co uczeń powinien wynieść z tej lekcji?

Nie listę przykazań.

Nie przekonanie, że wystarczy właściwie jeść, spać i ćwiczyć, żeby mieć pełną kontrolę nad swoim zdrowiem.

Raczej cztery proste myśli:

I być może właśnie wtedy zdanie:

„Zdrowie jest wartością i codziennym zasobem”

przestanie być dla czwartoklasisty kolejną definicją do zapamiętania.

Zacznie opisywać coś, czego doświadcza każdego dnia.

---

Materiały dla nauczyciela – warto zajrzeć

• ZPE – Zdrowie – mój największy skarb – scenariusz zajęć dla klas IV–VI.
• ZPE – Zdrowie fizyczne, psychiczne, emocjonalne i społeczne – zależności – materiał pokazujący szersze rozumienie zdrowia.
• ORE – Edukacja zdrowotna – informacje – uporządkowanie celów i obszarów nowego przedmiotu.
• WHO – Ottawa Charter for Health Promotion – źródło koncepcji zdrowia jako zasobu codziennego życia.